Кіріспе
Сун династиясы (1019–1086) ғалымы Сима Гуан (17 қараша 1019 – 11 қазан 1086), әдеп аты Жунши, қытай тарихшысы, саясаткер және жазушы. Ол Сун династиясының жоғары дәрежелі ғалым-шенеунігі, «Цзичжи Тунцзянь» тарихи еңбегінің авторы. Сима Ван Аншидің реформаларына қарсы болған консервативті саясаткер еді.
Sima Guang (17 November 1019 – 11 October 1086), courtesy name Junshi, was a Chinese historian, politician, and writer. He was a high ranking Song dynasty scholar official who authored the Zizhi Tongjian, a monumental work of history. Sima was a political conservative, who opposed the reforms of Wang Anshi.
Ерте өмір және мансап
Сима Гуанның есімі оның туған жері Гуан префектурасының атымен аталған, ал оның әкесі Сима Чи (司馬池) округ басшысы болып қызмет еткен. Сима әулеті бастапқыда Шән префектурасындағы Ся округінен шыққан және 3-ші ғасырдың Цао Вэй шенеунігі Сима Фудан таратынын мәлімдеген. Белгілі бір оқиғада, жас Сима Гуан суға толы үлкен ыдысқа түсіп кеткен достасын құтқарып қалды. Басқа балалар қорқып шашырап кеткенде, Сима сабырлы түрде тас алып, ыдыстың түбін сындырды. Су ағып, досы құтқарылды. 6 жасында Сима б.з.д. 4-ші ғасырға жататын "Цзо Чжуань" тарихы бойынша лекция тыңдады. Әсерленген Сима, үйіне келген соң, осы оқиғаларды отбасына қайта айтып берді. Ол "аштық, шөлдеу, суық және ыстыққа қарамастан" жаратылысынан кітап оқуға құштар болды.
Тарихнама
Сима династиялық цикл мен бес фазаның династиялық мұрагерлікті заңдыландырудағы рөлін қабылдамады. Сима үшін династиялық мұрагерлік – билік күресінің нәтижесі еді; династиялар тұрақты факторларға сәйкес көтеріліп, құлдырады. Ол тарихты қазіргі уақыттың "айнасы" деп есептеді және үкіметке ағымдағы жағдайдың тарихи контекстін ұсынуға болатынын айтты. Осылайша, ғалымдар тарихты басқаруға көмекші құрал ретінде қолдана алады. Оның жазған тарихтары осы теорияларды қолдайтын тәсілде құрылған. Сима және Юанью фракциясының басқа консерваторлары (Таоды дәстүрден тыс түсіндірген Су Шиден басқа) неоконфуциандықпен байланысты болды. Лиу Анши, маңызды неоконфуциан, Симаның шәкірті болды.
Өлім
Император Шэньцзун 1085 жылы Сима «Цзичжи Тунцзяньды» таққа ұсынғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Сима сарайға шақырылып, Сун императоры Чжэцзунның басқаруымен үкіметке жетекшілік етуге тағайындалды. Ол билікте болған уақытын көптеген жаңа саясаттарды кері қайтаруға жұмсады, бірақ келесі жылы, 1086 жылы қайтыс болды. Оның өлімі консервативті коалицияны бөліп жіберді, ол Шуо (Хэбэй) тобына, Луо (Хэнань) тобына және Шу (Сичуань) тобына жіктелді. Бұл 1086 жылдан 1093 жылға дейінгі саяси дағдарыс кезеңіне бастады.
Жетістіктер
Сима Гуан мемлекет қайраткері және тарихшы ретіндегі жетістіктерінен өзге, ол лексикограф (әлде кемінде "Цзюнь" сөздігін өңдеген) болды және ондаған жылдар бойы өзінің 1066 жылғы "Лэйпьянь" ("Жинақталған тараулар", "Юпиан" сөздігімен салыстырыңыз) сөздігін жасаумен айналысты. Ол "Шуовэнь Цзецзы" сөздігіне негізделген және 31 319 қытай иероглифін қамтыды, олардың көптегені Сун және Тан дәуірлерінде жасалған. Оның "Сима Гуанның отбасылық үйлесімдері" (司馬溫公家訓) Қытай мен Жапонияда кеңінен танымал және оқылады.