Кіріспе

14 ғасырдағы қытай тарихи романы
тарихи роман

«Үш патшалықтың романсы» – Луо Гуанчжунға жатқызылған 14 ғасырдағы тарихи роман. Оқиға Қытай тарихындағы Хан әулетінің соңы мен Үш патшалық кезеңінің тұрақсыз жылдарында, 184 жылдан басталып, 280 жылы Батыс Цзиньнің елді біріктіруімен аяқталады. Роман негізінен 3-ші ғасырда Чэнь Шу жазған «Үш патшалықтың жазбалары» еңбегіне негізделген. Оқиғаның бір бөлігі тарихи, бір бөлігі ойдан шығарылған, феодалдық билеушілер мен олардың адалдарының өмірін көркемдеп, драматизациялайды. Бұл билеушілер құлдырап бара жатқан Хан әулетін құлатуға немесе қайта жаңғыртуға тырысты. Роман жүздеген кейіпкерді қамтиды, бірақ негізгі назар Хан әулетінің қалдықтарынан пайда болған үш күш блогына аударылады, олар ақырында Цао Вэй, Шу Хан және Шығыс Ву мемлекеттерін құрайды. Роман осы мемлекеттердің билік үшін шамамен 100 жыл бойы жүргізген қастандықтары, жеке және әскери шайқастары, интригалары мен күресін көрсетеді. «Үш патшалықтың романсы» қытай әдебиетінің төрт ұлы классикалық романының бірі саналады; оның көлемі 800 000 сөзді құрайды және 120 тарауда мыңға жуық драмалық кейіпкер (көбінесе тарихи тұлғалар) бейнеленген. Роман Шығыс Азиядағы ең сүйікті әдеби шығармалардың бірі болып табылады, ал оның аймақтағы әдеби әсері Шекспирдің ағылшын әдебиетіне тигізген әсерімен салыстырылады. Бұл соңғы императорлық және қазіргі Қытайдағы ең көп оқылатын тарихи роман. Герберт Джайлс бұл романды қытайлардың арасындағы ең ұлы роман деп есептейтінін айтқан.

Шығу тегі және нұсқалары

Үш патшалықтың батырлары туралы әңгімелер Суй және Тан династиясы (6-10 ғасырлар) заманынан бері көңіл көтерудің негізін құрады. Сун дәуірінде (10-13 ғасырлар) Үш патшалықтың батырлық оқиғаларына маманданған кәсіби әңгімешілердің бірнеше жазбалары сақталған. Осы әңгімелерді біріктірген ең алғашқы жазбаша жұмыс – 1321-1323 жылдар аралығында жарық көрген «Сангуочжи Пинхуа» атты пинхуа еді.

Тарихтың кеңейтілуі

Үш патшалықтың романсы дәстүрлі түрде 1315 және 1400 жылдар аралығында (күзгі Юань дәуірі мен ерте Мин дәуірі) өмір сүрген драматург Ло Гуанчжонға жатқызылады. Ол алғаш рет 1522 жылы басылған. Романның қашан жазылғанына немесе Луоның авторы болғанына қарамастан, автор бірнеше қолжетімді тарихи жазбаларды пайдаланған, ең бастысы – 3-ші ғасырда Чэнь Шу құрастырған «Үш патшалықтың тарихы». «Үш патшалықтың тарихы» 184 жылғы Сары бас киімділер көтерілісінен бастап 280 жылы Цзинь әулетінің билігімен үш патшалықтың бірігуіне дейінгі оқиғаларды қамтиды. Романға сондай-ақ Тан дәуірінің поэзиялық туындылары, Юань дәуірінің опералары және автордың ізгілік пен заңдылық сияқты ұғымдарға жекеше түсінігі де кірген. Автор осы тарихи білімдерін өзінің әңгіме айту шеберлігімен үйлестіріп, есімдердің бай мозаикасын жасады.

Рецензиялар мен стандартты мәтін

Ло Гуанчжунның 24 томдық нұсқасы, Сангуоцзи Тонгсу Яньи деп белгілі, қазір Қытайдағы Шанхай кітапханасында, Жапониядағы Тенри орталық кітапханасында және тағы бірнеше ірі кітапханаларда сақталады. 1522 және 1690 жылдар аралығында жасалған Луо мәтінінің әртүрлі 10 томдық, 12 томдық және 20 томдық редакциялары әлемнің кітапханаларында кездеседі. Дегенмен, жалпы оқырмандарға таныс стандартты мәтін – Мао Лун мен оның ұлы Мао Зонгган жасаған редакция. 1660 жылдары, Цин әулетінің Кангси императоры тұсында, Мао Лун мен Мао Зонгган мәтінді 120 тарауға бөліп, атауын Сангуози Яньи деп қысқартты. Ғалымдар Маоның көзқарасы Цинге қарсы бағытталған ба (Оңтүстік Мин қалдықтарын Шу Ханмен байланыстырған) немесе Цинге жақтас болғандығы туралы ұзақ пікірталас жүргізіп келеді. Романның басындағы танымал сөздер: «Ұзақ бөлінген империя бірігуге тиіс; ұзақ біріккен империя бөлінуге тиіс. Бұл заңдылық», Луоның кіріспесі және оның айналымды философиясы деп ұзақ жылдар бойы түсінілгенімен, шындығында 1679 жылғы маңызды өңдеу басылымында Маолар қосыпты. Бұл фраза ескі басылымдарда кездеспейді. Сонымен қатар, Мао Ян Шеннің «Өзен бойындағы бейнелер» атты өлеңін (басы «Янцзы өзенінің құйылысы шығысқа қарай ағылып, жоғалады», 滾滾長江東逝水) романға танымал кіріспе өлең ретінде қосты. Алдыңғы басылымдар бөліну процесіне, олар ауыр деп тапқандықтан, аз уақыт арнап, бірігу процесіне және оған құрбан болған батырлардың күресіне көбірек назар бөлген.

Сюжет

"Үш патшалықтың романсы" романының көптеген қосымша сюжеттері бар, оның ең зор жетістіктерінің бірі – оқиғалары мен кейіпкерлерінің ерекше күрделілігі болып табылады. Төменде романның басты сюжеті және оның белгілі бір жарқын тұстары туралы қысқаша мәлімет берілген.

Сары қалпақтардың көтерілісі және он көмекші

Екінші ғасырдың соңында, Қытайдағы Хан әулетінің құлау кезеңінде, жемқорлық үкіметтің барлық деңгейінде кеңінен таралды. Сатқын евнухтар мен зұлым шенеуніктер императорды алдап, оларға қарсы тұрғандарды қуғындады. Хан империясы біртіндеп әлсіреп, күрт бөліне бастады, көптеген аймақтық шенеуніктер өздерінің әскерлерімен әскербасыларға айналды. Осы уақытта қарапайым халық қатты қиындыққа тап болды, ал Жола шапан көтерілісі (Жан Цзяо және оның бауырлары бастаған) император Линь билігі тұсында басталды. Көтеріліс генерал Хе Цзин басқарған императорлық әскерлермен күшпен басылды. Император Линь қайтыс болғаннан кейін, Хе Цзинь жас император Шаоны таққа отырғызып, орталық үкіметті бақылауға алды. Сарайдағы ықпалды евнухтар тобы – Он ақсақал, Хе Цзиньнің күші артып бара жатқанынан қорқып, оны сарайға шақырып, өлтірді. Қарымта ретінде Хе Цзиньнің ізбасарлары сарайға кіріп, евнухқа ұқсайтын барлық адамдарды шамасыз қырды. Соңғы қырқыста император Шао және оның кіші туған ағасы, Чэньлиу ханзадасы сарайдан жоғалып кетті.

Донг Чжуоның төрелігі

Жоғалған император мен ханзаданы соғыс әміршісі Донг Чжуоның сарбаздары тауып алды, олар оларды сарайға алып барып, императорды қорғау деген сылтаумен император астанасы Луоянды басып алу мүмкіндігін пайдаланды. Кейін Донг Чжуо Шао императорын тақтан түсіріп, оның орнына Чэньлиу ханзадасын (Император Сянь) орнатты, ол оның бақылауындағы қуыршақ патша болды. Донг Чжуо мемлекеттік билікті монополиялады, саяси қарсыластарын қуғындады және жеке пайдасы үшін қара халықты қысымға алды. Осы кезеңде оның өміріне екі рет қастан жасалды: біріншісі әскери шенеунік У Фу болды, ол сәтсіз аяқталып, қорқынышты өлімге ұшырады; екіншісі Цао Цао болды, ол да сәтті болмады, бірақ қашып құтылды. Цао Цао Луояннан қашып, өз өлкесіне қайтып оралды және түрлі әскербасыларға жалған императорлық бұйрық жіберіп, оларды Донг Чжуоға қарсы көтерілуге шақырды. Юань Шао басшылығымен он сегіз әскербасы коалиция құрып, Донг Чжуоға қарсы жазалау науқанын бастады. Донг Чжуо Сишуй және Хулао өткелдеріндегі шайқастарда жеңілгеннен кейін, Луоян халқын өзімен бірге Чанъанға көшіруге мәжбүр етті және Луоянды өртеп жіберді. Коалиция ақырында шешімсіздік пен мүшелері арасындағы мүдделердің қақтығысынан ыдырап кетті. Осы уақытта Чанъанда Донг Чжуо өзінің асырап алған ұлы Лю Будың сатқындығынан қаза тапты, бұл министр Ван Юнның ұйымдастырған жоспарының бөлігі болды, дау-жанжал қыз Дяочанға қатысты.

Әскер иелері мен ақсүйектердің арасындағы қақтығыстар

Осы аралықта Хан империясы азаматтық соғысқа ұшырап, әскер иелері аумақ пен билік үшін күресіп жатты. Сунь Цзянь Луянның қираған жерінен Император мөрін тауып алып, жасырын сақтап қалды. Юань Шао онымен бетпе-бет келгенде, ол Император мөрін тапсырудан бас тартып, кетіп қалды, бірақ базасына қайтып бара жатқанда Лю Бяо (Юань Шаоның бұйрығымен) оған шабуыл жасады. Сонымен қатар Юань Шао Солтүстік Қытайдағы билігін нығайту үшін Гонсун Занға қарсы соғыс бастады. Бастапқыда атақтары мен жерлері жоқ Цао Цао және Лю Бей сияқты басқа да қолбасшылар біртіндеп өз армияларын құрып, аумақтарды бақылауға алды. Сол қырқылыс кезеңде Цао Цао Император Сяньді Донг Чжуоның ізбасарларынан құтқарды, жаңа императорлық астананы Сюй қаласында орнатып, орталық үкіметтің жаңа басшысы болды. Ол сондай-ақ, бірнеше соғыста Лю Бу, Юань Шу және Чжан Сю сияқты қарсыластарын жеңіп, Орталық Қытайдың көп бөлігін бақылауға алды. Осы уақытта Сунь Цзянь Лю Бяоның әскері жасаған шабуылда қаза тапты. Оның үлкен ұлы Сунь Цэ әскер мен жылқы алмасу шартымен Император мөрін Юань Шуға, таққа талапкер болып көтеріліп жатқан қолбасшыға сый ретінде табыстады. Содан кейін Сунь Цэ Цзяндунның (У) бай өзендерінде өзіне билік базасын құрып, кейін Шығыс У мемлекетінің негізін қалады. Апатты жағдай, Сунь Цэ өзінің мансабының шыңында, қызғаныштан туған қателікпен өлтірілген, сыйлы бағанагер Ю Цзидің әуесімен кездесуден кейін қайтыс болды, оны жалған айыппен еретик деп танып өлім жазасына кесті. Оның кіші інісі және мұрагері Сунь Куан қабілетті және харизматикалық басшы болып шықты. Чжоу Ю, Чжан Чжао және басқалардың көмегімен Сунь Куан Лу Су сияқты жасырын дарын иелерін өзіне қызметке тартты, әскери күштерін нығайтып, Цзяндун аймағындағы тұрақтылықты сақтады.

Лю Бейдің ұмтылысы

Лю Бэй және оның анттас бауырлары Гуан Ю мен Чжан Фэй Персик бағында Хан империясына адал болуға ант берді және халық үшін бар күштерін салуға уәде берді. Алайда, олардың армандары орындалмады, өйткені Сары тюрбан көтерілісін басуға және Донг Чжуоға қарсы жорыққа қатысқандары үшін лайықты құрмет көрмеді. Лю Бэй Тао Цяннан кейін Сю провинциясының губернаторы болған соң, Цао Цаодан жеңілген Лю Буға пана берді. Бірақ Лю Бу өзінің қонақжайына опасыздық жасап, провинцияны басып алып, Лю Бэйге шабуыл жасады. Сяпи шайқасында Лю Буды жеңу үшін Цао Цаомен біріккеннен кейін Лю Бэй Цао Цаомен бірге императорлық астана Сюға оралды, онда император Сянь оның императорлық әулеттен тараған екенін білген соң оны «Императорлық ағасы» деп құрметтеді. Цао Цао таққа таласу ниетін білдірген кезде, император Сянь өзінің әйелінің әкесі, Донг Ченге қанмен жазылған құпия жарлық жолдап, Цао Цаодан құтылуға бұйырды. Донг Ченг Лю Бэй, Ма Тенг және басқалармен жасырын байланысқа шығып, Цао Цаоны өлтіру жоспарын жасады. Бірақ олардың жоспарлары ашылып, Цао Цао Донг Ченгті және оның жақындарын тұтқындап, өлім жазасына кесті. Лю Бэй бұл жоспар ашылған кезде императорлық астананы тастап кетіп, Цао Цао тағайындаған жаңа губернатор Че Чжоудан Сю провинциясын тартып алуға кірісті. Қарымда ретінде Цао Цао Сю провинциясына шабуыл жасап, Лю Бэйді жеңіп, оны анттас бауырларынан айырды. Лю Бэй жеңілгеннен кейін қысқа уақытқа Юань Шаоға қосылды, Чжан Фэй шағын қаланы басып алды, ал Гуан Ю уақытша Цао Цаоның қызметінде болып, оған шайқаста Юань Шаоның екі генералын өлтіруге көмектесті. Үш анттас бауырлас ақыры қайтадан бірігіп, Рунанда жаңа бекініс құрды, бірақ олар Цао Цаоның әскерлерінен тағы жеңіліп, оңтүстікке, Цзинь провинциясына шегінді, онда олар губернатор Лю Бяоның қорғауында болды.

Гуанду шайқасы

Жақын маңдағы провинцияларды бейбіттендіргеннен кейін, бұрынғы Сары Тюрбандардың бүліктерін басып, орталық үкіметте билікті нығайтқаннан соң, Цао Цао назарын солтүстікке бұрды. Солтүстік Қытайдың көп бөлігін бақылап отырған Юань Шао жақында Гонгсун Цзанды талқан еткен еді. Юань Шао зор әскер жинап, Сары Өзеннің солтүстік жағасында орналасты. 200 жылдың жазында, бірнеше айлық дайындықтардан кейін Цао Цао мен Юань Шао Гуанду шайқасында кездесті. Цао Цао Юань Шаодан әскер саны жағынан кем болғанымен, Юань Шаоның әскерін жабдықтау үшін келген керуенге күтпеген шабуыл жасап, жауды дүркіретіп, шешуші жеңіске жетті. Юань Шао жеңіліс тапқаннан кейін солтүстікке шегінді, бірақ екі жылдан соң ауырып қайтыс болды. Цао Цао Юань Шаоның өлімін пайдаланып, оның ұлдары арасындағы билік үшін болған таласқа қатысты, содан соң солтүстікке жылжып, Юань Шаоның барлық жерлерін басып алды. 207 жылдың соңына қарай, Ухуанға қарсы шекарадан тыс жүргізген жеңісті науқанынан кейін, Цао Цао Солтүстік Қытайда толық үстемдікке ие болды. Цао Цаоның бақылауына өткен орталық және солтүстік Қытай аймақтары Цао Вэй мемлекетінің негізін қалады, оны кейіннен Цао Цаоның ұлы және мұрагері Цао Пи құрды.

Чжукэ Лян Лю Бейге қосылды

Сол уақытта Лю Бяо Лю Бейді Синье қаласының басшысы етіп тағайындады. Осы кезеңде Лю Бей Чжугэ Лянға үш рет барып, оны өзіне қызметке алды. Чжугэ Лянның кеңесімен Лю Бей Цао Цаоға қарсы соғысқа дайындалу үшін күштерін жинады. Цао Цао Қытайдың орталық және солтүстік бөліктерін біріктірген соң, Император Сянь оны императорлық канцлер етіп тағайындады. Одан кейін Цао Цао Лю Бей мен Сунь Цюаньды жою мақсатымен оңтүстікке жорыққа шықты. Осы уақытта Лю Бяо қайтыс болды, ал оның кіші ұлы Лю Конг Цзин провинциясын Цао Цаоға беруге келісті. 208 жылы Лю Бей Синьеде Цао Цаоның екі шабуылын тойтарды, бірақ жаудың күші басым болғандықтан қашуға мәжбүр болды. Цао Цао мен оның әскері Чанбаньда Лю Бейді қуып жетіп, жеңіске жетті. Шайқас барысында Лю Бейдің генералдары Чжао Юнь мен Чжан Фэй батырлық көрсетті: біріншісі жаудың қатарын бұзып өтіп, Лю Бейдің кішкентай ұлы Лю Шанды құтқарып, оны әкесіне жеткізді; екіншісі бір өзі жау әскерін қорқытып, көпірде тұрып оларды тоқтатып тұрды. Лю Бей мен оның әскері Лю Бяоның үлкен ұлы Лю Цидан көмек сұрап кеткен Гуан Юмен кездесіп, Сиакоуға шегінді.

Қызыл жарлар шайқасы

208 жылы Лю Бэй Цзугэ Лянды Цзяндунға Сунь Куанмен кездесу және Цао Цаоға қарсы Сунь-Лю одағын құру туралы әңгімелесу үшін дипломатиялық миссияға жіберді. Сунь Куан бастапқыда көптеген жақтастарының Цао Цаоға бағынуды кеңес бергеніне қарамастан, ақырында Лю Бэймен одақтасуға шешім қабылдады және алдағы соғысқа дайындық үшін Чжоу Юға әскерін басқаруды тапсырды. Цзугэ Лян Чжоу Юге көмектесу үшін уақытша Цзяндунда қалды, ол Цзугэ Лянның өзінің билеушісіне болашақта қауіптің қатері бар екенін сезінді. Чжоу Ю Цзугэ Лянды алдап өлтіруге тырысты, бірақ сәтсіз болды және онымен ынтымақтасудан басқа жолы қалмады. Сунь-Лю әскерлері Қызыл жартастар шайқасында Цао Цаоға қарсы үлкен жеңіске жетті. Жеңіске жеткеннен кейін Сунь Куан мен Лю Бэй оңтүстік Цзинь провинциясын бағындыру үшін таласа бастады, бірақ Лю Бэй жеңіске жетіп, Цао Цаоның генералы Цао Реннен аумақтарды тартып алды. Сунь Куан ештеңе ұта алмағанына наразы болып, Лю Бэйден аумақтарды "қайтарып беруге" шақыру үшін елшілер жіберді, бірақ Лю Бэй әр жолы елшіні әртүрлі сылтаумен кері қайтарды. Сунь Куан бас тартпады, сондықтан Чжоу Юдің жоспарымен Лю Бэйді Цзяндунға шақырып, оның қарындасы Сунь ханымға үйлендіріп, Цзинь провинциясына алмастыру үшін Лю Бэйді тұтқынға алуға тырысты. Бірақ Цзугэ Лян Чжоу Юдің жоспарын орындауға жол бермеді, және жаңа үйленген жұбай аман-есен Цзинь провинциясына оралды. Кейін Чжоу Ю Цзугэ Лянның Цзинь провинциясын бағындыруға жасаған әрекеттерін бірнеше рет тоқтатып, ашудан қайтыс болды.

Лю Бейдің И провинциясын басып алуы

Чжоу Ю қайтыс болғаннан кейін Лю Бэй мен Сунь Куан арасындағы қарым-қатынас нашарлады, бірақ соғысқа дейін жетпеді. Чжугэ Лянның Лончжун жоспары бойынша Лю Бэй әскерін батысқа қарай И провинциясына жетектеп, губернатор Лю Чжаннан жерлерді тартып алды. Осы кезде Лю Бэй И провинциясынан Оңтүстік Цзин провинциясына дейінгі кең аумақты басқарды; осы жерлер кейін Шу Хан мемлекетінің негізін құрады. Лю Бэй Ханчжун жорығында Цао Цаоны жеңіп, Ханчжун округін басып алғаннан кейін өзін Ханчжун патшасы деп жариялады. Сонымен қатар, Император Сянь Цао Цаоға вассалды патша титулын – Вэй патшасы – берді, ал Сунь Куан У Герцогы ретінде танылды. Шығыс Қытайда Сунь Куан мен Цао Цаоның әскерлері Янцзы өзені бойында Хэфэй және Русу шайқастары сияқты бірнеше шайқастарда күресті, бірақ екі тараптың ешқайсысы біріншісінен айтарлықтай басымдық ала алмады.

Гуан Ю қайтыс болды

Сол уақытта Сунь Куан Лю Бейдің аумақтарды беруден қайта-қайта бас тартуынан шаршағаннан кейін Цзинь провинциясын басып алуды жоспарлады. Ол жасырын түрде бейбітшілікке келісіп, Лю Бейге қарсы Цао Цаомен одақтасты. Цзинь провинциясындағы Лю Бейдің аумағын қорғаған Гуан Ю Фаньчен шайқасында Цао Ренге шабуыл жасап жатқанда, Сунь Куан өзінің генералы Лю Мэнді Цзинь провинциясына жасырын шабуыл жасауға жіберді. Гуан Ю Фаньченгті басып ала алмағандықтан, ол кері шегінді, бірақ Лю Мэн оны күтпеген жерден шапты және ол білмей қалғанда Цзинь провинциясын жоғалтып қойды. Армиясының рухы құлдырап, әскерлер біртіндеп дезертирлік жасағанда, Гуан Ю мен оның қалған адамы Майченге шегінді, онда оларды Сунь Куанның әскерлері қоршап алды. Үмітін жоғалтқан Гуан Ю қоршаудан бұзылуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталып, тұтқынға түсті. Сунь Куан оны бағынудан бас тартқандықтан өлім жазасына кесті. Гуан Ю қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Цао Цао Лоянгта ми ісігінен көз жұмды. Оның ұлы және мұрагері Цао Пи император Сяньді тақтан түсіріп, Хан әулетінің орнына Цао Вэй мемлекетін құрды. Шамамен бір жылдан кейін Лю Бей өзін император деп жариялап, Шу Хан мемлекетін құрды. Лю Бей Гуан Ю үшін кек алуды жоспарлап жатқанда, Чжан Фэй өзінің қол астындағылардың қолынан ұйықта кезінде қаза тапты.

Илинг шайқасы

Лю Бэй Гуан Юдың құрметі үшін кек алу және Цзинь провинциясын қайтару үшін үлкен әскерді басқарғанда, Сунь Куан оны оңтүстік Цзинь провинциясындағы жерлерді қайтару арқылы ыңғайластыруға тырысты. Лю Бэйдің қол астындағылары оны Сунь Куанның ұсынысын қабылдауға көндіруге тырысты, бірақ Лю Бэй ант берген бауырының кекін алуға басты назар аударды. Сунь Куанның әскеріне қарсы алғашқы жеңістерден кейін, бірқатар стратегиялық қателіктер Сунь Куанның генералы Лу Сюньнің Лю Бэйді Илин шайқасында күйреуге ұшыратуына себеп болды. Лу Сюнь бастапқыда Лю Бэйді шегіну кезінде қуды, бірақ Жүге Лянның Тас күзетші лабиринтына түсіп, мүшкілмен қашып құтылды. Лю Бэй бірнеше айдан кейін Байджиченгте аурудан қайтыс болды. Өлім төсегінде Лю Бэй, егер оның ұлы және мұрагері Лю Шан тиімсіз билеуші болып шықса, Чжуге Лянға таққа отыруға рұқсат берді. Чжуге Лян бұл ұсыныстан қатты бас тартты және Лю Бэйдің оған сенімін сақтауға ант берді.

Чжукэ Лянның жорықтары

Лю Бэйдің қайтысынан кейін Цао Пи Шуға шабуыл жасау үшін бірнеше күштерді, оның ішінде Сунь Куанды, Шудың бұрынғы генералы Мэн Даны, Наньман және Цян тайпаларын, Вэй әскерімен бірлесіп әрекет етуге итермеледі. Бірақ Чжугэ Лян бес әскерді бірде-бір қан төгілмей кері шегінуге қол жеткізді. Ол сондай-ақ Дэн Чжиді Сунь Куанмен бейбіт келісімге келуге және Шу мен Ву арасындағы одақты қайта жаңартуға жіберді. Сосын Чжугэ Лян жеке өзі Наньманға қарсы оңтүстік жорықты бастады, оларды жеті рет жеңіп, Наньман патшасы Мэн Хуоның бағынуын қамтамасыз етті. Оңтүстік аймақты бейбіттендіргеннен кейін Чжугэ Лян Шу әскерін Хан әулетін қалпына келтіру мақсатында Вэйге қарсы бес әскери жорыққа бастап кетті. Әр жолы Чжугэ Лян жеңіске жақын келгенде, түрлі жағдайларға байланысты, мысалы, Лю Шан евнухтар таратып жүрген қауесеттерге құлақ салғандықтан, кері шақырылды. Соған қоса, оның қалған өмірі аз еді, себебі ол созылмалы аурудан зардап шегіп, стрестен денсаулығы нашарлаған. Ол Вуджан жазығындағы шайқаста Вэй генералы Сима Иге қарсы тепе-теңіс шайқас кезінде аурудан қайтыс болды.

Үш патшалықтың соңы

Шу мен Вей арасындағы ұзақ жылдар бойығы шайқаста Вейдегі билеуші Цао отбасында көптеген өзгерістер болды. Као Руи қайтыс болғаннан кейін Цао әулетінің ықпалы әлсіреп, мемлекеттік билік ақырында регент Сима Идің қолына, содан кейін оның ұлдары Сима Ши мен Сима Чжаоға көшті. Шуда Цзян Вей Чжуге Лянның мұрасын жалғастырып, үш онжылдық бойы Вейге қарсы тағы тоғыз жорыққа басшылық етті, бірақ ешқандай маңызды жетістікке жете алмады. Шу императоры Лю Шан да тиімсіз басшы болып шықты, ол сыбайлас жемқорлыққа бой алдырды. Лю Шан билік құрған жылдары Шу біртіндеп құлдырап, ақырында Вэй әскерлеріне бағынды. Цзян Вей наразы Вэй генералы Чжун Хуэйдің көмегімен Шуды қайта жандандыруға тырысты, бірақ жоспақтары сәтсіз аяқталды. Чжун Хуэй Вэй әскерлерімен өлтірілді, ал Цзян Вей өз-өзіне қол жұмсады. Шудың құлауынан кейін көп ұзамай Сима Чжао қайтыс болды, ал оның ұлы Сима Ян соңғы Вэй императоры Цао Хуанды тақтан түсіріп, орнына өзі отырды. Сима Ян Цзинь әулетін құрып, Цао Вэй мемлекетінің орнын басты. У-да Сунь Куан қайтыс болғаннан бері ақсүйектер арасында ішкі тартыстар болды. Регенттер Чжуге Ке мен Сунь Чэнь бірінен соң бірі таққа таласты, бірақ ақырында биліктен қуылды және төңкеріс арқылы жойылды. У-да уақытша тұрақтылық орнатылса да, соңғы У императоры Сунь Хао зұлматшыл болып шықты. Үш патшалықтың соңғысы болған Уды Цзинь әулеті жаулап алды. Удың құлауымен бір ғасырға жуық созылған азаматтық соғыс – Үш патшалық дәуірі аяқталды.

Тарихи ақиқат

Роман негізгі тарихи дереккөз ретінде Чэнь Шудың «Үш патшалықтың жазбалары» кітабынан алынған. Басқа да маңызды ықпалдарға Лю Ициннің 430 жылы жарық көрген «Әлем аңыздарының жаңа есебі» (Шишуо Синью) және «Сангуози Пинхуа» кітабы жатады. Бұл – шаырша бағындағы анттан басталып, Чжуге Лянның өлімімен аяқталатын сексен ойдан шығарылған суреттердің хронологиялық жинағы. Үш патшалық туралы 50-60 Юань және ертедегі Мин пьесалары болғандығы белгілі, ал олардың материалдары нақты тарихтың жұқа жіптеріне негізделген, толығымен ойдан шығарылған. Осылайша, роман осы драмаларға қарағанда тарихқа көбірек мән береді. Роман сонымен қатар оңтүстік Қытайдың тарихи маңыздылығын жақсырақ көрсетуге ұмтылған, бірақ оңтүстікке қатысты кейбір көзқарастарды да сақтап қалған. Цин династиясының тарихшысы Чжан Сюэчен романның «жеті бөлігі – шындық, үш бөлігі – ойдан шығарылған» деп жазған. Ойдан шығарылған бөлімдер әртүрлі көздерден, соның ішінде ресми емес тарихтардан, халық аңыздарынан, «Сангуози Пинхуа»дан және автордың өзінің қиялынан алынған. Дегенмен, әлеуметтік жағдайлардың сипаттамасы және кейіпкерлердің қолданатын логикасы Үш патшалық дәуіріне сай келеді, тіпті олар тарихи жағынан дәл болмаса да, «сенімді» жағдайлар мен кейіпкерлерді жасайды. «Үш патшалықтың романсы», сол заманғы драмалар мен халық әңгімелері сияқты, Лиу Бэй мен оның серіктестерін басты кейіпкерлер ретінде көрсетеді; сондықтан Шу Ханьдегі адамдардың бейнесі даңқталған. Ал қарсыластары Цао Цао, Сунь Куан және олардың ізбасарлары көбінесе кемсітілген. Бұл Мин династиясындағы саяси ахуалға сәйкес келді, ал Цзян-Дзин династиясында Цао Вэй Хан династиясының заңды мұрагері деп есептелген. Романның кейбір тарихи емес сахналары кеңінен танымал болды және кейіннен дәстүрлі қытай мәдениетінің бір бөлігіне айналды.

Буддистік аспектілері

"Үш патшалықтың романсы" Гуан Юдың досы болған Пужин (普净) атты буддалық монах туралы әңгімелерді баяндайды. Пужин алғаш рет Гуанның бес қақпадан өтіп, алты генералды өлтірумен байланысты қиын жолында пайда болды, онда ол Гуанды қастандық жоспары туралы ескертті. Роман Мин әулеті тұсында, оқиғалардан 1000 жылдан астам уақыт өткен соң жазылғандықтан, бұл оқиғалар буддизмнің көптен бері басты мәдениеттің маңызды бөлігі болғанын көрсетеді және тарихи жағынан дәл болмауы мүмкін. Луо Гуанчжун Гуанды ізгілік адал адам ретінде бейнелеу үшін романның алдыңғы нұсқаларынан осы сипаттамаларды сақтап қалды. Осыдан бері Гуанға құрметпен "Гуан мырзасы" немесе Гуан Гонг деп атап кетті.

Бейімделулер

Үш патшалықтың романсы туралы әңгіме көптеген түрде қайта айтылды, оның ішінде телесериалдар, манга және бейне ойындар да бар.

Маньчжур тілі

Жүршендер әміршісі Нурхачи «Үш патшалықтың романсы» мен «Су шеті» кітаптарын құлшыныспен оқыған, қытай әскери және саяси стратегиясы туралы бар білгенін олардан үйренген. Осылайша, оның ұрпақтары Цин әулетін құрып, Қытайдың билеушілері болған кезде, бұл кітап әскери нұсқаулықтармен бірге алғашқы қытай кітаптарының бірі болып маньчжур тіліне аударылды. Шындығында, Цин династиясы кезінде маньчжу тіліне аударылған екі қытай романының бірі осы кітап (екіншісі – «Джин Пин Мэй»). Бұл романның кез келген тілге аударылған алғашқы аудармасы болып табылады. Маньчжур аудармасы сибе, моңғол, корей, тибет және француз тілдеріне аударылды, соның ішінде романның еуропа тіліне алғашқы аудармасы осы еді. Сондай-ақ, Йонгчжэнь дәуірінде (1723–1735) екі тілді маньчжур-қытай басылымында қытай тіліне қайта аударылды. З. К. Паркер 1925 жылы романнан төрт эпизодты, оның ішінде Қызыл жартастар шайқасының оқиғаларын қамтитын аудармасын жариялады, ал Янг Сяньи мен Глэдис Янг 1981 жылы 43–50 тарауларды қамтитын үзінділерді жариялады. 2014 жылы «Tuttle» баспасы Ю Сумей аударған және Рональд Иверсон редакциялаған романның үш томдық жаңа аудармасын жариялады. Баспагердің мәлімдемесіне сәйкес, бұл аударма – романның бұрынғы ағылшын тіліндегі аудармаларына қарағанда оңайырақ оқылатын «динамикалық аударма».

Анықтамалар және қосымша оқу

Безио, Кимберли Энн және Константин Тунг, редакторлары, Үш патшалық және қытай мәдениеті. Олбани: Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2007. Бұл романның әдеби ерекшеліктері, тарихты пайдалануы және қазіргі заманғы танымал мәдениеттегі орны туралы мақалалар. Хся, Чихцин, "Үш патшалықтың романсы", "Классикалық қытай романы: Сыни кіріспе" (1968) қайта басылымы. Корнеллдің Шығыс Азия сериясы. Итака, Нью-Йорк: Корнелл университетінің Шығыс Азия бағдарламасы, 1996. Ли Ченгли, Чжан Кирон, Ву Цзинью. Үш патшалықтың романсы (ағылшын және қытай тілдерінде суреттермен) (2008) Asiapac Books.