Кіріспе

Тамил Надудағы аудан, Үндістан
Тамил Наду штатының ауданы

Нилгирис ауданы – Оңтүстік Үндістанның Тамил Наду штатындағы 38 ауданның бірі. Нилгири – Тамил Наду, Карнатака және Керала штаттарының шекарасында орналасқан таулар тізбегіне берілген атау. Нилгири таулары Батыс Гаттар деп аталатын үлкен тау тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Олардың ең биік нүктесі – Доддабетта тауы, биіктігі 2637 м. Аудан негізінен Нилгири тауларында орналасқан. Әкімшілік орталығы Оти қаласында (Оотакамунд немесе Удхагамандалам) орналасқан. Ауданның шекарасы оңтүстікте Коимбатур, шығыста Эроде, солтүстікте Карнатаканың Чамараджнагар ауданы және Кераланың Вайнад ауданымен шектеседі. Тамил Наду, Керала және Карнатака штаттарының тоғысқан жерінде орналасқандықтан, ауданда малаяли және каннадига халқы көптеп тұрады. Нилгирис ауданы алтын кен орындарымен әйгілі, осындай кендер Нилгири биосфералық қорығының басқа бөліктерінде де кездеседі, соның ішінде көршілес Карнатака және Керала штаттарында да. 2009 жылдың тамызында Қаржылық басқару және зерттеу институты дайындаған Тамил Надудағы аудандардың экономикалық орта индексінде (Ченнай ауданынан басқа) Нилгирис ауданы бірінші орынды иеленді. XXI ғасырдың басында бадага халқының саны 135 мыңға жуық (аудан халқының 18%), тода халқы 1500-ге жуық, ал кота халқы 2000-нан астам адамды құрады. 1819 жылдан бастап британдық отаршылдық әкімшілігі тауларды кофе және шай плантациялары мен жазғы резиденциялар ретінде пайдалану үшін жылдам және бейбіт түрде дамытты. Бұл аймақтағы 40 саз бекініс тастап кетілген. Британдық үстемдік кезінде Оти (Оотакамундтың танымал атауы) 1870 жылдан бастап Мадрас президенттігінің жазғы астанасы болды. Үкімет басылымдарында жарық көрген аудандық газеттер (1880, 1908, 1995) ауданның экономикасы, демографиясы және мәдениеті туралы сенімді ақпараттарды ұсынды. Нилгири тауларының энциклопедиясы (2012) Нилгиринің жергілікті тұрғындарына қарсы саяси партиялардың қолдауымен жарық көрді. Оның авторы – Калифорнияда тұратын зерттеуші Пол Хокингс, ол бадагаларды 60 жылдан астам уақыт бойы зерттеді. 1996 жылғы осы ауданға қатысты жарияланымдардың кітапханасы бойынша, бұл Үндістандағы ең көп зерттелген ауылдық аймақ, онда 7000-ге жуық материал тізімделген. Табиғи және гуманитарлық ғылымдар бойынша 120-дан астам докторлық және магистрлік диссертация жазылған. Бұл еңбектерді үнді және шетел ғалымдары жазды, ал жергілікті халық бұл туралы жақында ғана жарияланымдар жасады. Нилгириде оннан астам тілде сөйлейді, бірақ жергілікті халық оларды оқымайды да, жазбайды да. 1847 жылдан кейін неміс және швейцариялық миссионерлер бадагалардың кейбір ауылдарында ұлдар мен қыздарға оқу-жазуға үйрететін мектептер ашты. Он дравид тілі тек осы жерде ғана кездеседі және оларды кәсіби лингвистер ондаған жылдар бойы егжей-тегжейлі зерттеді. Жергілікті жер аттары негізінен бадага тілінен алынған, мысалы, Доддабетта, Кунур, Котагири, Гудалуру, Кунда және т.б. Оотакамунд – тода тілінен алынған атау, ал Удагамандалам – осы жердің тамил тіліндегі жаңа нұсқасы. Британдықтардың қарамағындағы шай және кофе плантациялары дамығанға дейін бадагалар жер иелерінің басым бөлігі болды. Көптеген тілдік және басқа да мәдени деректер – растамауға болатын адамдардан жиналған балладалар мен әңгімелердің дұрыс емес интерпретациясына негізделген – бадага тайпаларының мыңдаған жылдар бұрын Нилгириде өмір сүргенін қастандықпен көрсетуге тырысады. Аталмаған бадага ақсақалдары бұл негізсіз деректерді ауызша тарих ретінде айтып береді және оларға сенім артуға болмайды. Олардың тілі каннада тіліне өте жақын болғанымен, ол барлық дравид тілдерінің қосындысы, бірақ бірегей. Көші-қон теориясы білімді бадагалар тарапынан мүлдем жоққа шығарылды, өйткені ауданның жер иеліктері бадагаларды ауданның барлық талуктарында меншік иелері ретінде көрсетеді. Бұл жер бадагалардың басты байлығы болып табылады, бірақ оны білмейтіндер әлі де бар. Бадагалар тәуелсіз Үндістанның Конституциялық Ассамблеясында ешқандай өкілдік таппады; сауатсыз бадагаларды өздерінің жерінен айыру үшін тәуелсіздік алғаннан кейін олар әдейі тайпалық тізімнен шығарылды. Әлеуметтік-экономикалық инженерияның нәтижесі осы инженерияның авторы үшін жемісті болып көрінеді. Ауданның сапалы денсаулық сақтау, университет, экологиялық таза өнеркәсіп, сапалы жоғары білім және негізгі инфрақұрылымнан айырылғандықтан, ол әдейі дамымаған. Бадагалардың дамуының төмендігіне байланысты олар өмір сүру үшін ауданнан тыс жерлерге кетуге мәжбүр. Кейбір мүдделі тараптар бадагалар туралы жартылай шындықтарды анықтау үшін зерттеушілерге инвестиция жасады. Өкінішке орай, осы жартылай шындықтарға режим бадагалардың лайықты күнкөрісінен айыру үшін сенеді. 17 ғасырдың басында Нилгири тауларына алғаш кірген еуропалық – итальяндық дін қызметкері/саяхатшы Фенисио болды. Ол тода және бадега деп өзін таныстырған адамдармен сұхбаттасты, соңғылары сол кезде үш ауылды мекендеген. Британдықтар Үндістанда екі ғасыр бойы Гаттарды көбінесе назарға алмады. Артур Уэлсли, кейін Веллингтон герцогі, 1800 жылы Вайнадта қысқа мерзімді әскери операция жүргізді. 1804–1818 жылдары бірнеше Британдық Ост-Индия компаниясының қызметкерлері ауданның бір бөлігіне қысқа мерзімді сапар жасады. Коимбатурдың солтүстігінде орналасқан Нилгиридің коллекторы Джон Салливан екі зерттеушіні (У. Киз және С. Макмахон) тауларды жан-жақты зерттеу үшін жіберді. Олар Оотакамундқа жетті, бірақ толық платоны көре алмады. 1812 жылы олар Нилгири платосын алғашқы болып зерттеп, картасын жасады. 1818 жылғы зерттеуде Дж. С. Уиш, Н. У. Киндерсли және Мұхаммед Рифаш Обайдұлла Мадрас азаматтық қызметі үшін толығырақ зерттеу жүргізіп, «Еуропалық климатқа ие жазықтықтың бар екенін» хабарлады. Колектор Салливан келесі жылы платода маусымдық резиденция салып, алғашқы еуропалық тұрғын болды. Ол Мадрас үкіметіне климаттың қолайлы екенін хабарлады. Еуропалықтар жақын арада осы жерге қоныстанды немесе платоны жазғы демалыс орны және зейнеткерлерге арналған үйлер ретінде пайдаланды. 1870 жылы үкіметтің негізгі қызметкерлері ыстық айларда осы қолайлы климатта жұмыс істеу үшін тауларға көшуді бастады. XIX ғасырдың соңына қарай таулар толығымен қол жетімді болды, өйткені бірнеше Гат жолдары мен теміржол салыныс. XIX ғасырдың соңында, британдық Страйтс поселенісінен қылмыскерлерді Индияда түрмеге жабу үшін жібергенде, олардың кейбіреулері Надуваттамға жақын Нилгири платосына қоныстанды. Олар тамил Парайян әйелдеріне үйленді және олармен балалары болды. Бір қытай бағбаны ауданның болашағы үшін маңызды болды, өйткені ол Маргарет Б. Л. Кокбернмен Арувенуда, Котагириге жақын жерде Allport's, алғашқы Нилгири шай плантациясын дамыту үшін жұмыс істеді, ол 1863 жылы жұмысын бастады. Оның әкесі, Монтагю Д. Кокберн, 1830 жылдан кейін жақын жерде алғашқы кофе плантациясын ашты.

География және климат

Ауданның аумағы 2 552,50 км² құрайды. Аудан негізінен таулы, теңіз деңгейінен 1000-2600 метр биіктікте орналасқан және Нилгири платосы мен кішігірім Вайанда платосы арасында бөлінген. Аудан Батыс және Шығыс Гата тауларының тоғысқан жерінде жатыр. Оның географиялық координаталары – 130 км (ендік: 11°12’ – 11°37’ N) және 185 км (бойлық: 76°30’ – 76°55’ E). Ауданның шекарасында оңтүстікте Коимбатур және Палаккад, шығыста Эроде, солтүстікте Карнатаканың Чамараджнагар ауданы және Кераланың Вайнад ауданы, батыста Кераланың Малаппурам ауданы орналасқан. Ауданның жер бедері төбелі, тік беткейлі; өңделетін жердің шамамен 60% 16° -тан 35° дейінгі еңістерді құрайды. Даунс төбелерінің ландшафты Англияның оңтүстігіндегі Даунс ландшафтына ұқсас және бұрын аң ауру, пикниктер сияқты іс-шаралар үшін пайдаланылған. Нилгиринің биіктігі қоршаған жазықтарға қарағанда салқынырақ және ылғалды климатқа әкеледі, сондықтан бұл аймақ жайлы демалыс орны ретінде танымал және шай өсіруге қолайлы. Жазда температура ең жоғары және ең төмен градусқа жетеді. Қыста температура ең жоғары және ең төмен болады. Аудан Оңтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс муссондары кезінде тұрақты түрде жаңбыр алады. Гудалур және Пандалур, Кундах талуктарының барлық аумағы және Удхагамандалам талуғының бір бөлігі Оңтүстік-Батыс муссонынан жаңбыр алады, ал Удхагамандалам талуғының бір бөлігі және Кунур және Котагири талуктарының барлық аумағы Солтүстік-Шығыс муссонынан жаңбыр алады. Аудан ішінде 16 жауын-шашын тіркеу станциясы бар, ал ауданның орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1920,80 мм құрайды. Аймақтың бас қаласы – Оотакамунд, сондай-ақ Оути немесе Удхагамандалам деп те аталады, аудандық орталық. Онда британдық стильде салынған бірнеше ғимараттар бар, әсіресе шіркеулер, олардың көпшілігі сәулетші Роберт Ф. Чишолмның жобалауымен салынған. Бір жол торабы Лондон мен Лахордағы танымал тораптардың құрметіне «Чарринг Кросс» деп аталды. Нилгиридегі басқа да маңызды қалалар – Кунур, Котагири, Гудалур. Оутиде де жыл сайын жазғы гүл көрмесі өтеді.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша Нилгирис ауданында 735 394 адам тұрады, әр 1000 еркекке 1042 әйел шаққанда, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (929 әйел) айтарлықтай жоғары. Халықтың 59,24% қалалық жерлерде тұрады. Алты жасқа дейінгі балалардың саны 66 799-ға жетеді, оның ішінде 33 648 еркек және 33 151 әйел бар. Касталық топтар мен тайпалар халықтың 32,08% және 4,46% құрайды. Ауданның сауаттылық деңгейі 77,46%, ал ұлттық орташа көрсеткіш 72,99%. Соңғы 140 жылдан бері осы ауданда қарқынды жұмыс істеген антропологтар мұнда 15 тайпаның мекен еткенін анықтады. Олардың тегі белгісіз, себебі олар туралы жазбаша мәліметтер жоқ. Олардың ең танымал өкілдері – Тода және Кота тайпалары, олардың мәдениеттері бұйвол шаруашылығына негізделген, ал оның сүт өнімдері олардың негізгі тағамы болып табылады. Олар өте әдемі қызыл, қара және ақ түсті кестеленген шалдар мен күміс әшекейлер жасап, оларды географиялық атау белгісімен тіркеді, бұл өнімдерге үлкен сұраныс бар. Ауданға сондай-ақ Құрмба, Ирула, Пания және Каттунайакан (Наяка) тайпалары да кіреді. Полковник Марк Уилкстің тілдік зерттеулері мен тарихи мәліметтеріне сәйкес, Нилгирис үстіртіндегі және Батыс және Шығыс Гатт және Майсур үстіртіндегі теңіз деңгейінен 500 метрден жоғары орналасқан барлық төбелі аймақтар каннада тілінде сөйлейтін аймаққа жатқан.

Көлік

Нагапаттинэм-Гудаллор ұлттық тас жолы осы аудан арқылы өтеді. Нилгири тау жолдары Нилгириді Тамил Наду, Керала және Карнатака штаттарының жақын қалаларымен байланыстырады. Барлық теңіздер маңызды тас жолдармен байланысты. Оти автобус станциясы ауданның орталық автобус станциясы болып табылады. 19 ғасырда бірнеше маңызды тау жолдары салынған. Ауылдық жолдарды Ауылдық кеңес (Панчаят Одағы) күтіп ұстайды. Меттупалайямнан Удхагамандаламға дейінгі Нилгири тау темір жолы – үлкен туристік тартымдылық. Ол "Индияға жол" фильмінде түсірілген, үңгірлерге апаратын темір жолды бейнелейді. Бұл швейцариялық құрылыс бойынша салынған тісті дөңгелек темір жолы. Темір жолы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енген. Ол ауданның Кунур, Веллингтон, Аруванкаду, Кетти, Ловдейл және Оти сияқты бірнеше аймақтарына қызмет көрсетеді. Ауданның теңіз порты немесе әуежайы жоқ; ең жақын әуежай – Коимбатор.

Денсаулық сақтау инфрақұрылымы

Ауданда бір аудандық бас аурухана, бес қалалық аурухана, 38 негізгі медициналық пункт, 194 денсаулық сақтау бекеті және бес обалық аймақ бар.

Ауыл шаруашылығы

Нилгирис ауданы негізінен бау-бақша шаруашылығымен айналысатын аудан. Оның экономикасы шай, кофе және дәмдеуіштер сияқты тауарлық дақылдарға негіделген, одан кейін картоп, капуста, морковь және жеміс-жидектер өсіріледі. Басты егістік – шай мен кофе сияқты плантациялық дақылдар, сондай-ақ кардамон, бұрыш және резеңке де өсіріледі. Шай 1000 метрден 2500 метрден жоғары биіктікте өседі. Аймақ эвкалипт майын және қоңыржай белдеу көкөністерін де өндіреді. Удхагамандалам және Кунур талуктарында картоп және басқа көкөністер өсіріледі. Гудалур және Пандалур талуктарында күріш, имбирь, бұрыш және резеңке өсіріледі. Котагири талуындағы Тенгумарахада аймағында да күріш өсіріледі. Бұл дақылдардан басқа, ауданның барлық жерінде қара бидай, бидай, жеміс-жидектер, көкөністер және т.б. дақылдар өсіріледі. Мұнда суару жүйелері жоқ. Дақылдар негізінен жаңбыр суымен суарылады. Табиғи көздерді пайдалану үшін мүмкіндігінше тоғандар салынған.

Экоөңірлер

Нилгиридің бір бөлігін екі экоаймақ қамтиды. Оңтүстік-Батыс Гаттардың ылғалды жапырақты орманды аймақтары 250 мен 1000 метр биіктікте жатыр. Бұл орманды аймақтар Батыс Гаттардың бойымен оңтүстікке қарай, Үндістанның оңтүстік ұшына дейін созылады және әртүрлі ағаштардан тұрады, олардың көпшілігі қыс және көктемдегі құрғақ маусымда жапырақтарын төгеді. Бұл орман Үндістандағы Азия пілінің ең ірі тобының мекені, олар Нилгириден шығыс Гаттарға қарай қоныс аударады. Нилгири және Оңтүстік-Батыс Гаттар – Үндістандағы жолбарыстардың соңғы маңызды мекендеу орындарының бірі. Оңтүстік-Батыс Гаттардың таулы жаңбырлы орманды аймағы 1000 метрден жоғары биіктіктегі бөлігін қамтиды. Бұл мәңгі жасыл орман өте алуан түрлі. 1500 метрден жоғары биіктікте мәңгі жасыл орман ашық шабындықтармен араласқан, жергілікті жерде «шола» деп аталатын, өсуі тоқтап қалған орманға ұласа бастайды. Биік шабындықтарда құрып кету қаупі төніп тұрған Нилгири тахры мекендейді, ол иісті мүйізді, денелі ешкіге ұқсайды. Нилгири тахры Оңтүстік-Батыс Гаттардың таулы шабындықтарында ғана кездеседі және олардың саны шамамен 2000-ға жетеді. Нилгиридің бір бөлігін үш ұлттық саябақ қорғайды. Мудумалай ұлттық саябағы Керала, Карнатака және Тамил Наду штаттарының шектесетін аймағындағы тау жотасының солтүстік бөлігінде орналасқан және 321 км² аумақты алып жатыр. Мукурти ұлттық саябағы тау жотасының оңтүстік-батысында, Керала штатында орналасқан, оның аумағы 78,5 км² құрайды, бұл Нилгири тахрының мекені – шөптесін және шоладан тұратын толыққанды мозаиканы қамтиды. Саялы Вэлли ұлттық саябағы осы екі саябаққа іргелес, оңтүстікке қарай орналасқан және 89,52 км² аумақты алып жатыр. Бұл саябақтардан тыс жерлердегі туған орманның көп бөлігі мал жаю үшін кесілген немесе шай, эвкалипт, цинхона және акация плантацияларымен алмастырылған. Бүкіл таулы аймақ, сондай-ақ солтүстік-батыс және оңтүстік-батысқа қарай Батыс Гаттардың бөліктері 1986 жылы Нилгири биосфералық қорығына енгізілді, бұл Үндістанның алғашқы биосфералық қорығы. 2010 жылдың қаңтар айында Нилгири декларациясы 2015 жылға дейін қол жеткізілуге тиіс экологиялық және тұрақты даму мақсаттарының кең ауқымын белгіледі. Бұл аймақ сонымен қатар бірқатар құс түрлеріне, соның ішінде Нилгири пипиті, Нилгири орман көгершіні және Нилгири қара құсына өз атын берді.

Туризм

Туризм – Нилгири аймағының маңызды кіріс көзі. Аймақта жаз айларында туристер көп баратын бірнеше таулы курорттары бар. Оларға Оути (Удхагамандалам) (аудандық орталық), Кунур және Котагири кіреді. Нилгири тау темір жолы, жергілікті жерде "ойыншық поезд" деп белгілі, жолы бойындағы таулар мен орманның әдемі көріністерімен туристерді қызықтырады. Мудумалай ұлттық паркіне жабайы табиғатты жақсы көретін, кемпинг жасауды және саяхаттауды ұнататын адамдар жиі келеді. Оутидегі Ботаникалық бақта Тамил Наду үкіметі ұйымдастырған жылдық гүл көрмесі, әсіресе гүлдердің әсем түрлерімен танымал. Нилгири эвкалипт майы мен шайымен мәшһүр, сондай-ақ боксит те өндіреді. Кейбір туристер мұндағы түрлі тайпалардың өмір салтын зерттеуге немесе шай және көкөніс плантацияларын аралауға келеді. Аймақтағы басқа да танымал орындар – Пикара сарқырамасы, Оути көлі, Аваланч және Доддабетта шыңы.