Кіріспе

Сикким – Үндістанның солтүстік-шығысындағы штат. Солтүстік және солтүстік-шығыста Қытайдың Тибет автономиялық аймағымен, шығыста Бутанмен, батыста Непалдың Коши провинциясымен, оңтүстікте Батыс Бенгалмен шектеседі. Сикким Бангладешпен шекаралас Силигури дәлізіне жақын орналасқан. Сикким – Үндістан штаттары арасында ең аз халқы бар және екінші кішігірім штат. Шығыс Гималайда орналасқан Сикким әртүрлі биожүйеге ие, оның ішінде альпілік және субтропикалық климаттар бар, сондай-ақ Үндістанның ең биік шыңы және Жердегі үшінші биік шыңы – Канченджанга орналасқан. Сиккимнің астанасы және ең ірі қаласы – Гангток. Штаттың шамамен 35% аумағын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Ханчендзога ұлттық паркі алып жатыр. Сикким патшалығы 17 ғасырда Намгьял әулеті тарапынан құрылған. Оған Чогьял аталған буддалық дін қызметкерлері билік еткен. 1890 жылы Британдық Үнді империясының тәуелді штаты болды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, Сикким 1947 жылдан бастап Үндістан Одағымен, ал 1950 жылдан бастап Үндістан Республикасымен қорғанысты мәртебесін сақтап келді. Гималай штаттарының арасында ең жоғары сауаттылық деңгейі мен жан басына шаққандағы табысы осы штатқа тиесілі. 1975 жылы Үндістан армиясы Гангток қаласын басып алғаннан кейін, монархияны таратуға және Сиккимнің Үндістанның 22-ші штаты ретінде қосылуына әкеп соққан даулы референдум өтті. Қазіргі Сикким – көп ұлтты және көп тілді Үндістан штаты. Штаттың ресми тілдері – ағылшын, непали, сикким және лепча тілдері. Сонымен қатар, бұл штат ең қарқынды дамып жатқан аймақтардың бірі. 2003-2016 жылдар аралығында Сикким ауыл шаруашылығын толыққанды түрде органикалық шаруашылыққа көшіруді жүзеге асырып, бұл көрсеткішті алғаш рет қол жеткізген штат болды.

Топонимика

Сикким атауы лимбу тіліндегі su "жаңа" және khyim "сарай" немесе "үй" сөздерінің біріндісі деп саналады. Сиккимнің тибетше атауы – Дренджонг (Wylie транслитерациясы: bras ljongs), ол "күріш алқабын" білдіреді, ал Бутия тайпасы оны Бейул Демазонг деп атайды, яғни "күріштің құпия алқабы". Тарихи үнді әдебиетінде Сикким Индракил деп белгілі, ол соғыс құдайы Индраның бағы.

Тарих

Лепшалар Сиккимнің ең алғашқы тұрғындары деп есептеледі. Дегенмен, лимбтер мен магарлар да Батыс және Оңтүстік аудандарының қиын-қыстау жерлерінде лепшалар Шығыс және Солтүстік аудандарда тұрғандай ерте заманнан бері өмір сүрген. Буддалық қасиетті Падмасамбхава, сондай-ақ Гуру Ринпоче атымен танылған, 8 ғасырда осы жерлерден өтіп кеткен деседі. Гуру бұл жерге батасын беріп, буддизмді таратып, бірнеше ғасырдан кейін Сиккимде монархия орналынатынын болжаған көрінеді.

Монархияның негізі

Аңыз бойынша, 14 ғасырдағы Тибеттің шығысындағы Кам қаласындағы Миняк әулетінің ханзадасы Хье Бумса құдайдан аян алып, бағын іздеу үшін оңтүстікке сапар шегеді. Хье Бумсаның бесінші буын ұрпағы Пхунтсог Намгьял 1642 жылы Сикким монархиясының негізін қалады, ол Юксомдағы үш құрметті ламалардың қолдауымен Сиккимнің алғашқы Чогьялы, яғни діни патшасы атанды. Пхунтсог Намгьялдан кейін 1670 жылы оның ұлы Тенсунг Намгьял билікке келді және астананы Юксомнан Рабденцеге (қазіргі Пеллинг маңында) көшірді. 1700 жылы Сиккимге, тақтан бас тартылған Чогьялдың жартылай қарындасының көмегімен Бутан шапты. Бутандықтар Тибет халқы тарапынан жеңіліске ұшырады және он жылдан кейін Чогьял таққа қайта отырды. 1717 мен 1733 жылдар аралығында патшалық батыстан непалдықтардың, шығыстан бутандықтардың көптеген шабуылдарына ұшырады, бұл Непалдықтардың астанасы Рабденцені қиратуымен аяқталды. 1791 жылы Қытай Сиккимді қолдау және Тибетті Горкха патшалығынан қорғау үшін әскер жіберді. Горкха жеңіліске ұшырағаннан кейін, қытайлық Цинь әулеті Сиккимді өз бақылауына алды.

Британдық радж кезінде

Көршілес Үндістанда британдық үкімет орнағаннан кейін Сикким, олардың ортақ қарсыласы – Непалға қарсы Ұлыбританиямен одақтасты. Непалдықтар Сиккимге шабуыл жасап, Терайды қоса алғанда, аймақтың көп бөлігін басып алды. Бұл Британдық Шығыс Үндістан компаниясын Непалға шабуыл жасауға мәжбүр етті, нәтижесінде 1814 жылғы Гурка соғысы болды. Сикким мен Непал арасындағы келісімдерге сәйкес, 1817 жылы непалдықтар басып алған аумақтар қайтарылды. Алайда, британдықтар Моранг аймағына салық салуды бастағанда Сикким мен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас нашарлады. 1849 жылы екі британдық дәрігер – сэр Джозеф Далтон Хукер және Арчибальд Кэмпбелл (соңғысы британдық және сиккимдік үкіметтер арасындағы қарым-қатынастарды басқарған) Сикким тауларына ешқандай хабарламасыз және рұқсатсыз баруға тырысты. Сикким үкіметі дәрігерлерді ұстады, бұл патшалыққа қарсы жазалаушы британдық экспедицияға әкеп соқты, содан кейін 1853 жылы Дарджилинг ауданы мен Моранг Британдық Үндістанның құрамына қосылды. Сиккимнің Чогьялы британдық губернатордың басшылығымен номиналды билеушіге айналды. XIX ғасырдың соңында Сикким 1890 жылы Қытаймен жасалған келісім арқылы британдық протекторатқа айналды. Келесі үш онжылдықта Сиккимге біртіндеп көбірек тәуелсіздік берілді және 1922 жылы ол Үндістанның княздық мемлекеттерінің билеушілерін білдіретін Принцтер палатасына қосылды. Сикким басқа салаларда әкімшілік тәуелсіздігін сақтап қалды. 1953 жылы Чогьялдың конституциялық үкімет құруы үшін мемлекеттік кеңес құрылды. Үндістанның "қоса алуға ұмтылысына" қарамастан, Чогьял Палден Тхондуп Намгьял тәуелсіздікті сақтап, көршілес Непал, Бутан және Үндістаннан екі есе жоғары сауаттылық деңгейі мен жан басына шаққандағы табысы бар "Азияның үлгілі мемлекетін" құра алды. Сонымен қатар, Сикким Ұлттық Конгресі Сиккимде непалдықтардың өкілдігін арттыру және жаңа сайлау өткізуді талап етті. Халық патшалыққа қарсы сарайға митинг өткізді. 1975 жылдың 16 мамырында Сикким Үндістанның 22-ші штаты болды және монархия жойылды. Жаңа штатты қосу үшін Үндістан Парламенті Үндістан Конституциясына түзетулер енгізді. Біріншіден, 35-ші түзету Сиккимді "қатысушы штат" ретінде белгіледі, бұл атау басқа ешбір штат қолданбады. Бір айдан кейін 36-шы түзету 35-ші түзетуді жойып, Сиккимді толыққанды штат етіп, оның атын Конституцияның бірінші тізіміне қосты.

Жақында болған тарих

2000 жылы Далай-лама бекіткен және Қытай үкіметі тулку ретінде қабылдаған он жетінші Кармапа Урген Тринли Дордже Тибеттен қашып, Сиккимдегі Румтек монастырына оралуға тырысты. Қытайлық шенеуніктер бұл мәселеде қиын жағдайға түсті, себебі Үндістанға наразылық білдіру, Қытайдың Сиккимді Үндістан басқаратынын тікелей мойындауымен тең болар еді, ал Қытай оны әлі де Үндістан басып алған тәуелсіз мемлекет деп санайтын. Қытай үкіметі 2003 жылы Сиккимді Үндістанның штаты ретінде мойындады, бұл үшін Үндістан Тибетті Қытайдың "аумағының бір бөлігі" деп жариялады. Жаңа Дели 1954 жылы Тибетті Қытайдың бөлігі ретінде қабылдаған, бірақ Қытай бұл келісімнің күші жойылды деп есептеген секілді. 2003 жылғы келісім Қытай-Үнді қарым-қатынастарында жақсартуға әкелді. 2006 жылдың 6 шілдесінде Сиккимдегі Нату-Ла тау жолы шекаралық сауда үшін ашылды, бұл Үндістан мен Қытай арасындағы алғашқы ашық шекара болды. Бұл жол 1904 жылы Тибетке жасалған Янгхасбанд экспедициясы кезінде алғаш рет ашылған, бірақ 1962 жылғы Қытай-Үнді соғысынан бері жабық болып келді. Сиккимде 60-тан астам адам қаза тауып, Гангток қаласы көптеген зиянға ұшырады.

География

Гималай тауларында орналасқан Сикким штаты таулы жерлермен сипатталады. Штаттың дерлік барлық бөлігі төбелі, оңтүстіктегі Батыс Бенгалиямен шекарадағы биіктіктен бастап, Непал және Тибетке жақын солтүстік шыңдарына дейін. Сикким мен Непал шекарасында орналасқан Канченджанга тауының шыңы – әлемдегі үшінші ең биік шың. Жердің көп бөлігі тасты, тік беткейлі болғандықтан егіс шаруашылығына жарамсыз. Дегенмен, кейбір төбе беткейлері террасалы егістіктерге айналдырылған. Көптеген қармен қоректенетін өзендер штаттың батысы мен оңтүстігінде өзен аңғарларын ойып шығарды. Бұл өзендер ірі Тееста өзенімен және оның саласы Ранжетпен бірігіп, штаттың солтүстігінен оңтүстігіне дейін ағып өтеді. Штаттың үштен бір бөлігі тығыз орманды. Гималай таулары Сиккимнің солтүстік, шығыс және батыс шекараларын қоршап жатыр. Штаттың оңтүстігіне қарай жатқан Төменгі Гималай таулары ең тығыз халыққа ие. Штатта 28 тау шыңы, 80-нен астам мұздық, 227 биік көл (оның ішінде Цонгмо, Гурудунмар және Кхечеопалри көлдері), бес ірі ыстық бұлақ және 100-ден астам өзен мен ағын бар. Сегіз тау асуы штатты Тибет, Бутан және Непалмен байланыстырады. Сиккимнің ыстық бұлақтары емдік және терапевтік құндылығымен әйгілі. Штаттың ең танымал ыстық бұлақтарының ішінде Фурчачу, Юмтанг, Боранг, Раланг, Тарам чу және Юмей Самдонг бар. Күкірт мөлшері жоғары бұлақтар өзен жағалауларында орналасқан, ал кейбіреулері сутегі шығарады. Бұл ыстық бұлақтардағы судың орташа температурасы – .

Геология

Сиккимнің төбелері негізінен гнейс пен шисттен тұрады, олардың әсерінен әдетте нашар және беткі қоңыр саз топырақ пайда болады. Топырақ құрамында ірі бөлшектер көп, темір оксидінің жоғары концентрациясы байқалады; pH көрсеткіші бейтараптан қышқылға дейін өзгереді және органикалық және минералдық заттармен жеткіліксіз. Мұндай топырақ мәңгі жасыл және жапырақты орман өсуіне қолайлы. Тау жыныстары филлиттер мен шисттерден құралған, олар ауа райының әсеріне және эрозияға өте сезімтал. Бұл, облыстың мол жауын-шашынымен бірге, топырақтың күшті эрозиясына және сумен шаю арқылы топырақ қоректік заттарының жоғалуына алып келеді. Соның салдарынан, көшкін жиі болады, олар ауылдық елді мекендерді ірі қалалармен байланыстыруды қиындатады.

Климат

Штат бес маусымға ие: қыс, жаз, көктем, күз және муссондық маусым. Сиккимнің климаты оңтүстікте субтропиктік, ал солтүстікте тундралық болып келеді. Сиккимнің көпшілік мекенделген аймақтарындағы климат қоңыржай, жазда температура сирек жоғарылайды. Сиккимнің көп бөлігі үшін орташа жылдық температура шамамен ... . Сикким – Үндістанда тұрақты қар жауатын сирек штаттардың бірі. Қар шебі штаттың оңтүстігінде ... болса, солтүстігінде ... дейін жетеді. Солтүстіктегі тундралық аймақ жыл сайын төрт ай бойы қармен жабылады, ал температура әр түн сайын ... градустан төмендейді. Сиккимнің солтүстік-батысындағы тау шаңырақтары жыл бойы мұздан мұздай болады; биік болғандықтан, қыста тауларда температура ... градусқа дейін төмендеуі мүмкін. Муссон кезінде ауыр жаңбырлар жер көшкінінің қаупін арттырады. Сиккимдегі үздіксіз жаңбырдың ең ұзақ мерзімі 11 күнге созылған. Қыс және муссон маусымдарында тұман штаттың көп бөлігіне әсер етеді, көлік жүруді қауіпті етеді.

Флора мен фауна

Сикким Гималайдың төменгі бөлігінде орналасқан, бұл Үндістанның экожүйелері арасындағы үш өңірдің бірі. Штаттың орманды аймақтарында әртүрлі фауна мен флора кездеседі. Биіктік деңгейінің өзгеруіне байланысты штат тропикалық түрлерден бастап, қоңыржай, альпілік және тундра түрлеріне дейін өсімдіктердің кең ассортиментін қамтиды. Бұл, мүмкін, бір ғана аймақта мұндай алуан түрлілікті қамтитын сирек жерлердің бірі. Сиккимнің аумағының 81 пайызы оның орман шаруашылығы департаментінің басқаруында. Сиккимде 5000-нан астам гүлді өсімдік түрі, 515 сирек орхидея, 60 түрлі примула, 36 рододендрон түрі, 11 еменнің нұсқасы, 23 бамбук түрі, 16 шоқжабақтың түрі, 362 папоротник және папоротниктерге жақын түрлер, 8 ағаш папоротнигі және 900-ден астам дәрілік өсімдіктер өседі. Сиккимнің төменгі биіктіктеріндегі Гималайдың субтропикалық жапырақты ормандарында орхидеялар, инжірлер, лавр, банан, саль ағаштары мен бамбук өседі. Жоғарырақ, қоңыржай биіктікте, шығыс Гималай жапырақты ормандары орналасқан, онда емен, каштан, кеспеағаштар, қайың, алдер және магнолиялар көптеп өседі, сондай-ақ Чир қарағайнасы басымдығымен Хималайдың субтропикалық қарағай ормандары бар. Альпілік типтегі өсімдіктер әдетте 2200 метр биіктікте кездеседі. Төменгі жазықтықтарда шығыс Гималайдың субальпілік шоқжабақты ормандарынан шыққан қарағай, шырша, кипарис және рододендрон ағаштары өседі. Жоғарырақ шығыс Гималайдың альпілік бұталары мен шабындықтары және биік таулы батпақтар орналасқан, онда рододендрон мен жабайы гүлдердің алуан түрлі түрлері өседі. Онда мускат бұғысы, Гималай тахы, қызыл панда, Гималай мармоты, Гималай серуы, Гималай горалы, мунджак, кәдімгі лангур, Азиялық қара аю, бұлтты барс, мәрмәрлі мысық, барс мысық, доль, Тибет қасқыры, шошқа барс, бинтуронг және Гималай орман мысығы мекендейді. Альпілік аймақта көбірек кездесетін жануарлардың арасында сүт, ет және жүк тасу үшін өсірілетін яктар бар. Сиккимнің құс фаунасына импейян фазаны, қызыл мүйізді фазан, қар құсы, Тибет қар құсы, сақалды бүркіт және грифон бүркіт, сондай-ақ алтын бүркіт, бақалар, құсқұстар, ағаш құстар, көгершіндер, Ескі әлемнің ұшқыштары, баблерлер және робиндер кіреді. Сиккимде 550-ден астам құс түрі бар, олардың кейбіреулері құрып кету қаупі төнген деп жарияланды. 1975 жылы Сикким монархиясы жойылғаннан кейін 1977 жылғы сайлауда Үндістан Ұлттық Конгресі көпшілік дауысқа ие болды. 1979 жылы тұрақсыздық кезеңінен кейін Сикким Санграм Паришад партиясының жетекшісі Нар Бахадур Бхандари басқаратын халықтық министрлік ант берді. Бхандари 1984 және 1989 жылдардағы сайлауларда билікті сақтап қалды. 1994 жылғы сайлауда Сикким Демократиялық майданының Паван Кумар Чамлинг штаттың бас министрі болды. Содан бері Чамлинг пен оның партиясы 1999, 2004, 2009 және 2014 жылдардағы сайлауда жеңіске жетіп, билікті ұстап тұрды. Алайда, 2019 жылғы заң шығарушы жиналыс сайлауында Сикким Крантикари Морча партиясы жеңіске жетті және содан бері бас министр - Прем Синг Таманг. Қазіргі Сикким губернаторы - Лакшман Ачарья.

Бөлімшелер

Сиккимде алты аудан бар: Гангток ауданы, Манган ауданы, Намчи ауданы, Пакьонг ауданы, Гейзинг ауданы және Соренг ауданы. Аудан орталықтары – тиісінше Гангток, Манган, Намчи, Пакьонг, Гьяльсинг және Соренг. Бұл алты аудан 16 кіші ауданға бөлінеді; Пакьонг, Ронгли, Рангпо және Гангток – Гангток және Пакьонг аудандарының кіші аудандары. Соренг, Юксом, Гьяльсинг және Дентам – Гейзинг және Соренг аудандарының кіші аудандары. Чунгтанг, Дзонгу, Каби және Манган – Манган ауданының кіші аудандары. Равонгла, Жоретанг, Намчи және Янгянг – Намчи ауданының кіші аудандары. Сиккимнің әр ауданы мемлекеттік үкімет тағайындаған аудан әкімі – аудан коллекторының басшылығымен жүреді, ол ауданның азаматтық аумақтарының басқаруын жүзеге асырады. Сикким Қытаймен шекаралас сезімтал аймақтың бөлігі болғандықтан, Үндістан армиясы штаттың үлкен бөлігін бақылайды. Көптеген аймақтар шетелдіктер үшін жабық, оларды аралау үшін ресми рұқсаттар қажет.

Экономика

Сиккимнің номиналды мемлекеттік жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2019 жылы 4,6 миллиард АҚШ доллары деп бағаланды, жан басына шаққандағы ЖІӨ 7 530 АҚШ доллары (₹ 5,50 000) құрады, осылайша ол Үндістанның 28 штатының арасында ең кішкентай ЖІӨ-нің үшіншісі болып табылады. Сиккимде басқа ешбір үндістандық штаттан көбірек кардамон өндіріледі және кардамонның ең ірі өсірілетін аймағы осы штаттың аумағында орналасқан. Төбелі ландшафты мен нашар көлік инфрақұрылымының салдарынан Сиккимде ірі масштабты өнеркәсіптік база жоқ. Сыра қайнату, арақ жасау, тері өңдеу және сағат жасау – штаттың негізгі өнеркәсіптері, олар негізінен оңтүстік аймақтарда, әсіресе Мелли және Жоретанг қалаларында шоғырланған. Бұған қоса, Сиккимде мыс, доломит, талк, графит, кварцит, көмір, мырыш және қорғасын сияқты минералдарды өндіретін шағын кен өнеркәсібі де бар. Штаттың өнеркәсіптік инфрақұрылымы шектеулі болғанына қарамастан, Сикким экономикасы 2000 жылдан бері Үндістандағы ең қарқынды дамыған экономикалардың қатарында. 2010 жылы ғана штаттың ЖІӨ 89,93%-ға өсті. 2003 жылы Сикким толығымен органикалық шаруашылыққа көшуге шешім қабылдады және 2015 жылы бұл мақсатына жетіп, Үндістанның алғашқы «органикалық штаты» атанды. Сонымен қатар, Сикким казинолар мен онлайн құмар ойындарын дамытуға инвестиция жасады. Сиккимдегі алғашқы казино – «Casino Sikkim» 2009 жылдың наурыз айында есігін ашты. 2010 жылы үкімет казинолар мен онлайн спорттық ставкаларға үш құмар ойындар лицензиясын берді. «Playwin» лотереясы штат аумағында сәттілікке жетті. 2006 жылдың 6 шілдесінде Тибеттің Лхаса қаласын Үндістанмен байланыстырған Натху-Ла жолының ашылуы Сикким экономикасы үшін жақсы жаңалық болды деп жарияланды. Бірақ Сиккимнің шектеулі инфрақұрылымы мен Үндістан мен Қытай үкіметтерінің шектеулері арқылы сауда-саттық тоқтап қалады, алайда тауар айналымы тұрақты түрде өсіп келеді.

Ауа

Сиккимде ұзақ уақыт бойы қолданыстағы әуежай болмады, себебі жер бедері қиын болды. Алайда, 2018 жылдың қазан айында Пакьон әуежайы, штаттың алғашқы әуежайы, Пакьон қаласында, Гангтоктан бір шақырымдай қашықтықта орналасқан, төрт жылдық кешігуден кейін пайдалануға берілді. Оны Үндістанның Әуежайлар басқармасы 200 акр жерге салған. Теңіз деңгейінен 1433 метр биіктікте орналасқан бұл әуежай Үндістандағы ең биік бес әуежайдың бірі. Әуежай ATR ұшақтарын қабылдауға қабілетті. 2018 жылдың қазан айына дейін Сиккимге ең жақын қолданыстағы әуежай Солтүстік Бенгалиядағы Силигури маңындағы Багдагра әуежайы болды. Әуежай Гангтоктан шамамен бір шақырымдай қашықтықта орналасқан, және екеуінің арасында үнемі автобус қатынасы бар. Гангтокты Багдаграмен байланыстыратын күнделікті тікұшақ рейсін Сикким тікұшақ қызметі жүзеге асырады; рейстің ұзақтығы отыз минут, күніне бір рет орындалады және төрт адамды тасымалдай алады. Гангтоктағы тікұшақ алаңы штаттың жалғыз азаматтық тікұшақ алаңы болып табылады.

Темір жол

Сиккимде маңызды теміржол инфрақұрылымы жетіспейді. Ең жақын ірі теміржол станциялары – Силигури және Жаңа Жалпайгури, олар көршілес Батыс Бенгалияда орналасқан. Дегенмен, Сиккимдегі Рангпо қаласын Батыс Бенгалия шекарасындағы Севокемен байланыстыру мақсатындағы «Жаңа Сикким теміржолы» жобасы іске қосылды. Бұл желі – Сивок теміржол стансасынан Рангпо теміржол стансасына дейінгі «Севоке-Рангпо» теміржол тармағы. Бес станциядан тұратын бұл желі экономикалық дамуға және Үндістан армиясының операцияларын қолдауға бағытталған, ал бастапқы жоспар бойынша 2015 жылға дейін аяқталуға тиіс болған. Бірақ 2023 жылдың өзінде құрылысы кешіктірілуде. 2019 жылы Рангпоға дейінгі теміржол тармағының 2021 жылы аяқталуы күтілген. Екінші кезеңде желі Гангтокқа дейін созылатын болады. Сонымен қатар, 2010 жылы Теміржол министрлігі Батыс Бенгалиядағы Мирик қаласын Намчи, Дарамдин, Ранипул және Гангток қалаларымен байланыстыратын теміржол желілерін салу жоспарларын ұсынды.

Инфрақұрылым

Сиккимнің жолдарын Үндістан армиясының бөлімшесі – Шекаралық жолдар ұйымы (BRO) күтіп ұстайды. Сиккимнің оңтүстігіндегі жолдар салыстырмалы түрде жақсы жағдайда, өйткені бұл аймақта тау көшкіні сирек болады. Мемлекеттік органдар БРО-ның қарауына жатпайтын жолдарды ұстап тұрады. Сикким электр қуатының көп бөлігін 19 гидроэлектр стансасынан алады.

Демография

Сикким – 2011 жылғы санақ бойынша 610 577 тұрғыны бар Үндістанның ең аз халықты штаты. Сикким сонымен қатар халық тығыздығы ең төменгі штаттардың бірі, бір шаршы километрге бар болғаны 86 адамдан келеді. Дегенмен, 2001 мен 2011 жылдар аралығында халық өсімі орташа есеппен 12,36% құрады. Жыныс арақатынасы 1000 еркекке 889 әйел шақалдасады, 2011 жылы барлығы 321 661 еркек және 286 027 әйел тіркелді. 2011 жылғы мәліметтерге сәйкес, 98 000-ға жуық тұрғыны бар астанасы Гангток – көбінесе ауылдық штаттың ең ірі қалалық аймағы; 2005 жылы Сиккимдегі қалалық халықтың үлесі жалпы санының шамамен 11,06% құрады.

Тілдер

Мемлекеттік тілдер – непали, сикким, лепча және ағылшын тілдері. Мемлекеттік мәдениет пен дәстүрді сақтау мақсатында қосымша ресми тілдерге гурунг, лимбу, магар, мухия, невар, рай, шерпа және таманг тілдері кіреді. Непали тілі Сиккимде кең таралған тіл, ал сикким (бхутия) және лепча тілдері белгілі бір аймақтарда қолданылады. Ағылшын тілі Сиккимнің көп бөлігінде сөйленеді және түсініледі. Басқа тілдерге дзонкха, грома, хинди, маджхи, маджвар, тулунг, тибет және яку тілдері жатады.

Ұлты

Сикким тұрғындарының көп бөлігі непалдық үндістерді құрайды. Сиккимнің жергілікті тұрғындарының ішінде XIV ғасырда Тибеттің Кам аймағынан көшіп келген бутиялар және бутиялардан бұрын өмір сүрген, ең ежелгі тұрғындар саналатын лепчалар бар. Тибеттіктер көбінесе штаттың солтүстік және шығыс бөліктерінде қоныстанған. Жазық жерлерде тұратын көшіп келген тұрғындар қауымдастығына бенгалдар, бихарилер және марварилер кіреді, олар Оңтүстік Сикким мен Гангтокта сауда саласында белгілі, бірақ 1946 жылға дейін жергілікті тұрғындар болып тіркелгендер ғана.

Мерекелер мен мерекелер

Сиккимдегі горхали халқы барлық маңызды индуистік мерекелерді, оның ішінде Тихарды (Дивали) және Дашайнды (Дашера) тойлайды. Маге Санкранти, Раманавми, Жанмастами, Холи, Шиваратри, Навратри, Сакела, Часок Тангнам және Бхимсен Пуджа сияқты дәстүрлі жергілікті мерекелер кеңінен танымал. Лосар, Сага Дава, Лхабаб Дуечен, Друпка Теши және Бхумчу – Сиккимде тойланатын буддалық мерекелердің қатарында. Лосар (тибеттік жаңа жыл) кезінде көптеген кеңселер мен білім беру орындары бір аптаға жабылады. Сиккимдегі мұсылмандар Ораза айт және Мұхаррамды тойлайды. Гангтокта туристерді маусымнан тыс уақытта тарту мақсатында Рождество тойлау іс-шаралары ұйымдастырылады. Батыс рок музыкасы мен үнді поп музыкасы Сиккимде кең тараған, сондай-ақ непалдық рок және лепча музыкасы да танымал. Сиккимдегі ең танымал спорт түрлері – футбол және крикет, алайда парапланерлік және рафтинг туризм индустриясының дамуымен бірге танымал болып келеді.

Ас мәзірі

Сиккимде түкпа, чоу мейн, тхентук, факту, гиатук және вонтон сияқты кеспеден жасалған тағамдар көптеп кездеседі. Көкөніс, тауық, қой еті, сиыр еті немесе шошқа етімен толтырылған, сорпамен бірге берілетін момо – бұл танымал шағын тағам. Сиккимде сыра, виски, ром және бренди кеңінен ішіледі, сондай-ақ Непал мен Дарджилингте танымал болған тары негізіндегі алкогольді сусын – тонгба да көп қолданылады. Сиккимде жан басына шаққандағы алкоголизм көрсеткіші Үндістан штаттары арасында Пәнжаб пен Харьянадан кейін үшінші орында тұрады.

Медиа

1957 жылы непалдық ай сайын жарық көретін «Канченджанга» журналы Сиккимдегі көпшілік үшін алғашқы жаңалықтар көзіне айналды. Сиккимнің оңтүстік қалалық аймақтарында ағылшын, непал және хинди тілдерінде күнделікті газеттер шығады. Непал тіліндегі газеттер, сондай-ақ кейбір ағылшын газеттері жергілікті түрде басылады, ал хинди және ағылшын газеттері Силигуриде басылады. Маңызды жергілікті күнделікті және апталық газеттер: «Хамро Праджашакти» (непал тіліндегі күнделікті), «Гималайян Мирр» (ағылшын тіліндегі күнделікті), «Самай Дайник», «Сикким Экспресс» (ағылшын тіліндегі), «Канчанджунга Таймс» (непал тіліндегі апталық), «Прагья Хабар» (непал тіліндегі апталық) және «Химали Бела». Сонымен қатар, штат «The Statesman», «The Telegraph», «The Hindu» және «The Times of India» сияқты ұлттық ағылшын газеттерінің аймақтық басылымдарын алады. Силигуриде жарияланатын «Гималая Дарпан» непал тіліндегі күнделікті газеттердің бірі және аймақтағы жетекші газеттердің қатарында. «Сикким геральды» – үкіметтің апталық ресми басылымы. Сиккимді қамтитын онлайн медиаға непал тіліндегі «Химгири» газеті, ағылшын тіліндегі «Хаалкабар» жаңалықтар порталы және «Тистарангит» әдеби журналы кіреді. «Авакта», «Билокан», «Journal of Hill Research», «Хабер Хагадж», «Панда» және «Сикким ғылым қоғамының жаңалықтары» – басқа тіркелген басылымдар. Аудан орталықтарында интернет-кафелер жақсы дамыған, бірақ кеңжолақты интернетке қолжетімділік шектеулі. Көптеген үйлерде спутниктік телеарналар бар. Көрсетілетін арналар Үндістанның басқа аймақтарындағы арналармен ұқсас, сонымен қатар непал тіліндегі арналар да қолжетімді. Негізгі қызмет провайдерлері: Airtel digital TV, Tata Sky, Dish TV, DD Free Dish және Nayuma.

Білім

2011 жылы Сиккимде ересектердің сауаттылық деңгейі 82,2 пайызды құрады: ерлер үшін 87,29 пайыз, әйелдер үшін 76,43 пайыз. Штат бойынша барлығы 1157 мектеп бар, оның ішінде 765 мектеп мемлекеттік, 7 – орталық үкіметтік және 385 – жекеменшік мектептерді қамтиды. Сиккимде жоғары білім беретін бір ұлттық маңызы бар институт, бір орталық университет және төрт жеке университет бар. Жақында Сикким Үкіметі «Ашық білім беру және дағдыларды дамыту кеңесі» (BOSSE) деп аталатын ашық мектеп тақтасын құруға келісім берді, ол орта білім, жоғары орта білім, сондай-ақ біліктілік пен кәсіптік білімді жоғары оқу орнынан бұрынғы деңгейге дейін беруге, мектепте білім алу мүмкіндігін жіберіп алған студенттерге білім алуды жалғастыруға мүмкіндік береді. Сиккимде Ұлттық технология институты бар, ол қазіргі уақытта Оңтүстік Сиккимнің Равангла қаласындағы уақытша кампуста орналасқан. Бұл институт Үндістан Үкіметінің 2009 жылғы 11-ші бесжылдық жоспары аясында жаңадан бекітілген он НИТ-тің бірі. Сиккимдегі НИТ PARAM Kanchenjunga деп аталатын, барлық 31 НИТ-тің ішіндегі ең жылдам суперкомпьютерлік кешенге ие. Сикким университеті – Сиккимдегі жалғыз орталық университет. Мемлекеттік-жеке қаржыландырылатын мекеме – Сикким Манипал технологиялық ғылымдар университеті, ол инженерлік, медицина және менеджмент салаларында жоғары білім береді. Ол сонымен қатар түрлі салаларда қашықтықтан білім беру бағдарламаларын ұсынады. Медхави дағдылары университеті – Үндістанның Сикким штатында орналасқан жекеменшік университет. Ол 2021 жылы «Сикким жеке университеттері (өзгерістер) туралы» заңға сәйкес құрылды. Университет студенттерге дағдыға негізделген білім беруді ұсынып, академиялық және өнеркәсіптік сала арасындағы алшақтықты қысқартуды мақсат етеді. Дегенмен, көптеген студенттер жоғары білім алу үшін Силигури, Калькутта, Бангалор және басқа да Үндістан қалаларына көшіп барады. Ұлттық электроника және ақпараттық технологиялар институтының (NIELIT) кампусы Шығыс Сиккимдегі Пакионда орналасқан және Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (IT/ITES) саласында формальды және бейресми білім береді.