Кіріспе
Сейни – Польшаның солтүстік-шығысындағы қала, Подляк воеводтығындағы Сейни ауданының орталығы, Литва және Беларусьпен солтүстік шекараға жақын орналасқан. Қала Сувалки көлді аймағының (Pojezierze Suwalskie) шығыс бөлігінде, Марьяха өзенінің (литва тілінде Сейна, қала осы өзеннің атымен аталған) жағасында, Черна Ханчаның саласы болып табылады. 1999 жылғы мәлімет бойынша, қаланың тұрақты халқы шамамен 6500 адамды құрады, туристік маусымда халық саны айтарлықтай артады.
Этимология
Бір аңыз бойынша, Сейни қаласын Польша королі Владыслав II Ягилоның үш ескі рыцарі құрған, олар Грунвальд шайқасынан кейін қазіргі Сейни орналасқан жерде жер берген. Үшеуі де қартайғандықтан, елді мекенді «Сени» деп атады, бұл литва тілінде «қарттар» деген мағынаны білдіреді. Осылайша, қала Сейни осы атпен аталыпты деседі. Дегенмен, археологиялық жағдайлар мен құжаттар бұл аңызды қолдамайды. Атаудың шығу тегі йотвингілік. Тіл білімі маманы Джерзи Налепа жақын жердегі Сейна (қазіргі Мэрича) өзенінің және қаланың атының йотвингілік екенін ұсынды. Бұл тұжырым екі ерекшелікке негізделген: батыс балтық тіліндегі «s» дыбысының болуы (қазіргі литва тіліндегі «š» дыбысына қарсы) және «ei» дифтонгының сақталуы. Бұған ұқсас сөздер ретінде польша тіліндегі «siano» және литва тіліндегі «šienas» сөздерін келтіруге болады, екеуі де «шөп» дегенді білдіреді. Қазіргі қала орналасқан аймақтың алғашқы жазба дерегі 1385 жылға дейінді, онда Каструм Лейцеден (Гижичко) Меркинеге жасалған неміс рыцарьларының қарулы шабуылы туралы айтылған. 1422 жылғы Мельн келісімінен кейін тевтон-литва шекарасы белгіленді, адамдар аймақтағы орманға қайта орала бастады. Бұл аумақ Польша-Литва одағының құрамындағы Литва Ұлы Княздығының бөлігі болды, ал 1569 жылдан бастап Польша-Литва Республикасы құрылды. Жаңа жолдар салынды, олардың бірі – Бержникиден (Бержникайн) Сейни арқылы Меркинеге дейінгі жол, маңызды сауда жолына айналды.
the presence of West Baltic "s" (vs. modern Lith. "š")
retention of the diphthong "ei". Cognates include Pol. siano and Lith. šienas, both meaning "hay". The first written record of the area where the town now lies dates to 1385, noting an armed raid of the German knights from Castrum Leicze (Giżycko) to Merkinė. After the Treaty of Melno in 1422, Teutonic Lithuanian border was determined, people began to return to the forests in the area. The territory formed part of the Grand Duchy of Lithuania within the Polish–Lithuanian union under the Jagiellonian dynasty, since 1569 transformed into the Polish–Lithuanian Commonwealth. New roads were paved, with one of them, the road leading from Berżniki (Beržininkai) through Sejny to Merkinė, becoming a notable trade route.
XVI ғасыр
1510 жылы Михаль Пак аймақтың губернаторы болып, Бержининка (Бержники) елді мекенін құрды. Бұл бұрынғы Йотвингтер жерлерінің қарқынды даму кезеңіне бастау берді. 1522 жылдың 22 желтоқсанында Ескі Зигмунд I Подляшский воеводасы Януш Костевичке Сейня өзенінің жағалауындағы (қазіргі Марича) жерді гетман Иван Висьниовецкийге беруді бұйырды. Келесі жылдың 21 мамырында Костевич патшаға хат жолдап, көп ұзамай Висьниовецкий бұл аймақтың иесі болды. Сейня өзені Сейня көліне жеткен жерде жаңа ағаш сарай салынды, одан кейін елді мекен құрыла бастады. Волыньнің қуатты магнаты Висьниовецкий жеке келген жоқ, орнына ауылды басқаруға өз губернаторын тағайындады. 1593 жылы қала оның шөбересі Анна, Витебск воеводасы Миколай Сапиханың әйелі, жергілікті дворян Ежи Гродзинскиге күміспен 10 000 гроштан алпыс есеге қымбатқа сатты. 1602 жылға дейін ол аты жоқ ауылды (кейде Сейня деп аталды) негізін қалаушының құрметіне Юрьево деп аталатын қалаға айналдырды. Бірақ бұл ат қалып қоймады, оның орнына Сейни деп аталды. Қалалық базар өзеннің оң жағалауын көрсететін кішкентай төбеде, алғашқы ағаш сарайдың жанында орналасқан. Ол бұрынғы сауда жолының бойында жатқан. Қаладан оңтүстікке қарай Гродноға жаңа жол салынды, ал жаңа елді мекен саудадан айтарлықтай табыс көріп отырды. Қаланың негізін қалаушы католиктік Святой Георгий шіркеуін қаржыландырып, жаңа приход ашты.
17 ғасыр
Ежи Гродзинский мұрагерсіз қайтыс болды. 1602 жылғы 16 мамырда ол барлық мүлкін Вильнюс қаласындағы доминикан монастырына мұра етіп қалдырды. Ол 1603 жылғы 12 қаңтарда қайтыс болды, ал 1603 жылғы 4 маусымда патша III Сигизмунд Ваза өсиетті қабылдады. 1610 жылы монахтар үлкен монастырь құрылысын бастады. Монастырь 1619 жылы аяқталды, ал 1632 жылы жанында Қасиетті Мария, Киелі Георгий және Киелі Гьяцинтқа арналған жаңа шіркеу салынды. Қала баяу дамыды, себебі Гродноға дейінгі ескі сауда жолдарында қозғалыс аз болды. 17 ғасырда тағы бір шіркеу салынды, ол Киелі Рухқа арналды. Баспахана ашылды, сондай-ақ аурухана да болған болуы мүмкін. Монастырь үнемі кеңейіп, Орталық Еуропадағы бекінілген монастырлардың ең көрнекті мысалына айналды. «Ұлы су тасқыны» деп аталатын швед империясымен болған соғыс қала үшін апатқа ұшырды. 1656 жылы жақын маңдағы ірі шайқастан кейін қала шведтер тарапынан басылып алынып, тоналып, толығымен өртеп тасталды. Соғыс аяқталғаннан кейін монахтар монастырьға оралып, қаланы қайта жаңғыртуға кірісті. 1670 жылғы 8 қарашада Михаил I патша қалаға аптасына бір рет базар мен жәрмеңке ұйымдастыру құқығын берді. Бұл монахтарға қалаға, әсіресе халық тығыз қоныстанған Мазовиядан келген жаңа поляк қоныс терушілерді орналастыруға көмектесті.
18 ғасыр
XVIII ғасырдың басында Ұлы Солтүстік соғысы қаладағы гүлденуге нүкес келтірді, себебі қала бірнеше әскерлердің шабуылына ұшырады. Солдаттар қалаға екі бір-бірінен кейін келген оба эпидемиясын әкелді. Сонымен қатар, аймақ халқымен қоныстандырыла бастады және Сейниден шалқары орналасқан көптеген елді мекендер құрылды. 1715 жылы Камедул монахтары ауыл мен монастырь негізін қалады, ол кейіннен Сувалки қаласына айналды. Осы кезеңде Пуньск, Августов, Еленево және Краснополь қалалары да құрылды. Қаладағы жағдай жақсарған сайын, Доминикан ордені Сейниді қайта жаңартуға кірісіп, барокко стиліндегі көрнекті архитектуралық ескерткіштерді салуға ықпал етті. Шіркеуге жаңа фасады орнатылды, 1770 жылы жаңа қалалық әкімшілік ғимараты салынды, ал 1778 жылы жаңа базар және ағаштан жасалған синагог ашылды.
19 ғасыр
Польшаның үшінші бөлінісі кезінде Сейни 1795 жылы Пруссия Корольдігіне қосылды және жаңа құрылған Жаңа Шығыс Пруссия провинциясының құрамына кірді. Алғашқыда назардан тыс қалған қала 1807 жылы қысқа ғана өмір сүрген Польшаның Варшава Герцогтығының бөлігіне айналып, Ломжа департаментіндегі маңызды әкімшілік орталыққа айналды. 1815 жылы Наполеон Бонапарттың жеңілісінен кейін қала Ресей бөлісіндегі жаңадан құрылған Конгресс Польшасының құрамына кірді, Аугустов воеводствосындағы повят орталығы мәртебесін сақтап қалды. 1818 жылы епископтық Вигриден Сейниге көшірілді, ал 1826 жылы Сейни діни семинариясы құрылды. Қала сол жылдың басында болған ірі өртке қарамастан, дамуын жалғастырды. Халық саны да қарқынды түрде өсті. 19 ғасырдың соңында қаланың өркендеуі төмендеді.
Көтерілістер
Қараша және қаңтар көтерілісі кезінде қала тұрғындары Ресей империясына қарсы күреске қатысты. 1861 жылы Варшавада орыс әскері поляк наразылықшыларын қырғынға ұшыратты. Сейниде поляк шерулері мен орыс сарбаздарымен қақтығыстар болды. Сейни округі 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде көтерілісшілер отряды әрекет еткен округтердің бірі болды. Сейни қаңтар көтерілісі кезінде поляк көтерілісшілерін орыстардың атқылаған жерлерінің бірі еді. Атқылау орнында ескерткіш орнатылған. Көтерілістерден кейін қала өзінің артықшылықтарынан айырылып, Ресей тарапынан ұмытылды. Ресей империясының теміржол құрылысын дамытпауы қаланың өнеркәсібінің дамуына кедергі келтірді. Сейни шағын провинциялық қала және жергілікті сауда-сауда орталығы ретінде қала берді. Дегенмен, нео-барокко стиліндегі Сейни синагогасы 1860 жылдары салынды, қазір ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның еврейлерді депортациялау және қырғынға ұшыратуынан кейін мәдени орталық ретінде пайдаланылуда.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылы қала Германия тарапынан басылып алынды және оккупацияланды. Алғашқыда олардың әскерлері оны Ober Ost әскери басқаруының құрамына қосты, бірақ Германия бұл аймақты өздерінің Mitteleuropa жоспарына сәйкес Орталық Еуропадағы марионеттік мемлекеттердің бірі ретінде қарастырды. Соғыста Германия жеңілгеннен кейін, неміс гарнизондары аймақтан шыға бастады.
Жақсылық аралығы
1919 жылғы 8 мамырда Германия тәуелсіздігін жақында жариялаған Литваға басқару құқығын тапсырды. Бұл Литва мен Польша (олар да дербестігін жариялаған) арасындағы шиеленіске әкелді, себебі екеуі де осы аймаққа талаптанды. Елшілер конференциясының (кейіннен Ұлттар Лигасы) қысымымен Польша бастапқыда мәселеден бас тартты, бірақ 1919 жылғы 22 тамызда, неміс әскері аймақтан шыққан күні, Польша әскери ұйымы Сейнай көтерілісі (немесе "Сейни көтерілісі") деп белгіленген литвалық билікке қарсы әскери әрекет ұйымдастырды. Сейни бірнеше рет қолдан-қолға өтті. Осы шайқастар барысында екі тарап та жазалау шараларын қолданды: литвалықтар көптеген поляк отбасыларын жер аударып жіберді, ал поляктар барлық литвалық мектептерді жапты. 28 тамызда көтеріліс поляктардың жеңісімен аяқталып, қала Польша құрамына енді. Поляктар қала мен айналасын басып алғаннан кейін, аймақтағы литвалықтар түрлі қуғын-сүргінге ұшырады, оның ішінде үйден қуу, литва тілін қоғамдық орындарда қолдануға тыйым салу, литвалық ұйымдардың, мектептердің және баспасөздің жабылуы, мүліктің тәркіленуі. Польша тарихшысы Пётр Лоссовский екі тарап та ішкі және сыртқы қолдау алу үшін көтеріліс кезінде және одан кейін басталған қуғын-сүргінді әдейілеп үлкейтіп көрсеткенін айтты. Ол кезде Сейниде шамамен 2500 тұрғын болды. Бір жыл өткен соң, қала Польша-Совет соғысы барысында Кеңес Одағының бақылауына өтті. Литва арқылы өту құқығын қамтамасыз ету үшін 1920 жылғы 12 шілдеде Кеңес үкіметі 1920 жылғы Кеңес-Литва шартына қол қойды, оған сәйкес аймақ Литваға берілді. 19 шілдеде литвалықтар қаланы қайта басып алды. Содан кейін литвалықтар поляк мектептері мен кеңселерiн жауып, поляктарды мазақтауды бастады. Варшава шайқасынан кейін большевиктер жеңіліске ұшырады, ал поляк армиясы литвалық күштерге шабуыл жасады. Париж бейбітшілік конференциясы поляк-литва шекарасын соғысқа дейінгі жағдайға сәйкес белгілегендіктен, литвалық күштер қаладан шығуға мәжбүр болды және 1920 жылғы 31 тамызда қала тағы да поляктардың қолына өтті. Дегенмен, Литва үкіметі осы аймаққа талап етуін тоқтатпады және 2 қыркүйекте сәтті қарсы шабуыл жасады. Немістер поляк және литвалық мектептерді жауып, мектеп кітапханаларын тонап, жойды. Поляктар құпия оқытуды ұйымдастырды, бірақ көп ұзамай немістер поляк мұғалімдерін жаппай тұтқындады, оларды Сувалкидегі гестапо түрмесіне қамады. Бірнеше поляк дін қызметкерлері тұтқындалып, Заксенхаузен, Солдау және Дахау концлагерлеріне айдалды, олардың көпшілігі сол жерде қайтыс болды. Концлагерьде және соғыста аман қалған екі дін қызметкері болды: біреуі, сондай-ақ американдық азаматтығы бар, кейін АҚШ-қа көшіп, келесі жылдары медициналық көмек алды, ал екіншісі Дахаудағы нацистердің адамдық тәжірибелерінен аман қалғаннан кейін Польшаға оралды. Поляктар шіркеу мүлкінен қуылды, ол кейіннен Lebensraum саясатының бөлігі ретінде немістерге берілді. Неміс әскері жергілікті шіркеуден өнер туындыларын және маңызды құжаттарды ұрлап, Кенигсбергке алып кетті. 1944 жылғы 31 тамызда қала Қызыл Армия бақылауына өтті және жақын арада Польшаның жаңа советтік коммунистік үкіметіне берілді.
Соңғы кезең және қазіргі Сейни
Соғыстан кейін, соғыста қатты азайған жергілікті халық қалпына келе бастады. Совет Одағына қосылған польша аймақтарынан көшіп келген поляктардың көптеп келуі қаланың жылдам қайта құрылуына жағдай жасады. 1956 жылы, сол жылғы әкімшілік реформадан кейін, Сейни қайтадан powiat орталығына айналды. 1975 жылы таратылғанымен, 1999 жылы Польшаның жаңа әкімшілік бөлінісі оны қайта орнатты. Халықтың азаюы аймақтық және жергілікті әкімшілік ұйымдардың болашағына қауіп тудыруы мүмкін. Қазіргі уақытта Сейни сауда, өндіріс және туризмнің маңызды орталығы болып табылады, жыл сайын мыңдаған туристер келеді. Қалада сүт және ірімшік зауыттары, сондай-ақ көптеген қонақ үйлер бар. Сейни Польшадағы литва ұлтының мәдени өмірінің де маңызды орталығы. Бұл Польшадағы литва қоғамының және "Аушра" екі апталық басылымының негізгі орны. 2002 жылы қала тұрғындарының 7,9%-ы (474) литвалықтарды құрады. Осы себепті қалада Литва консулдығы, сондай-ақ литвалық білім беру кешені (балабақша, бастауыш мектеп, гимназия) бар. Қаланың кәріздік тазарту станциясы үшін төлем дауында жеңіліске ұшырағандықтан, қала қаржылық тұрғыдан қарызға батып қалды. Қала әкімі Аркадиуш Новальски қаланы құтқаруға тырысып жатыр, бірақ қаланың қажетті инвестициялар үшін немесе еуропалық даму қаржысын алу үшін жеткілікті кепілдігі жоқ. 2014 жылы биліктегі әкімге қарсы күтпеген жеңіс одіп, қала әкімі болғанымен, ол кеңестің көпшілік қолдауына ие емес.
Спорт
Жергілікті футбол клубы — Поморзанка Сейни. Ол төменгі лигаларда өнер көрсетеді.