Кіріспе

Грудзяндз (Graudentum, Graudentium, Graudenz) – Польшаның солтүстігіндегі қала. 2021 жылғы мәлімет бойынша, халқы 92 552 адамды құрайды. Шамамен Свице қаласының солтүстік-шығысында, Гданьск қаласының оңтүстігінде және Калининград қаласының оңтүстік-батысында орналасқан. Челмно аймағында жатыр.

Ерте ортағасырлық Польша

Грудзяндз қаласын Польшаның герцогы Болеслав I Батыл, Пиаст әулетінен, негізін қалады. Алғашқыда Грудзяндз қорғаныс бекінісі болды, ол "горд" деп аталды. Қала мен мұнара поляктарды Балтық пруссиялықтарының шабуылдарынан қорғау үшін салынған. Католиктік Әулие Николай шіркеуінің ең көне бөліктері 13 ғасырдың соңына жатады. 13 ғасырда негізі қаланған Киелі Рух шіркеуі 1345 жылы алғаш рет қалалық ауруханамен бірге еске алынады. Басқа құжаттар 14 ғасырда қалада жақсы дамыған инфрақұрылым болғанын көрсетеді. Мысалы, 1380 жылғы құжатта су құбыры, фонтан және қала әкімшілігінің жертөлесі салынуы туралы айтылған. 14 ғасырда Папаның шешімдері қала мен аймақты Польшаға қайтаруды бұйырды, бірақ Тевтон ордені бұл бұйрыққа бағынбай, оны оккупациялап алуын жалғастырды. Тевтон орденінің кезінде Грауденц, әсіресе тоқыма және ауыл шаруашылығы өнімдері, соның ішінде астық үшін маңызды сауда орталығына айналды. 1454 жылға қарай Грауденц Тевтон мемлекетінің батыс бөлігіндегі Данциг (Гданьск), Эльбинг (Эльблонг), Торн (Торунь), Мариенбург (Мальборк), Кулм (Хелмно), Кониц (Хойнице), Неуммарк (Нове-Място-Лубавске) және Преуссиш-Штарград (Старогард-Гданьский) сияқты басқа қалалармен салыстырылатын экономикалық даму деңгейіне жетті.

Польша Корольдігі

1440 жылы қала Тевтон орденінің монахтық мемлекетіне қарсы болған Пруссия конфедерациясын құрды. Он үш жылдық соғыс (1454–66) басталғанда, қала тұрғындары Тевтон орденін қамалды беруге мәжбүр етті. Конфедерация Польша королі Казимир IV Ягеллоннан Польшаға қосылуын өтінді. Король келісіп, 1454 жылдың наурыз айында Краковта қосылу шартына қол қойды. Соғыс бойында қала қабырғаларының ішінде орденге жақтастар болғанымен, қала мен қамал поляктардың бақылауында қалды. 1466 жылғы бейбіт шарты Грудзендстің Польшаға қайта қосылуын растады. 1454 жыл мен 1772 жыл аралығында қала Польшаның Хелмно воеводтығының құрамында болды, ол 1466 жылдан бастап Корольдік Пруссия провинциясының бөлігі болды, кейіннен Үлкен Польша провинциясына қосылды. Грудзендз қамалы жергілікті старосталардың (патшалық әкімшілік лауазымдарының) ордасы болды. Польша корольдері оны жиі барып көрді. Он үш жылдық соғыстың салдарынан қалада экономикалық өсім 16 ғасырдың ортасына дейін баяу болды. 17 ғасыр бойы діни күрестер мен поляк-швед соғыстары экономикалық дамуға кедергі келтірді. 1655 жылдың соңында шведтердің басып кіру кезінде қала мен қамал шведтерге түсті және төрт жыл бойы оккупацияда болды. 1659 жылы шведтер бірнеше күн қоршауда болғаннан кейін шегінді. Олардың кетуі кезінде қаланың бір бөлігі өртеніп кетті. 1522 жылы астрономиялық еңбектерінен бөлек экономист болған Николаус Коперник Грудзендзде Monetae cudendae ratio атты еңбегін ұсынды. Онда ол «жаман ақша жақсы ақшаны ығыстырады» деген қағиданы тұжырымдады, ол Грешем заңы немесе Грешем-Коперник заңы ретінде белгілі болды. Бұл еңбек ақшаның сандық теориясының алғашқы нұсқасын қамтыды – экономикадағы маңызды түсінік. Протестанттық реформациядан кейін 1569 жылы жергілікті протестанттарға Киелі Рух шіркеуіне кіруге рұқсат берілді; 1572 жылы қалада католицизм дерлік жойылды. 1597 жылы король Зигизмунд III Ваза бұрынғыда протестанттардың иелігінде болған барлық шіркеулерді, оның ішінде барлық керек-жарақтарын католиктерге қайтаруға бұйрық берді. Протестанттар 1618 жылға дейін тек Киелі Георгий шіркеуінің иелігінде болды, содан кейін Висла өзені ғимараттың негізін шайып, шіркеу қирады. Біраз уақыттан соң олар тағы да бос тұрған Киелі Рух шіркеуін пайдаланды, бірақ 1624 жылы бұл ғимарат ауруханамен бірге Святого Бенедикта орденінің монах әйелдеріне филиалдық мекеме құру үшін берілді. 1622 жылдан бастап Торуньдегі иезуиттер Грудзендзде бекет құрды, ол 1640 жылы қала әкімдерінің қарсылығына қарамастан, Грудзендзде резиденция құра алатын күшті болды. 1648 жылы иезуиттер шіркеуін салу жұмыстары басталды. Иезуиттер сонымен қатар Грудзендздегі алғашқы жоғары мектеп болған иезуиттер колледжін де құрды. Қаланың өзі қала қабырғаларымен қоршалған, бірақ Висла өзені жағында қабырғалардың орнына үлкен астық сақтаушылар тұрды, олардан астық ағаш құбырлар арқылы өзеннің жағалауына тасымалданды.

Польшаның Пруссияның бөлінісі

Польшаның бірінші бөлінісінен кейін, 5 тамыз 1772 жылы қала Пруссия Корольдігіне қосылды. 1773 жылы оның халқы бар болғаны 2172 адамды құрады. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында ол Польшаның бөліністеріне ұшыраған аймақтың бір бөлігі болды. Қалалық сауданы дамыту үшін Ұлы Фридрих 44 шаруа отбасын әкелді. Астық саудасы гүлденді. Астық саудасында ең табыстылары Шёнборн отбасы еді. 1776 жылы қалада бекініс салу туралы шешім қабылданды. 1796 және 1804 жылдар аралығында Пруссия королінің бұйрығымен Грудзянц қамалы бұзылды. 1806–1807 жылдары Наполеонның Пруссияға басып кіру кезінде, генерал Вильгельм Рене де Льом де Курбиер француз әскерлерінің шабуылдарына қарсы бекіністі сәтті қорғады. 1871 жылы Грауденц біріккен Германия империясының құрамына кірді. Әкімшілік жағынан ол Батыс Пруссия провинциясындағы Мариенвердер әкімшілік округіне қарасты. Германиядағы теміржол желісінің жақсаруымен Грауденц астық саудасы үшін маңызды орталық ретінде уақытша маңызын жоғалтты. 1878 жылы Яблоново-Поморское (кейіннен Гослершаузен деп германдықтандырылған) қаласына теміржол желісі ашылды. 1878 жылы Висла өзені арқылы теміржол көпірі салынғаннан кейін Ласковицеге (Ласковиц) теміржол желісі ашылды. Грауденц қарқынды дамыған өнеркәсіптік қалаға айналды. 1883 жылы Торнь (Торунь) – Грауденц – Мариенбург (Мальборк) теміржол желісі де пайдалануға берілді. 1899 жылы Грауденцте Сауда палатасы құрылды. Германияның императорлық теңіз флоты қаланың атымен жеңіл крейсер класын және оның бас кемесін – SMS Graudenz деп атады. 1826 жылы кітап сатушы Роте құрған Der Gesellige газеті Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Шығыс Германияның ең көп таралған газеттерінің бірі болды. ХХ ғасырдың басында Грауденц көптеген мектептерімен, қалалық мұрағаттарымен және мұражайымен Шығыс Германияның маңызды мәдени орталығына айналды. Қала поляк белсенділері үшін әскери түрме ретінде пайдаланылды. 1832 жылы қараша көтерілісіне қатысқан 249 поляк көтерілісшісі пруссиялықтар тарапынан жергілікті бекіністе тұтқындалып, мәжбүрлі еңбекке, нашар тамақтануға, ұрып-сапалауға және қорлауға ұшырады. Еуропадан босатылған тұтқындар 1835 жылы Портсмут қаласында (Англия) Ұлы эмиграция қозғалысының бір бөлігі ретінде Gromada Grudziądz құрды.

Пруссияның бөлінісінде поляктарды германизациялау

Фридрих Польша мемлекеті мен халқына ерекше жек көру сезімін күтіп келді. Немісшелендіру тұрғындарды ассимиляциялау мақсатымен күштеп енгізілді. Ол өзінің жаңа өркениетін құруға көбірек лайық деп есептеген неміс және фриз жұмысшылары мен шаруаларын әкелді. Фридрих Пруссияның шығыс провинцияларына шамамен 300 000 колонист орналастырды. Мемлекеттік қаражатты колонизацияға жұмсап, неміс шеберлері Польшаның барлық қалаларына орналастырылды. 1832 жылдан кейін Пруссия этникалық немістердің екінші толқынын отарлауды бастады. Польша халқы шоғырланған аймақтарды германизациялауға бағытталған заңдар қабылданды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Пруссияның қоныстану комиссиясы 154 000 колонист орналастырды. Профессор Мартин Китчен поляк халқы немістермен қатар тұратын аймақтарда, поляк тіліне тыйым салу, діни дискриминация және немістермен аумақтарды отарлау әрекеттерімен бірге, дерлік апартеид құрылғанын жазады. Грауденц ауданында шамамен 16 850 поляк және 26 000 неміс тұрды. Немісшелендіруге қарсы тұру үшін поляк белсенділері 1894 жылы «Газета Грудзяндзка» газетін шығара бастады. Ол ауылдық қоғамның әлеуметтік және экономикалық эмансипациясын жақтады және Германияға қарсы сын мақалалар жариялап, германизацияға қарсы күресті. Газет редакторы Виктор Кулерскийге жасалған неміс үкіметінің қысымы оның таралымын арттыруға көмектесті. Грауденцте неміс сарбаздары германизация шараларының бір бөлігі ретінде жергілікті бекіністе орналастырылды, ал билік поляктарға қатысты ең шовинистік көзқарастарды білдірген сарбаздарды орналастырды. Германия үкіметі халық санына әсер ету үшін әскерилер, саудагерлер мен мемлекеттік қызметкерлерді шақырды. 1910 жылғы халық санауында қала халқының 84% және округтің 58% неміс тілінде сөйлейтін болып тіркелді. Германия империясы жариялаған халық санауының нәтижелері сенімсіз деп сынға алынды. Тарихшылар олардың жоғары дәрежеде бұрмаланғанына сендіреді; санаушыларға (көбінесе мектеп мұғалімдеріне) ресми қысым көрсету мүмкін болды, сондай-ақ нәтижелерді одан әрі күрделі ету үшін екі тілді санау категориясы құрылды, себебі екі тілді адамдар (неміс және поляк тілінде сөйлей алатындар) неміс ретінде жіктелді. Кейбір сарапшылар екі тілді деп тіркелген барлық адамдар неміс ретінде жіктелгенін мәлімдеді. Бұл қалада поляк халқының саны осы кезеңде шамамен 12-15% құрады деп ресми түрде бағаланды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін поляк халқының саны тұрақты түрде өсті. 1912 жылғы неміс сайлауында Германияның Ұлттық либералдық партиясы барлық дауыстардың 53% -ын алды, ал поляк кандидаттары 23% дауыс жинады. 1912 жылы Виктор Кулерский қалада жергілікті поляк халқын қорғау мақсатында Польша католик шаруалар партиясын құрды. 1913 жылы «Газета Грудзяндзка» поляк газетінің таралымы 128 000 данаға жетті, бұл оны әлемдегі үшінші ірі поляк газетіне айналдырды.

Selbstschutz жаппай қастандыққа қатысуы

Әскери және Einsatzgruppen әкімшілігімен қатар, аймақтағы неміс азшылығының мүшелерінен құралған жарымәскери ұйым – Selbstschutz-тің алғашқы құрылымдары құрылды. Грудзянцтегі Selbstschutz басшысы доктор Йоахим Грамсе болды. 1939 жылдың қазанында Selbstschutz поляк тәуелсіздігін қайта жаратуға тырысқан поляктар үшін интернациялық лагерь құрды, оның коменданты жергілікті неміс Курт Готце еді. Басқа тұтқынға алынған поляктар Грудзянц бекінісінің жертөлерінде сақталды. Олардың шешімімен, тұтқындардың бір бөлігі концлагерлерге жіберілді, 300 адам жаппай өлтiрiлдi; тек азы ғана босатылды. Өлім жазасына кесілгендер көбінесе Грудзянцға жақын Ксенже Горыдағы Selbstschutz арқылы атылды; 1939 жылдың қазан және қараша айларында онда бірнеше жүз адам өлтiрiлдi және олардың денелері бес жаппай қабірге көмілді. Құрбандар көбінесе қазылған қабірлердің жиегінде атып өлтірілді. Грудзянцтың шөл далаларында тағы да жазалаулар орындалды: 1939 жылдың 11 қарашасында Грудзянц бекінісіне жақын Selbstschutz он поляк мұғалімін, төрт поляк дін қызметкерін және төрт әйелді өлтiрдi. Сонымен қатар, Грудзянц қалалық саябағында 37 адам өлтiрiлдi. Қалаға Кеңес Одағымен аннексияланған поляк аймақтарынан, Кёрзон сызығының шығысынан көшіп келген поляктар қоныстанды, онда кеңес билігі олардан КСРО құрамына қабылдануға немесе бұрынғы отанынан кетуге рұқсат сұрады.

Халық саны

2018 жылы оның халқы 95 045 адамды құрады.

Спорт

Грудзеньдзде екі кәсіби спорт командасы бар. Ең көп жанкүйері ГКМ Грудзеньдз командасының, олар Грудзеньдз Speedway стадионында жарысып, Экстралигада (Польшаның жоғарғы дивизионында) өнер көрсетеді. Ал жергілікті футбол командасы «Олимпиа» Грудзеньдздің жанкүйерлер саны шамалы, және олар 2022 жылдан бері төменгі лигаларда ойнап келеді. GKS Olimpia Grudziądz – жеңіл атлетика және дзюдо секциялары бар көптеген спорт түрлерін дамытатын клуб.