Кіріспе

Слупск (;; Stolp) – Польшаның солтүстігіндегі Померания воеводствосындағы Слюпия өзенінің жағасында орналасқан қала. Ол Померания тарихи аймағында, немесе қазіргі Польшада Орталық Померания (Pomorze Środkowe) деп аталатын, кеңірек Батыс Померания (Pomorze Zachodnie) аймағының ішінде жатыр. Польша Статистикалық қызметінің мәліметтері бойынша, 2021 жылдың желтоқсанына қарай халқы 88 835 адамды құрайды, бұл елдегі ең тығыз қоныстанған қалалардың бірі. Қала Слупск округінің және Слупск ауылдық округінің әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ олардың құрамына кірмейді. 1999 жылға дейін Слупск воеводствосының астанасы болған. Слупск ерте орта ғасырларда Помераниялық елді мекен ретінде пайда болды. 1265 жылы қала құқығын алды. 14 ғасырға қарай, қала жергілікті басқару және сауда орталығына айналды және Ганза одағымен байланыс орнатты. 1368 жылдан 1478 жылға дейін, 1474 жылға дейін Польша Корольдігінің вассалдары болған Слупск герцогтарының резиденциясы болды. 1648 жылы Оснабрюк бейбіт шарты бойынша Слупск Бранденбург Пруссиясының құрамына кірді. 1815 жылы ол жаңадан құрылған Пруссияның Померания провинциясына қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала қайтадан Польшаның құрамына кірді, себебі ол Потсдам конференциясында белгіленген жаңа шекаралардың ішінде болды.

Этимология

Померания тіліндегі славян атаулары – Stolpsk, Stôłpsk, Słëpsk, Słëpskò, Stôłp – және поляк тіліндегі Słupsk сөздері этимологиялық тұрғыдан słup 'баған' және stołp 'тірек' сөздерімен байланысты болуы мүмкін. Бұл атаулардың шығу тегі туралы екі гипотеза бар: біріншісі, бұл әлі де қолданылып жүрген, батпақты жерде қосымша қазықтармен нығайтылып салынған ғимараттардың ерекше әдісіне сілтеме жасайды, ал екіншісі – Слюпия өзенінің жағалауындағы мұнара немесе басқа да қорғаныс құрылысымен байланысты болуы мүмкін.

Орта ғасырлар

Слупск қазіргі Померания және Батыс Померания воеводтарының аумақтарын байланыстыратын сауда жолындағы бірегей бродының орнында, Слюпья өзенінің жағасында орналасқан бірнеше ортағасырлық елді мекендерден дамыды. Осы фактор өзен ортасындағы аралда батыс славян немесе лехит бекінісі – гродының салынуына әкелді. Бұл жер батпақтар мен саздармен қоршалғандықтан, қорғаныс үшін өте қолайлы жағдайларға ие болды. Археологиялық зерттеулер гродының жасанды төбеде орналасқандығын, Слюпьяның салаларынан пайда болған табиғи қамалы болғанын және қоршаумен қоршалғандығын көрсетті. Мәліметтер Слупск ауданының Мешко I билік еткен кезеңде және 11 ғасырда Польша мемлекетінің құрамында болғанын растайды. Көптеген дереккөздерге сәйкес, Слупск туралы алғашқы тарихи жазба 1015 жылға қатысты, онда Польша королі Болеслав І Батыл қаланы басып алып, Польша мемлекетіне қосты. 12 ғасырда қала Гданьск және Свицемен бірге Помераниядағы ең маңызды кастеланиялардың біріне айналды. Дегенмен, бірнеше тарихшылар алғашқы айқас 1227 жылғы екі құжатта болғанын мәлімдейді, оған Померания герцогтары Вартислав III және Барним I, сондай-ақ олардың аналары қол қойған. Бұл құжаттар 1224 жылы аббаттық орденнің құрылуын растап, оған "Стольп миноре" немесе "парво Зтольп" деп аталатын ауылды сыйға берді. 1180 жылға жатқан тағы бір құжатта "кастеллания Слупэнсис" деп сөз болған, сондықтан ол ең көне сақталған жазба болып саналады, бірақ ол 13 немесе 14 ғасырдың көшірмесі екені анықталды. 1236 жылғы екі құжаттың алғашқысында Иоганн "кастелланус де Слупч" куәгер ретінде аталған. Шмидт мұны гродының ең алғашқы айқасы деп санайды, өйткені кастеланияның болуы гродының болуын талап етеді. Гродыны нақты атаған алғашқы сақталған жазба 1269 жылға қатысты: онда "Christianus, castellanus in castro Stolpis, et Hermannus, capellanus in civitate ante castrum predictum" деп жазылған, осылайша қала маңындағы бекініс ("castrum") бар ("civitas") қаланың бар екенін растады. Әйгілі Николай шіркеуі туралы ең көне жазба 1276 жылға дейін сақталған. Тарихшылар қала құқықтары алғаш рет берілгенін, бірақ кейіннен, 1282 жылы Мествин II және Польша герцогы Пржемысл II Кемпно шартын жасасқан, ол Гданьск Помераниясының, оның ішінде Слупсктың билігін Пржемысл II-ге бергенін айтады. Мествин II қайтыс болғаннан кейін қала Польшамен қайта біріктірілді және 1307 жылға дейін поляк болып қалды, содан кейін Бранденбург маркграфы билікті өз қолына алды, бірақ жергілікті билікті Свензондар әулетіне қалдырды, олардың мүшелері Слупскіде кастелян болды. 1337 жылы Слупск (Стольп) билеушілері Стольпмюнде ауылын сатып алды (қазіргі Устка). 1368 жылы Померания Стольп (Слупск герцогтығы) Померания Вольгасттан бөлініп шықты. Польша королі III Казимирдің немересі және оның мұрагері Казимир IV 1374 жылы Польша тағына отыра алмағандықтан, поляк вассалы ретінде Слупск герцогы болды. Келесі герцогтар да Польша корольдерінің вассалдары болды: Вартислав VII 1390 жылы (король Владислав II Ягеллоға) құрмет көрсетті, Богислав VIII 1410 жылы (сонымен қатар король Владислав II-ге) құрмет көрсетті. Қала тұрғындары лютеран дініне көшу процесін бастады. 1560 жылы қалада поляк пасторы Павел Бунтовский уағыз айтты, ал 1586 жылы поляк діни әдебиеті жергілікті жерлерде тарады. Отыз жылдық соғыстан кейін Стольп бұрынғы маңыздылығын жоғалтты. Штецин Швецияның билігінде болғанына қарамастан, провинцияның астанасы аймақтың екінші ірі қаласында емес, бұрынғы герцогтік резиденцияға жақын жерде орналасқан – Штаргардта болды. Дегенмен, жергілікті экономика тұрақтанды. Пруссия Корольдігінің тұрақты дамуы және жақсы экономикалық жағдай қаланың дамуына ықпал етті. Мемлекеттік шекараның өзгеруінен кейін (қазіргі Ворпоммерн мен Штетин Швециямен болған қақтығыстан кейін Пруссия мемлекетіне қосылды) Стольп Крес (аудан) әкімшілік орталығына айналды. Алайда, оның географиялық орналасуы оның тез дамуына әкелді, ал 19 ғасырда ол халық саны және индустрияландыру көрсеткіштері бойынша провинцияның екінші қаласы болды. 1769 жылы Пруссияның Фридрих II қалада әскери мектеп ашты, Станислав Сальмоновичтің сөзіне сүйенсек, оның мақсаты жергілікті поляк аристократиясын германизациялау болды. Наполеон соғыстары кезінде 1807 жылы қала генерал Михал Сокольницкий басқаратын 1500 поляк сарбазымен басылып алынды. 1926 жылдан бастап қала нацистік идеологияны қолдаушылардың белсенді орталығына айналды, ал НСДАП-тың ықпалы тез өсті. Сайлау науқаны нацистік террормен ерекшеленді. 1938 жылғы 9-10 қарашадағы "Хрусталь түнде" жергілікті синагог өртенді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы қаланың дамуын тоқтатты. Нацистер Слупск қаласының жанында Аушнбербейтслагер Столп еңбек лагерін құрды, ол Штутхоф концлагерінің бөлімшесі болды. Соғыс жылдары немістер басып алынған және жаулап алынған елдерден күштеп жұмыс істеуге мәжбүрлеген адамдарды әкеліп, көптеген қатыгездіктер жасады. Еңбек лагеріндегі адамдар физикалық және психологиялық зорлық-зомбылыққа ұшырады, аштыққа ұшыраған жағдайда шаршатарлық жұмыстарға мәжбүр болды. 1944 жылдың шілдесінен 1945 жылдың ақпанына дейін немістер қала ішіндегі теміржол станциясында орналасқан Штутхоф лагерінің бір бөлімінде 800 тұтқынды өлтірді; бүгінде сол құрбандардың естелігіне арналған ескерткіш орнатылған. Мыңдаған адам қалада қалды, ал қалғандары қашып кетті, неміс әскерлері де қаладан шығып кетті. Бірақ, совет әскерлеріне тарихи орталық Ескі қаланы өртеуге бұйрық берілді, нәтижесінде ол дерлік толығымен қирады.

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін қала қайтадан Польшаның құрамына енді және неміс халқының көп бөлігі Потсдам келісіміне сәйкес қашып кетті немесе қуылды. Қала поляктармен қоныстанды, олардың көпшілігі Кеңес Одағының аннексиялаған бұрынғы Польшаның шығыс территорияларынан қуылған адамдар еді (1945 жылдың соңында шамамен 80%), ал қалғандары негізінен Кеңес Одағынан қайтып келгендер және Германиядан оралған поляктар болды. 1946 жылдың қыркүйегінде Польшадағы алғашқы Варшава көтерілісінің ескерткіші ашылды. 1970 жылғы наразылықтар барысында ұсақ ереуілдер мен демонстрациялар өтті. Милицияның араласуы кезінде ешкім қаза болған жоқ.

1989 жылдан кейін

1989 жылғы төңкерістерден кейін Слупск қаласында маңызды көше атаулары өзгертілді. Сонымен қатар, қаланың басты аудандарынан бастау алатын, ірі масштабты жөндеу және жаңарту процесі басталды. Польшаның 1999 жылғы әкімшілік реформасына сәйкес, Слупск воеводствосы таратылып, екі ірі аймақ арасында бөлінді: Померания воеводствосы және Батыс Померания воеводствосы. Слупск өзі бұрынғы аймақтың құрамына кірді. Бұл реформа жергілікті тұрғындар тарапынан сынға ұшырады, олар жеке Орта Померания воеводствосын құруды қалаған. 1998 жылы баскетбол ойынынан кейін ірі тәртіпсіздік орын алды. 2014 жылы Слупск тұрғындары Роберт Биедронды Польшаның алғашқы ашық гомосексуал мэрі етіп сайлады.

Шекаралар

Әкімшілік тұрғыдан, Слупск қаласы қалалық гмина және қалалық округ (повиат) мәртебесіне ие. Қала шекарасы көбінесе жасанды, тек Слюпия өзені бойындағы Кобыльница және Влинковко ауылдарының маңында ғана қысқа табиғи шекаралары бар. 1949 жылы Рычево қала құрамына қосылғаннан бері шекаралар өзгерген жоқ. Слупск өзінің шекарасының үштен екі бөлігін Слупск ауылы деп аталатын ауылдық округпен бөліседі, Слупск оның әкімшілік орталығы болып табылады (бірақ ол округтың құрамына кірмейді). Қаланың басқа көршілес округі – оңтүстік-батыстағы Кобыльница округі. Слупск арнайы экономикалық аймағы қала шегінде толығымен орналаспаған: оның бір бөлігі Слупск округінде, ал кейбір кішігірім аудандары Слупск қаласынан (Дебрзно) немесе тіпті басқа воеводалықтарда (Косалин, Щечинек, Валч) жатыр. Қаланың пішіні біраз ретсіз, оның орталық нүктесі Plac Zwycięstwa ("Жеңіс алаңы") орналасқан.

Топография

Слупск Слупья өзенінің прадолинасында орналасқан. Қала орталығы батыс және шығыс бөліктеріне қарағанда айтарлықтай төменде жатыр. Өзенмен шамамен екі тең бөлікке бөлінген Слупск, аймақтың басқа қалаларымен салыстырғанда төбелі жерде орналасқан. Қала аумағының шамамен жартысы орманмен жабылған, ал қалғаны ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Слупск табиғи су қоймаларына бай. Қала шегінде жиырмадан астам тоған бар, олардың көпшілігі – Слюпья өзенінің бұрынғы иірімдері. Сонымен қатар, бірнеше арналар, суару каналдары (көбінесе қолданылмайды және тастап кетілген) және су жетек бар. Қала орталығынан басқа, барлық су ағындары реттелмеген. Қала шегінде көрінетін жер бедеріне адамның ықпалы көбінесе аз. Дегенмен, қаланың солтүстік-батыс бөлігінде бұрынғы құм карьерінің қалдығы болған үлкен ойыс бар. Бір кезде осы жерде су паркі салу жоспарланған, бірақ кейіннен ол жобадан бас тартылып, жер әлі күнге дейін пайдаланылмай жатыр.

Климат

Слупск, Польшаның қалған жағалау аймақтары сияқты, қоңыржай теңіз климатына ие. Қала Польшаның басқа аймақтарына қарағанда континенттік климаттың ықпалы өте әлсіз болатын аймақта орналасқан. Ең жылы ай – шілде, орташа температурасы шамамен… градус. Ең суық ай – ақпан, орташа температурасы… градус. Ең жауын-шашынды ай – тамыз, орташа жауын-шашын мөлшері… мм, ал ең құрғақ ай – наурыз, орташа жауын-шашын мөлшері… мм. Қарашадан сәуірге дейін қар жаууы мүмкін.

Көршіліктер

Слупск қаласының аудандарының (осиедла, жекеше osiedle) әкімшілік құқықтары жоқ. Олардың аттары жол көрсету белгілерінде және карталарда қолданылады. Аудантар келесідей:
Nadrzecze ("Өзенбойы") – қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан, бұл аудан ірі өнеркәсіптік аймақ болып табылады. Батысында теміржол, солтүстігінде Деотимия және Яна Павла II көшелері, шығысында Слюпия өзені және оңтүстігінде қала шекарасымен шектеседі. Osiedle Akademickie ("Академиялық аудан") – Померания академиясы мен оның жатақханалары төңірегіндегі жеке және жартылай жеке тұрғын үйлерден тұрады. Osiedle Bałtyckie ("Балтық ауданы") – Слупск қаласының ең солтүстік ауданы, оның көп бөлігі Слупск арнайы экономикалық аймағына қарайды. Osiedle Niepodległości ("Тәуелсіздік ауданы") (1989 жылға дейін Osiedle Budowniczych Polski Ludowej, яки "Халық Польшасының құрылысшылары ауданы" деп аталып, қазір де көбінесе BPL деп аталады) және Osiedle Piastów ("Пиаст ауданы") – бұл аудандар шамамен 40 000 адам тұратын қаланың ең ірі тұрғын аймағын құрайды. Osiedle Słowińskie ("Словин ауданы") – Слупск қаласының ең шығыс бөлігі, сипаты жағынан Osiedle Akademickie-ге ұқсас. Ол Солтүстік Орманымен (Lasek Północny) шектеседі және Реджиковомен қала шекарасына жақын орналасқан, мұнда АҚШ-тың ұлттық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің құрылысы жоспарлануда. Рычево – 1949 жылы қала шегіне қосылған, Слупск қаласының ең жас ауданы. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін виллалар ауданы болған. Өзінің ауылдық сипатын сақтап қалған. Stare Miasto ("Ескі қала"; сондай-ақ Śródmieście немесе Centrum – "Қала орталығы") – Слупск қаласының орталық ауданы, қаланың тарихи орталығы, қалалық әкімшілік ғимараты және Померания герцогтарының сарайы осы ауданда орналасқан. Westerplatte (сондай-ақ Osiedle Hubalczyków Westerplatte деп те аталады) – Слупск қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан, қарқынды дамып келе жатқан үлкен аймақ, қаланың ең биік нүктесі де осы ауданда. Қазіргі уақытта жеке тұрғын үйлер мен көпқабатты үйлер салынуда. Zatorze (әдетте Osiedle Jana III Sobieskiego және Osiedle Stefana Batorego аудандарына бөлінеді) – 10 000 тұрғыны бар екінші ең ірі тұрғын аймақ. Полиция статистикасына сәйкес, қаланың ең қауіпті ауданы болып есептеледі.

Саябақтар

Слупск қаласының шегінде көптеген жасыл аймақтар бар. Ең маңыздылары – Мәдениет және демалыс паркі (Park Kultury i Wypoczynku), Солтүстік орманы (Lasek Północny) және Оңтүстік орманы (Lasek Południowy). Сонымен қатар, көптеген кішкентай саябақтар, алаңдар мен бульварлар да бар.

Темір жолдар

Слупск – қаладан солтүстікке, батысқа, шығысқа және оңтүстікке қарай төрт бағытқа темір жол желілері бар теміржол торабы. Қазіргі уақытта, 1991 жылдың 10 қаңтарында ашылған бір станция бүкіл қалаға қызмет көрсетеді. Бұл станция PKP (Польша темір жолдары) стандарттары бойынша B класына жатады. Қала Польшаның көптеген ірі қалаларымен, атап айтқанда Белясток, Гданьск, Гдыня, Катовице, Краков, Люблин, Лодзь, Ольштын, Познань, Штецин, Варшава және Вроцлавпен теміржол байланысына ие, сонымен қатар Колобжег, Козалин, Ленборк, Миастко, Штечинек және Устка қалаларынан келген аймақтық пойыздар үшін де торап қызметін атқарады. Слупск – Гданьск агломерациясына қызмет ететін жылдам қалалық теміржолдың батыс соңғы станциясы. Алғашқы теміржол 1869 жылы шығыстан Слупскке (сол кезде Столп) келді. Бірінші теміржол станциясы қазіргі орналасқан жерінен солтүстікке қарай салынған. Кейіннен желі Кеслинге (Козалин) дейін созылды, және қаланы Неустетинмен (Штечинек), Столпмунде (Устка), Зезенов (Чеченово) (тар жол) және Будов (Будово) (тар жол) қалаларымен байланыстыратын қосымша желілер салынды. Тар жолдар 1933 жылға дейін стандартты кеңдікте қайта жаңартылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұзылды. Соғыстан кейін қайта жаңартылған алғашқы байланыс Ленборкпен болды, ол 1945 жылдың 27 мамырында қайта ашылды. 1988-1989 жылдар аралығында қала арқылы өтетін дерлік барлық желілер электрлендірілді. 1985 жылдан 1999 жылға дейін Слупск троллейбус жүйесіне ие болды.

Жолдар

Слупск бұрын шығыстан батысқа дейін Еуропалық E28 жолымен кесіліп өтілетін, Польшада 6-шы ұлттық жол ретінде танымал болатын. 6/E28 трафигін қаланың оңтүстігінен айналып өтуге арналған жол салынғанға дейін. Айналма жол S6 тас жолының бөлігі болып табылады, ол 2015 жылдан кейін аяқталғаннан кейін Слупскке Щецин және Гданьск қалаларына жылдам байланыс ұсынарды. Қалаға сондай-ақ Миасткодан 21-ші ұлттық жолмен, Усткадан Юничовоға дейін 210-шы воеводтық жолмен және Пуктан 213-ші воеводтық жолмен да қол жеткізуге болады. Маңызы аз жергілікті жолдар Слупскты айналасындағы ауылдар мен қалалармен байланыстырады. Қаланың көшелер желісі жақсы дамыған, бірақ олардың көпшілігі күрделі жөндеуді қажет етеді. Қазіргі уақытта қала жол құрылысына үлкен қаржы инвестициялауда.

Ауа

Słupsk Redzikowo әуежайы қазір тоқтатылған, бірақ бұрын ол жергілікті маңызы бар тұрақты жолаушылар әуежайы ретінде жұмыс істеді. Қаржы жетіспеуі салдарынан оны қайта ашу жоспарлары бірнеше рет сәтсіз аяқталды. Бұл нысан АҚШ-тың зымыранға қарсы қорғаныс кешенінің құрамында зымырандарды ұшыру алаңы ретінде пайдалануға белгіленді және 2023 жылдың желтоқсанында қолданысқа енгізілді. Бүгінде ең жақын әуежайлар Гданьскіде (Гданьск Лех Валенса әуежайы) және Щецинде (Солидарность Щецин-Голонево әуежайы) орналасқан.

Кинотеатрлар

Бір кезде Слупскіде бес жұмыс істейтін кинотеатр болған, бірақ қазір тек біреуі ғана ашық, ол Multikino кинотеатрлар желісіне тиесілі және Jantar сауда орталығында орналасқан. Сонымен қатар, 3 Мая көшесінде "Rejs" деп аталатын шағын, арнайы кинотеатр бар. Бұрын "Milenium" кинотеатры болған, бірақ қазір оның орнында "Biedronka" супермаркеттер желісі жұмыс істейді.

Экономика

Слупск экономикасы бірнеше ірі заводтарға негіделген, қарқынды дамуда. Аймақта аяқ киім өнеркәсібі ерекше табысқа жетті, көптеген елдерге экспортты кеңейтті. Scania коммерциялық көліктері зауыты да Слупск экономикасында өте маңызды рөл атқарады, қазіргі уақытта Слупскіде орналасқан барлық компаниялардың арасында ең көп кіріс осы завод арқылы түседі. Өндірілген автобустардың басым бөлігі Батыс Еуропаға экспортталады.