Тарихқа дейінгі археология: Маданияттар мен өркениеттерді зерттеу
Prehistoric archaeology
Тарихқа дейінгі археология: Жазу тарихы жоқ ежелгі цивилизациялар, тас, қола, темір дәуірлерін зерттейді. Археология, геология, антропологиямен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Археологиялық пән
Archaeological discipline
Тарихқа дейінгі археология – археологияның бір саласы, ол жазу жүйесі немесе тарихи жазбалар пайда болғанға дейінгі қоғамдардың артефакттарын, өркениеттерін және басқа да материалдық мәдениетін зерттейді. Көбінесе бұл сала тас дәуірі, қола дәуірі және темір дәуірі сияқты кезеңдерге назар аударады, бірақ неолит дәуірі сияқты мерзімдерді де қамтиды. Тарихқа дейінгі археологияны зерттеу экономикалық өсім мен саяси тұрақтылық арасындағы уақытты түсіндіру арқылы қазіргі қоғамның мәдени талаптарын көрсетеді. Ол геология, биология, антропология, тарихнама және палеонтология сияқты басқа ғылымдармен байланысты, бірақ олардың барлығы өткенді – органикалық немесе органикалық емес, немесе адамдардың өмірін түсінуге бағытталғандықтан, арасында айқын айырмашылықтар бар. Қазір бұл археологияның толыққанды мойындалған және жекеленген саласы болып табылады. Археологияның басқа салаларына: классикалық археология, Киелі кітап археологиясы ретінде танымал Таяу Шығыс археологиясы, тарихи археология, су асты археологиясы және тағы да басқалары жатады, олардың әрқайсысы ежелгі өткеннен бастап қазіргі уақытқа дейінгінің барлық аспектілерін түсінуге жұмыс істейді. Континенттік және аймақтық археологиялық салалардан, мысалы, Жерорта теңізі аймағын және ежелгі Греция мен ежелгі Рим өркениеттерін зерттейтін классикалық археологиядан айырмашылығы, тарихқа дейінгі археология бір континентке шектелмейді. Сондықтан, осы салаға қатысты әлемнің әртүрлі жерлерінде көптеген қазба жұмыстары жүргізіліп, олар түрлі елді мекендер мен өркениеттерді ашып көрсетеді. Тарих есімдерді, жерлерді және ниеттерді растамайтындықтан, тарихқа дейінгі археологтар белгілі орналасқан жерлерге немесе қолданылған артефакттарға байланысты кездейсоқ, қазіргі заманғы атауларды ғана бере алатын мәдениеттер туралы сөйлейді. Өткен адамдар археологиялық жазбаларда толығымен анонимді болғандықтан, жеке тұлғаларды қарастыруға қарағанда қоғамдарды талқылау оңайырақ. Мұндай нақты ақпараттың жетіспеуі тарихқа дейінгі археологияның даулы сала екенін көрсетеді және оған қатысты пікір-таластар археологиялық теорияны дамытуға үлкен үлес қосты.
Prehistoric archaeology is a subfield of archaeology, which deals specifically with artefacts, civilisations and other materials from societies that existed before any form of writing system or historical record. Often the field focuses on ages such as the Stone Age, Bronze Age and Iron Age, although it also encompasses periods such as the Neolithic. The study of prehistoric archaeology reflects the cultural concerns of modern society by showing interpretations of time between economic growth and political stability. It is related to other disciplines such as geology, biology, anthropology, historiography and palaeontology, although there are noticeable differences between the subjects they all broadly study to understand; the past, either organic or inorganic or the lives of humans. and is now a fully recognised and separate field of archaeology. Other fields of archaeology include; Classical archaeology, Near Eastern archaeology as known as Biblical archaeology, Historical archaeology, Underwater archaeology and many more, each working to reconstruct our understanding of everything from the ancient past right up until modern times. Unlike continent and area specific fields of archaeology such as; Classical which studies specifically the Mediterranean region and the civilisations of Ancient Greece and Ancient Rome in antiquity, the field of prehistoric archaeology is not contained to one continent. As such, there are many excavations attributed to this field which have occurred and are occurring all over the world to uncover all different types of settlements and civilisations. Without history to provide evidence for names, places and motivations, prehistoric archaeologists speak in terms of cultures which can only be given arbitrary modern names relating to the locations of known occupation sites or the artifacts used. It is naturally much easier to discuss societies rather than individuals as these past people are completely anonymous in the archaeological record. Such a lack of concrete information means that prehistoric archaeology is a contentious field and the arguments that range over it have done much to inform archaeological theory.
Шығу тегі
Тарихқа дейінгі археология, көптеген басқа археология салалары сияқты, бірнеше адамға қарызды болғандықтан, оның құрылуының нақты уақыт жолын анықтау қиын. Тарихқа дейінгі археологияның бастауы қазына іздеумен, сондай-ақ антикваризм деп аталатын әрекетпен байланысты, ал оған қатысқандар ғылыми зерттеулерге емес, көбінесе заттарды жинауға баса назар аударған. Сондықтан, бұл саланың артефактілерді жинаудан ғылыми тұрғыдан зерттеуге қашан өскенін анықтау қиын. Археологиялық терминологияда «тарихқа дейінгі» сөзі алғаш рет 1851 жылы Дэниел Уилсонның «Шотландияның археологиясы және тарихқа дейінгі жылнамалары» атты еңбегінде қолданылды. «Тарихқа дейінгі» сөзінің археологияда ерте қолданылуының тағы бір мысалы – 1833 жылы Пол Турнальдың Францияның оңтүстігіндегі Бизе-Минервуадағы жұмысын сипаттағанда «préhistoire» сөзін пайдалануы. Сонымен қатар, осы жылы Еуропаның тарихқа дейінгі кезеңдерін жіктеуге арналған Кристиан Юргенсен Томсеннің үш дәуір жүйесі де ойлап табылды. Бұдан өзге, 1820-1830 жылдар аралығында тарихқа дейінгі археологияны зерттеуге арналған алғашқы қазбаларды жүргізген үш түрлі мектеп өкілі болды деп саналады. Олар: Сомма өзенінде қол балталарын тапқан Аббевиль мектебінің жетекшісі, француз археологы Бушер де Перт, Данияда қабаттасқан жиынтықтарды зерттеген Копенгаген мектебінің жетекшісі, даниялық археолог Йенс Якоб Ворсаэ және Италияда стратиграфияны зерттеген Имола мектебінің жетекшісі, итальян археологы Джузеппе Скарабелли. Осы тұлғалардан басқа, әр континенттегі қазба жұмыстары мен далалық мектептер өздерінің тарихының кең ауқымын зерттеу үшін ұйымдастырылды. Төменде әр елдің толық тізімі емес, континенттік аймақтар бойынша бірнеше мысалдар келтірілген. Еуропада зерттеулер Англияда 1846 жыл шамасында Кент үңгірін зерттеген әуесқой археолог Уильям Пенгелли сияқты бірнеше адамдармен басталды, ал Түркияда тарихқа дейінгі археологиялық ескерткіштерді қазу 1980-1990 жылдар аралығында Анатолия аймағында басталды. Азия мен Австралияда тарихқа дейінгі археология 1920 жылдары Қытайда Пекиннің оңтүстік-батысындағы Чжоукудянь үңгірінде *Homo erectus* қаңқасын тапқан және Хэнань провинциясындағы Яншаода қазба жұмыстарын жүргізген швед археологы Йохан Гуннар Андерссонның жұмысымен басталды. Үндістанда қазба жұмыстары 1847 жылы капитан Х. Конгревтің жұмыстарымен басталды, ал Жапонияда еуропалық стандарттар бойынша тарихқа дейінгі археология 1869 жылы неміс коллекционері Генрих фон Зибольдтың жұмысымен басталды (бірақ 1700 жылдардан бері тарихқа дейінгі археологияға қызығушылық болған). Вьетнамда қазба жұмыстары 1960 жылы басталды, ал Австралияда археология ғылымы 1960-1970 жылдары қалыптасып, оның кеңеюіне және жергілікті халықтар мен олардың мұрасын қамтуына мүмкіндік берді. Солтүстік Америкада зерттеулер АҚШ-та 1800 жылдардың ортасында Америка философиялық қоғамы, Америка антиквариат қоғамы және Смитсонов институтының жұмыстарымен басталды, ал Канадада қазба жұмыстары 1935 жылы басталды, бірақ 1965 жылға дейін археологияның маңызды саласы ретінде толыққанды дамымады. Оңтүстік Америкада Аргентинада қазба жұмыстары 1880-1910 жылдар аралығында басталды. Африкада тарихқа дейінгі цивилизацияларды зерттеу шамамен 1960-1970 жылдарда басталды, ал тарихқа дейінгі археология Таяу Шығыста, мысалы, 1884 жылы Сузада француздық қазба жұмыстарымен Иранда зерттеулерді бастады.
Prehistoric archaeology, as with many other fields of archaeology, is attributed to multiple different individuals therefore an accurate and definitive timeline for its creation is difficult to present. The origins of prehistoric archaeology were marked by treasure hunting also known as antiquarianism and the individuals involved were not focused on scientific enquiry, as such the line between when the field moved from gathering artefacts to legitimate study is difficult to define. The first mention and use of the word prehistoric in archaeological terms was in the works of Daniel Wilson in 1851 within his book ‘The Archaeology and Prehistoric Annals of Scotland’, another early instance of prehistoric being used archaeologically is within Paul Tournal’s work in 1833 where he uses préhistoire to describe his work in Bize Minervois located in the south of France. and further, the common three age system coined by Christian Jürgensen Thomsen which classifies European prehistoric chronology was also invented during this year. Beyond that, there are three other individuals who represented different field schools who are thought to have begun the first excavations dedicated solely to the study of prehistoric archaeology at roughly the same time between the 1820s to 1830s. Boucher de Perthes – a French archaeologist leading the Abbeville field school who uncovered handaxes in the Somme River, Jens Jacob Worsaae – a Danish archaeologist leading the Copenhagen field school who studied stratified assemblages in Denmark, and Giuseppe Scarabelli – an Italian archaeologist who led the Imola field school who studied stratigraphy in Italy. Outside of these individuals, each continent began to host excavations and field schools to explore their own prehistory across a wide spectrum of dates. Several examples, though not a complete list of every country, are listed below by continental area. Within Europe exploration began in England with several individuals such as amateur archaeologist William Pengelly who studied the Kent Cavern in approximately 1846, and within Turkey excavation into specifically prehistoric archaeological sites did not begin until much later between the 1980s to the 1990s into the region of Anatolia. In Asia and Australasia, prehistoric archaeology began in China in the 1920s with the work of amateur Swedish archaeologist Johan Gunnar Andersson who uncovered Homo Erectus fossils in the Zhoukoudian cave in southwest Beijing and excavated Yangshao in Henan, in India excavation began with the works of Captain H. Congreve in 1847, in Japan prehistoric archaeology as it is defined by European standards began with the works of German collector Heinrich von Siebold in 1869 – though there had been an internal interest in prehistoric archaeology since the 1700s, in Vietnam excavation began in 1960 and in Australia the discipline of archaeology was solidified in the 1960s and 70s which allowed it to begin to expand and include Indigenous peoples and their heritage. In North America exploration began in the United States in the mid 1800s with the collective excavation interests being led by the works of the American Philosophical Society, the American Antiquarian Society, and the Smithsonian Institution and in Canada excavations started in 1935 though it was not until 1965 that it fully took off as an important field of archaeology. In South America within Argentina excavations began between 1880 and 1910. In Africa investigations into prehistoric civilisations began in roughly the 1960s and 70s and further prehistoric archaeology began explorations into the Middle East in areas such as Iran in 1884 with excavations by the French at Susa.
Мақсаты
Тарихқа дейінгі археологияның мақсаты – жазу жүйесі болмаған кезеңде өмір сүрген өркениеттерді зерттеу және түсіну, оның ішінде әлемдік тас, қола және темір дәуіріндегі қоғамдарды қамту. Бастапқы кезеңдерінде археология көбінесе мұражайлар мен жеке жинақтарда көрсету үшін артефакттар мен құндылықтарды жинауға, соның ішінде жеке тұлғалар үшін байлық әкелуге бағытталған. Кейіннен бұл ғылым материалдық мәліметтер мен деректерді заңды түрде зерттеуге мүмкіндік берді, осы арқылы маңызды мәселелерді анықтауға болады: қоныс қашан пайда болған, кімдер онда тұрған, олар қандай қызметпен айналысқан және оларға не оқиға болған, олардың кетіп қалуына не себеп болған немесе аймақты тұруға жарамсыз еткен.
The purpose of prehistoric archaeology is to explore and understand civilisations that existed before writing systems; including the Stone, Bronze and Iron Age societies across the world. Within its early origins prehistoric archaeology had a focus on gathering artefacts and treasures to display in museums and private collections often to bring wealth back for the individual. Later on the field allowed for the more legitimate study of material evidence and data in order to ascertain important details such as; when the site may have been occupied, who was living there, what activities they may have engaged in, and finally what happened to them to either cause them to leave or make the area uninhabitable.
Белгілі археологтар
Көптеген сенімді өткен және болашақ археологтар өздерінің шеберлігін шыңдауға уақыт пен күш жұмсап, зерттеген адамдар мен қоғамдардың өмірін дәл түсінуге тырысты. Маңызды негізін қалаушы археологтар: Дэниел Уилсон – шотландияда туған канадалық археолог, ол алғаш рет «тарихқа дейінгі» терминін археологиялық контекстке енгізді, Пол Турналь – француз әуесқой археологы, Кристиан Юргенсен Томсен – Даниялық антиквар, ол үш дәуір жүйесін жіктеді, бұл Еуропалық археологиялық жұмыстарға көмектесу үшін маңызды болды, және Уильям Пенгелли – ағылшын археологы. Олар қазбаларды жүргізу және табылған материалдарды зерттеу арқылы осы саланың дамуын одан әрі ілгерілетуге көмектесті. Қазіргі заманғы археологтардың арасында: Пол Бхан – тарихи тас өнерін зерттейтін британдық археолог, Ричард Брэдли – Еуропаның тарихын зерттейтін британдық археолог, әсіресе тарихи Ұлыбританияға ерекше назар аударады, Е. К. Л. Дюринг Касперс (сонымен қатар Элизабет Кристина Луиза Дюринг Касперс) – тарихи Месопотамияны зерттеген голландиялық археолог, Уфук Эсин – тарихи Анатолияны зерттеген түрік археологы, Пере Бош Гимпера – Испанияда туған мексикалық археолог, ол тарихи Испанияны зерттеді, Линн Голдштейн – тарихи Солтүстік Американың шығысын зерттеген америкалық археолог, Якоб Хейерли – тарихи Швецияны зерттеген швед археологы, Луиза Стил – тарихи Кипрге назар аударған британдық археолог және Джойс Уайт – тарихи Оңтүстік-Шығыс Азияны зерттеген америкалық археолог. Осы саланың жалғасуына үлкен үлес қосқан, бірақ мұнда айтылмаған немесе мойындалмаған көптеген адамдар бар.
There are multitudes of credible past and emerging prehistoric archaeologists who have dedicated time and effort into honing their craft in order to accurately understand the lives of the individuals and societies they are studying. Some of the important foundational archaeologists are; Daniel Wilson – a Scottish born Canadian archaeologist who first brought the term prehistoric into an archaeological context, Paul Tournal – a French amateur archaeologist, Christian Jürgensen Thomsen – a Danish antiquarian who classified the three age system important to aiding early European archaeological works, and William Pengelly – an English archaeologist. have helped to further these developments in the field by directing excavations and studying materials found within the sites. Other modern archaeologists include; Paul Bahn – a British archaeologist who studies prehistoric rock art, Richard Bradley – a British archaeologist who specialises in European prehistory and has a particular focus on Prehistoric Britain, E. C. L. During Caspers (also known as Elizabeth Christina Louisa During Caspers) – a Dutch archaeologist who studied prehistoric Mesopotamia, Ufuk Esin – a Turkish archaeologist who specialised in prehistoric Anatolia, Pere Bosch Gimpera – a Spanish born Mexican archaeologist who studied prehistoric Spain, Lynne Goldstein – an American specialising in prehistoric eastern North America, Jakob Heierli – a Swedish archaeologist who studied prehistoric Sweden, Louise Steel – a British archaeologist who focused on prehistoric Cyprus, and Joyce White – an American archaeologist who specialises in prehistoric Southeast Asia. There are many more individuals whose importance to the continuation of this field has not been stated or acknowledged here.
Сайттардың негізгі түрлері мен орналасуы
Сайттардың негізгі түрлеріне ерте прото-қалалар мен прото-қалалық мемлекеттер, елді мекендер, ғибадатханалар мен қасиетті орындар, сондай-ақ үңгірлер жатады. Археологиялық тұрғыдан осы терминдердің әрқайсысын анықтау үшін: прото-қалалық мемлекет – бұл неолит дәуірінде болған ірі қала немесе ауыл, оны орталық басқарудың болмауы немесе инфрақұрылымды қалалық түрде ұйымдастыру жоқтығы сипаттайды. Елді мекен – адамдардың тұрақты немесе жартылай тұрақты түрде өмір сүрген аймақ. Керісінше, ғибадатханалар немесе қасиетті орындар – белгілі бір халыққа байланысты құдайларға немесе рухани күштерге табыну және құлшылық ету орындары. Рим империясының ықпалына түспеген аймақтарда бұл кезең біздің заманымыздың 5-шы ғасырына дейін созылған. Ал Мысырда (Үшінші аралық кезеңнің соңында) бұл кезең әлдеқайда ертерек аяқталса, Австралия сияқты басқа жерлерде одан да кешірек аяқталады. Қазіргі таңда зерттеліп жатқан маңызды орындар: Түркиядағы Чатал-Хойюк, Оңтүстік Франциядағы Шове үңгірі, Ұлыбританиядағы Боулднор жартасындағы мезолиттік ауыл және Грекиядағы Франкти. Жаңа орындар үнемі танылып жатыр, және олардың тарихқа дейінгі халықтарды түсінудегі маңызы біздің өткен туралы білімімізді одан әрі дамытуға көмектеседі.
Some of the main types of sites include early proto city and proto city states, settlements, temples and sanctuaries of worship and cave sites. To define each of these terms archaeologically; a proto city state is a large town or village that existed in the Neolithic era, it is also categorised by its lack of central rule or deliberate city organisation of infrastructure. A settlement is an area where individuals lived either permanently or semi permanently, conversely temples or sanctuaries were areas of cult practice or worship to the gods or beings associated with the specific people, with some non Romanised areas the period does not end until as late as the 5th Century AD. Although in many other places, notably Egypt (at the end of the Third Intermediate Period ) it finishes much earlier and in others, such as Australia , much later. Some of the main sites that are being studied are; Çatalhöyük in Turkey, the Chauvet Cave in southern France, Bouldnor Cliff Mesolithic Village in the United Kingdom and Franchthi in Greece among many others. New sites are being uncovered regularly and their importance to understanding prehistoric peoples continues to further our knowledge of the past.
Зерттеу және талдау әдістері
Археологтар қазба жұмыстары кезінде табылған артефакттар мен материалдарды зерттеу үшін көптеген әдістерді пайдаланады. Алғашқы қазба жұмыстары, көбінесе қазына іздеуге бағытталған, артефакттардың үстіндегі топырақты алып тастау кезінде немесе артефакттар мен материалдарды қазба алабынан шығару кезінде тиісінше күтім жасалмаған. Бұл материалдардың жойылуына әкеліп соқты және кейбір табылған артефакттардың қауіп астында қалуына себеп болды. Көбінесе қазба жұмыстарын артефакттарды қауіпсіз алу туралы білімі жетілмеген әуесқойлар мен қазына іздеушілер жүргізген. Артефакттарды сақтап алу немесе болашақ зерттеулер үшін қазба алабының сақталуын қамтамасыз ету үшін қолданылатын негізгі әдістердің кейбіреулері: қазба алабын зерттеу үшін әуе суретіне түсіру, қазба алабын мерзімдеуге көмектесу үшін топырақ қабаттарын анықтау, жерді аралау арқылы объектілерді іздеу және қазба алабындағы объектілер мен қалдықтардың орналасқан жерін тіркеу үшін жоспар жасау. Әуе суретіне түсіру арқылы археологиялық ескерткіштердің маңызды белгілері анықталады, мысалы: көлеңке белгілері, егін белгілері және топырақ белгілері. Тарихқа дейінгі археология саласындағы тағы бір маңызды мәселе, ол археологияның барлық саласына әсер етеді – артефакттарды алып тастау немесе мұражайларда сақтау этикасы. Бұл моральдық мәселе тарихқа дейінгі археологиядағы өте нәзік тепе-теңдік болып табылады, өйткені барлық табылған заттар мен денелерге құрметпен қарау қажет, бірақ археологтар адамзаттың әртүрлі тегін түсіну үшін оларды зерттеуге мүміндік танытады.
Archaeologists use many different methods to research the artefacts and materials that may be found during an excavation. Within early excavations dedicated to treasure hunting little to no care was taken when removing soil covering artefacts or when removing the artefacts and materials themselves from sites which may have led to the destruction of materials and has placed some recovered artefacts at risk. Often the digs were conducted by amateurs and treasure hunters who did not have the knowledge we do now about how to remove artefacts safely. Some of the main techniques used to gently recover artefacts or to ensure the integrity of the site remains for future exploration and the preservation of the site are; aerial photography – to survey the site, stratigraphic measurements – which document the layers of soil to aid in site dating, fieldwalking which involves walking the ground and looking for objects and making site plans to record the locations of objects and remains on a site. Within aerial photography several important markers of archaeological sites can be revealed such as; shadow marks, crop marks and soil marks. Other issues within the field of prehistoric archaeology which also affect every other branch of archaeology is the ethics of removing artefacts and or storing finds in museums. This moral question is a delicate balance within prehistoric archaeology as all finds and bodies must be treated with respect but archaeologists also wish to study them in order to further their understanding of the different origins of humanity.