Кіріспе

Санхаджа бербер әулеті Гранаданы билеген туысқан әулет. Фатимидтер әулетінің негізін қалаушы және Фатимидтер халифатының әскери басшысы Зири ибн Манадтың ұрпақтары. Зирилер әмірлер болып, Фатимидтер атынан билік жүргізді. Зирлер 11 ғасырдың ортасында Фатимидтермен ресми түрде байланысты үзгенге дейін, әскери жаулап алу арқылы Ифрикияда автономиясын біртіндеп орнатты. Зирид әмірлерінің билігі Солтүстік Африка тарихында саяси билікті Альморавидтер, Альмохад халифаты, Зайянидтер, Маринидтер сұлтандары және Хафсидтер сияқты бербер әулеттерінің қолына өткізген кезеңге жол ашты. Булуггин ибн Зири билік еткен кезде зиридтер батысқа қарай билігін кеңейтіп, 980 жылдан кейін Фесті және қазіргі Марокконың көп бөлігін қысқа мерзімге басып алды, бірақ жергілікті Зената берберлерінің қарсылығына тап болды, олар Кордова халифатына адал болды. Шығысқа қарай, Зиридтердің билігі 978 жылдан кейін Триполитанияға және Аждабияға (қазіргі Ливия) дейін жетті. Әулеттің бір мүшесі Зәуи ибн Зири көтеріліс жасап, әл-Андалусқа қашып, 1013 жылы Кордова халифаты құлағаннан кейін Гранада тайфасын құрды. Зирлердің негізгі тармағы, сондай-ақ Бадисидтер деп аталды, 1048 және 1148 жылдар аралығында тек Ифрикияны басқарды, бірақ Бадисидтер мен Хаммадидтер осы кезеңде тәуелсіздіктерін сақтап қалды. 1041 және 1051 жылдар аралығында Зирид билеушісі әл-Муизз ибн Бадис Фатимид халифаларынан бас тартып, сүнни мұсылман Аббасид халифатын мойындады. Қарымды шара ретінде Фатимидтер Бану Хилал тайпасының Мағрибке көшіп кетуіне ықпал етті, бұл Ифрикиядағы Зирид билігіне ауыр соққы болды. 12 ғасырда Хилалиялық шабуылдар Сицилиялық Нормандардың шабуылдарымен бірігіп, Зирид билігін одан әрі әлсіретті. Соңғы Зирид билеушісі әл-Хасан 1148 жылы Махдияны Нормандарға тапсырып, Зиридтердің тәуелсіз билігін аяқтады. Алмохад халифаты 1160 жылға қарай Орталық Мағриб пен Ифрикияны жаулап алды, Хаммадид әулетін де жойды және Мағрибті толығымен біріктірді. Бұл әулет қазіргі Алжир аймағынан шыққан. 10 ғасырда бұл тайпа Фатимид халифатының вассалы ретінде қызмет етті, бұл исмаили шииттік мемлекет сүнни Аббасид халифаларының билігіне қарсы тұрды. Зирид әулетінің негізін қалаушы Зири ибн Манад (935–971) Фатимидтердің тапсырмасымен Орталық Мағрибтің (қазіргі Алжирдің солтүстік-шығысы) губернаторы болып тағайындалды. Фатимидтердің қолдауымен Зири 936 жылы Алжирдің оңтүстік-шығысында орналасқан 'Аширде өзінің астанасы мен сарайын салды. Ол 945 жылы Әбу Язидтің Харижит көтерілісі кезінде өзінің маңызды одақтасы екенін дәлелдеді, ол Әбу Язидтің Фатимид астанасы Махдияны қоршауға алуын тоқтатуға көмектесті. Осы жетістіктен кейін Зириге Фатимидтер атынан басқаруға Тахарт берілді. 971 жылы Занатаға қарсы шайқаста қаза тапты. Фатимидтер 972 жылы астанасын Мысырға көшіргенде, Зиридің ұлы Булуггин ибн Зири (971–984) Ифрикияның вице-падишасы болып тағайындалды, бұл әулеттің билеушілері әмір атағын алды. Булуггиннің лауазымы 972 жылдың 2 қазанында Каируаннан тыс жердегі Сарданияда расталды, онда Фатимид халифасы әл-Муизз Мысырға аттануға дайындалып жатты. 972 жылдың 20 желтоқсанында Булуггин Фатимид халифасының бұрынғы сарайы - Сабра әл-Мансурияға көшіп, оның ұрпақтары 11 ғасырдың ортасына дейін осы жерде тұрды. Алайда, Булуггин уақытының көп бөлігін батыста өткізді. 974 жылдан бастап ол Ифрикияны басқаруды Абдулла ибн Мұхаммед әл-Катибке тапсырды, ол Фатимидтер тағайындаған хатшы Зиядат Алланың орнын басты. 974 немесе 977–978 (364 немесе 367 хижри жылы) ол әкесінің іргетасының жанында Аширде тағы бір астана мен сарай кешенін салды. Булуггин жақын арада батысқа жаңа жорыққа шығып, 980 жылға қарай Фесті және батыс Мағрибтің көп бөлігін (қазіргі Марокко) басып алды, бұл аймақ бұрын 973 жылы Кордованың Умаядтары қайта басып алған еді. Ол Баргхавата аумағына да сәтті жорық жасады, одан Ифрикияға көптеген құлдарды әкелді. 978 жылы Фатимидтер Булуггинге Триполитанияны (қазіргі Ливия) билеу құқығын берді, оған Триполиде өз губернаторын тағайындауға мүмкіндік берді. 984 жылы Булуггин Сиджилмасада аурудан қайтыс болды, ал оның мұрагері 985 жылы Мароккодан кетуді шешті.

Булуггиннің мұрагерлері және алғашқы дивизиялар

Бұлугин қайтыс болғаннан кейін, оның орнын ұлы Әл-Мансур ибн Бұлугин (984–996 жылдары билеген) басты. 979 жылы батысқа аттанғаннан кейін Бұлугин Кайруанға оралмады, ал осы уақыт ішінде оның тағайындаған адамы Абдалла ибн Мұхаммед әл-Катиб Ифрикияда зор күш пен ықпал жинады. Осының салдарынан Әл-Мансур 987 жылы Абдалламен қақтығысқа түсті. Кейінгі зиридтік дереккөздер Абдалланы Фатимид халифалары қолдаған бүлікші ретінде бейнелейді, себебі соңғылары енді оны Әл-Мансурдан артық көріп, Ифрикияда жаңа тәртіп орнатуды қалаған. Ақырында Әл-Мансур Абдалла мен оның ұлын өлтіруге бұйрық берді. 989–990 жылдары ол Әбу'л Фараж есімді талапкердің басшылығымен Фатимид әскерінің дәстүрлі көзі Кутаманың көтерілісін де бастырып тастады. Осы қиындықтардан кейін Әл-Мансур Зиридтер мемлекетін қайта біріктіре алды, бірақ 991 жылы өзінің резиденциясын 'Аширден әл-Мансурияға (Кайруанға) көшіруге мәжбүр болды, ал ағасы Ятуфатты 'Аширді басқаруға қалдырды. Әл-Мансурдың билікке келуімен Зиридтер билігі Бұлугиннің ұлы мен оның ұрпақтары арқылы жалғасты. Бұл Зири ибн Манадтың басқа ұлдарын биліктен шеттетуге алып келді. 999 жылы осы ағалардың көпшілігі Аширде Булугиннің немересі Бадис ибн әл-Мансурға (996–1016 жылдары билеген) қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бұл Зиридтердің бірлігін бұзған алғашқы оқиға болды. Бадис ағасы Хаммад ибн Булугин көтерілісшілерді жеңіп, көптеген ағалары қаза тапты. Соңғы абыройлы ағасы Зәуи ибн Зири қалған көтерілісшілерді батысқа бастап, Кордобаның Омейяд халифаларының (Фатимидтер мен Зиридтердің бұрынғы жауы) қамқорлығында Аль-Андалуста жаңа мүмкіндік іздеді. Ол және оның ізбасарлары 1013 жылы Аль-Андалуста тәуелсіз мемлекет – Гранада тайфасын құрды. 1001 жылдан кейін Триполитания Фулфул ибн Саид ибн Хазрунның басшылығымен бөлініп шықты, ол Бану Хазрун әулетін құрды, ол 1147 жылға дейін сақталды. Зиридтер 1022 жылы Триполиден айырылды. 997 жылы Бадис Хаммад ибн Булугинды Ашир мен батыс Зирид аймақтарының әкімі етіп тағайындады. Ол Хаммадқа үлкен дербестік берді, оған Занатаға қарсы науқан жүргізуге және жаулап алған жаңа аумақтарды бақылауға мүмкіндік берді. Хаммад 1008 жылы өзінің бас қаласы Калат Бани Хаммадты салды, ал 1015 жылы Бадисқа қарсы көтеріліп, өзін толық тәуелсіз деп жариялады, сонымен қатар Фатимидтердің орнына Аббасидтерді халифа ретінде мойындады. Бадис Хаммадтың астанасын қоршап алды және оны бағындыруға жақын болды, бірақ 1016 жылы бұл орындалмастан қайтыс болды. Оның ұлы және мұрагері әл-Мұғиз ибн Бадис (1016–1062 жылдары билеген) 1017 жылы Хаммадты жеңіп, олардың арасында бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Хаммад Фатимидтерді халифа ретінде мойындауын жалғастырды, бірақ тәуелсіз болып қалды, содан кейін қазіргі Алжирдің көп бөлігін басқарған жаңа Хаммадид мемлекетін құрды. Әл-Мұғиз ибн Бадис билігінің алғашқы кезеңдері (1016–1062) өте өркендеп, Ифрикиядағы билігінің шыңына жетті. Он бірінші ғасырда берберлердің шығу тегі туралы мәселе көтерілген кезде, әл-Мұғиз әулеті Зиридтердің үгіт-насихатының бір бөлігі ретінде Химияри патшаларымен байланысы бар деп есептелген абыройын көрсетуге тырысты. Бұл тақырып сол кезеңнің сот тарихшыларымен де қолданылды. Кейінгі Зирид билеушілерінің аймақты басқаруы нашар болды, өйткені ауыл шаруашылығы экономикасы құлдырады, бұл ауылдық халық арасында қарақшылықтың өсуіне әкеп соқты. Сицилияда Калбидтер Фатимидтер атынан билік етуді жалғастырды, бірақ арал 11 ғасырда саяси тәртіпсіздікке ұшырады, бұл Зиридтерді араласуға итермеледі. 1025 жылы (немесе 1021) әл-Мұғиз ибн Бадис византиялықтардың Калабрияны (Оңтүстік Италияда) мұсылмандардан қайтарып алуына жауап ретінде аралға 400 кемеден тұратын флот жіберді, бірақ флот Пантеллерия жағалауында болған күшті дауылда жоғалып кетті. 1036 жылы аралдың мұсылман халқы әл-Мұғизден кемшіліктері бар және әділетсіз деп санаған Калбид әмірін құлату үшін көмек сұрайды. Дегенмен, Зиридтер жеңіліске ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды, бұл хилалиялық араб ат әскеріне Кайруанға жол ашты. Нәтижесінде анархия бұрын гүлденген ауыл шаруашылығын қиратты, ал жағалаудағы қалалар теңіз саудасы үшін арналар және христиандық кемелерге қарсы пираттық базалар ретінде жаңа маңызға ие болды, сонымен қатар олар Зиридтердің соңғы бекінісі болды. Қабис (Габес) қаласында Зиридтердің губернаторы әл-Мұғиз ибн Мұхаммед ибн Валмия 1062 жылға дейін адал болып қалды, ол әл-Мұғиз ибн Бадис өзінің екі ағайынын Махдиядан қуғаннан кейін ашуланып, тәуелсіздігін жариялады және өзін Бану Хилал басшысы Му'нис ибн Яхьяның қорғауына алды. Сфакус (Сфакс) Зирид губернаторы Мансур әл-Барғауи тәуелсіздігін жариялады, ол өлтіріліп, оның туысы Хамму ибн Малил әл-Барғауи оның орнына келді. Әл-Мұғиз ибн Бадис ұлы Тамим ибн әл-Мұғиз (1062–1108 жылдары билеген) оның орнына келді, ол өзінің билігінің көп бөлігін аймақтағы Зирид билігін қайта орнатуға жұмсады. 1063 жылы ол Сфакс тәуелсіз билеушісінің Махдияға жасаған қоршауын тойтарды, сонымен қатар маңызды порт Сус (Сусс) қаласын басып алды. Осы уақытта Хаммадид билеушісі әл-Насир ибн 'Аланнас (1062–1088 жылдары билеген) Ифрикияда араласуды бастады, Сфакс, Тунис және Кайруанда өзінің билігін мойындады. Тамим Бану Хилал және Бану Сулайм тайпаларымен одақ құрып, 1065 жылы Сабиба шайқасында әл-Насирге ауыр жеңіліс тапсырды. Зиридтер мен Хаммадидтер арасындағы соғыс 1077 жылға дейін жалғасты, одан кейін бейбіт келісімге қол қойылды, Тамим мен әл-Насирдің қызының некесімен бекітілді. 1074 жылы Тамим Калабрияға теңіз экспедициясын жіберді, онда олар итальян жағалауларын қиратты, Никотера қаласын тонады және оның тұрғындарының көптеген бөлігін құлдыққа салды. Келесі жылы (1075) тағы бір Зирид шабуылы Сицилиядағы Мазара қаласын басып алуға әкеп соқты, бірақ Зирид әмірі Сицилиядағы қатысуын қайта қарастырып, ұстап алғандарын тастап, шегінуге шешім қабылдады. 1087 жылы Зирид астанасы Махдия пизандықтар тарапынан тоналып өртенді. Эттингхаузен, Грабар және Дженкинс Мадинаның айтуынша, Пиза грифоны шабуыл кезінде алынған олжаның бір бөлігі болды деп саналады. 1083 жылы Махдия Бану Хилал басшысы Малик ибн 'Алавимен қоршалып алынды. Қаланы ала алмаған Малик Кайруанға бұрылып, оны басып алды, бірақ Тамим өзінің бүкіл армиясымен шығып, Бану Хилал күштерін жеңіп, содан кейін Кайруанды Зирид билігіне қайтарды. Ол 1097 жылы Габесті және 1100 жылы Сфаксты басып алды. Дегенмен, Габес Бану Джами' басшылығымен, Бану Хилал тармағының Рияхи бөлімінен жақын арада тәуелсіздігін жариялады. Махдияда халық жылдар бойы ашаршылықтан әлсіреген, ал Зирид армиясының көп бөлігі басқа науқанда болған кезде, Антиохияның Георгий басқаратын нормандық флот жағалауға келді. Әл-Хасан қаланы тастап кетуге шешім қабылдады, оны басып алуға рұхсат берді, бұл Зирид әулетінің билігін тиімді аяқтады. Әл-Хасан Карфагенге жақын әл-Му'аллақа цитаделіне қашып, бірнеше ай болды. Ол Фатимид сарайына Египетке қашуды жоспарлады, бірақ нормандық флот оның жолын кесті, сондықтан ол батысқа беттеп, Марракештегі 'Абд әл-Му'мин Алмохад сарайына баруға шешім қабылдады. Ол Хаммадид аумағынан өтуге рұхсат алды, Хаммадид билеушісі Яхья ибн әл-'Азиз, бірақ аумаққа кіргеннен кейін ұсталды және Алжирде үй қамауына алынды. 'Абд әл-Му'мин 1151 жылы Алжирді басып алғанда, ол Әл-Хасанды босатып, Марракешке оны қайтарды. Кейінірек, 'Абд әл-Му'мин 1160 жылы Махдияны басып алып, Ифрикияның барлығын Алмохад билігіне көшіргенде, Әл-Хасан оның қасында болды. 'Абд әл-Му'мин оны Махдияның губернаторы етіп тағайындады, ол Zawila қаласында тұрып, 'Абд әл-Му'миннің өліміне дейін қызмет етті...

Сәулет

Зиридтер династиясы Магриб аймағында түрлі құрылыс және қайта жаңарту жұмыстарын жүргізді. Солтүстік Африкадағы зиридтер мен хаммадидтер сәулеті Фатимидтер сәулетімен тығыз байланысты болды, сонымен қатар Сицилиядағы норман сәулетіне де әсер етті. 934 жылы Зири ибн Манад (Фатимидтерге қызмет еткен) салған 'Аширдегі (қазіргі Кеф Лахдар маңындағы) зирид сарайы Магрибтегі ең көне сарайлардың бірі болып табылады және қазба жұмыстары жүргізілген. Алайда, тәуелсіз билеушілер ретінде Ифрикияның зиридтері ірі масштабта аз ғимараттар салғанға ұқсайды және осы кезеңнен сақталған маңызды ескерткіштердің саны шектеулі. Олар Каируанның бұрынғы Фатимид астанасы маңындағы әл-Мансурияда жаңа сарай салғаны хабарланады, бірақ қазіргі археологтар оны, кесілген гипстік әшекейлерінің фрагменттерінен басқа, таба алмады. Тунистегі Зейтуна мешітінде 991 жылы намаз залының кіреберісіне әсем безендірілген қабырғалы күмбез – Қуббат әл-Бахв қосылды, ол Аль-Мансур ибн Булуггиннің демеушілігімен салынған. 11 ғасырда Әл-Муизз ибн Бадис Қайруанның Ұлы мешітін қалпына келтірді. Осы қайта жаңартудан жарқын боялған ағаш төбелер сақталды, олардың арабескілерінде өсімдік мотивтері бейнеленген. Әл-Муизз билік кезінде зиридтер Аннабада Сиди Әбу Марван мешітін де салды. Сфактың Ұлы мешітінің кең ауқымды жөндеу жұмыстары, жаңа минареттің және ерекше безендірілген сыртқы фасадының құрылысы да Зирид кезеңімен (вероятно, 10 ғасыр) байланыстырылды, бұл туралы Жорж Марсэ мен Люсьен Гольвен хабарлады. Хаммадидтер өз кезегінде 1007 жылы негізі қаланған Қала'т Бани Хаммадта толыққандай жаңа бекінілген астана салды. 12 ғасырда тасталып, қиратылған болса да, қала қазіргі археологтар тарапынан зерттелді және әлемдегі ең жақсы сақталған ортағасырлық ислам астаналарының бірі болып табылады. Гранададағы зиридтер бұл қаланы Аль-Андалустың маңызды қалаларының біріне айналдыруға да жауапты болды. Гранададағы зирид кезеңінен қалған ескерткіштердің арасында қала қабырғаларының бөлігі, Альбайсин төбесіндегі кең су қоймалары жүйесі және мешіттің бұрынғы минареті (қазір Сан-Хосе шіркеуінің бөлігі) бар.

Өнер

Зиридтер өнерді де қолдады. Осы кезеңнен мешіттерге тапсырыспен жасалған ағаш өнер туындыларының маңызды мысалдары сақталған. Қайрауанның Ұлы мешітіндегі ағаш мақсурасы әл-Муиз ибн Бадис ғимаратты жаңарту кезінде жасалған деп саналады. Бұл ислам әлеміндегі сақталған ең көне мақсура және 11 ғасырдың бірінші жартысында әл-Муиз ибн Бадис тапсырыс берген (кейін жаңартылған). Ол Зирид кезеңінің ең маңызды өнер туындыларының бірі болып табылады, арабеск мотивтерімен және әл-Муизге арналған куфи жазуымен әшекейленген күрделі ағаш ою-өрнектерімен ерекшеленеді. Бұл Қайрауанның Ұлы мешітіне сыйға берілген көптеген Құран қолжазбаларының бірі және Солтүстік Африкадағы әйел-меценаттың тапсырысымен жасалған ең маңызды ислам қолжазбаларының бірі.

Зирид билеушілерінің тізімі

Келесі тізімде Мағрибте билік еткен Зирид әміршілері бар: Кордова халифаты 1008 жылдан кейін фрагменттеуге ұшырады, бұл кезең әл-Андалус фетнасы деп белгілі. Зави бастапқыда 1010 мен 1013 жылдар аралығында Кордованы қоршауға қатысты, басқа берберлік топтармен бірге. Қоршаудың соңында олар Кордовада өздерінің марионетка халифасы Сүлеймен әл-Мустаинды орнатуға қол жеткізді, бірақ осы кезде Зави және басқа топтар әл-Андалустың басқа аймақтарында саяси мүмкіндіктер іздеді. 1018 жылы Омейядтардың талапкері әл-Муртада Гранаданы жаулап алуға тырысты, бірақ Зиридтер оны күйретуші жеңіліске ұшыратты. Гранадада Завидің жүрегі туысы Хаббус ибн Максан қаланың қадиі Әбу Абдалла ибн Әби Заманин шақыруымен, Завидің ұлдарының бірінің орнына жаңа мемлекетті басқаруға келді. 1056 жылы олар Малага тайфасын қосып алды. Гранада тайфасы Солтүстік Африканың Альморавидтерімен 1090 жылы жаулап алынып, тәуелсіз мемлекетке нүкте қойылды.