Кіріспе

Марокконың 1631 жылдан бері билік ететін әулеті, қазіргі марокколық патшалық отбасы – Алауи әулеті (سلالة العلويين الفيلاليين). Ағылшын тілінде Алауит, Алауид деп те аталады. Олардың ата-бабалары 12- немесе 13-ғасырларда Хижаз жағалауындағы Янбу қаласынан қазіргі Мароккодағы Тафилат аймағына көшіп келген. Әулет 17-ғасырда билікке жетті, бастауы 1631 жылы Тафилат сұлтаны деп жарияланған Маулай әл-Шәрифтен басталады. Оның ұлы Әл Рашид 1664 жылдан 1672 жылға дейін билік етіп, Сади әулетінің әлсіреуінен туған ұзақ аймақтық бөліністерден кейін елді біріктіріп, бейбіттендірді. Оның інісі Исмаил 1672 жылдан 1727 жылға дейін билік етіп, Марокко сұлтандарының ең ұзақ билік еткен кезеңін қамтамасыз етті. Исмаил қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары мұрагерлік үшін күрескендіктен елде тәртіпсіздік орнады, бірақ 18-ғасырдың екінші жартысында Мұхаммед ибн Абдалланың ұзақ билігі кезінде тәртіп қайта орнатылды. 19-ғасыр Еуропа елдерінің күшейіп бара жатқан ықпалымен ерекшеленді. Алауилер 1912 жылға дейін тәуелсіз сұлтандар ретінде билік етті, содан кейін Мароккоға француз және испан протектораттары орнатылды. Олар колониялық үкімде номиналды сұлтандар ретінде сақталды. 1956 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін, ұлтшыл қозғалысты қолдаған V Мұхаммед тәуелсіз мемлекет басшысы ретінде Алауи әулетінің рөлін қайта жалғастырды. Содан кейін, 1957 жылы ол «сұлтан» емес, «патша» атағын қабылдады. Оның мұрагерлері Хасан II және қазіргі биліктегі монарх Мохаммед VI осы атаумен әулет билігін жалғастыруда. Бүгінде Марокко үкіметі ресми түрде конституциялық монархия болып табылады, бірақ соңғы онжылдықтардағы саяси реформаларға қарамастан, патша мемлекеттік және қоғамдық істерде күшті авторитарлық билікті сақтап тұр.

Атауы

Династия Мұхаммедтен Хасан, Әлидің ұлы арқылы тарағанын мәлімдейді. 'Алауи (علوي) атауы Әлидің (Хасанның әкесі) есімінен немесе әулеттің алғашқы негізін қалаушы, Тафилалтың Али әл-Шәрифінің есімінен шыққан болуы мүмкін. 'Алауилер билеген мемлекет және империя кейбір кезеңдерде "Шарифи империясы" (араб тілінде الإيالة الشريفة) немесе Фес шарты бойынша француз тілінде Империя Chérifien деп аталды. Бұл атау 1956 жылға дейін ресми түрде қолданылып келді (Марокко отаршылдықтан тәуелсіздік алған кезде) және тарихшылар бұрынғы Сади мемлекетін атау үшін де қолданады, оны да шарифияндық әулет басқарған.

Шығу тегі

Алауилер – Мұхаммед пайғамбардан оның немересі Хасан арқылы тараған шарифтік діни беделділердің (немесе шұрафалардың) отбасы. 17 ғасырға дейінгі алауи тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Алайда, 17 ғасырда олар Тафилалттың басты басшылары болған көрінеді. 1647 жылы ол осы аймақтағы Бану Ма’қил тайпаларының бірнеше араб тайпаларының адалдығын жеңіп, Оуджаны жаулап алды. Оуджа императорлық қала болғандықтан, ол Тафилалтты жаулап алғаннан кейін солтүстіктің сұлтаны болды. 1650 жылы ол Алжирдегі (сол кезде Осман империясының бөлігі болған) әл-Ағват пен Тлемсенге дейін жетті. Оның Осман Алжиріне жасаған шабуылы Осман империясының қарсылығын туғызды, ол оны Сиджилмасаға дейін қуып келген әскерді жіберді. Алжирден келген Османдық делегациямен келіссөздер барысында Сиди Мохаммед Осман аумағына қайтадан кірмеуге келісті және Тафна өзені олардың солтүстік шекарасы ретінде белгіленді. Кейбір аумақтық сәтсіздіктерге қарамастан, Алауилердің ықпалы баяу өсті, ішінара олардың аймақтағы кейбір араб тайпаларымен жалғасқан одақтастығының арқасында. 1650 жылдың маусымында Фез (немесе нақтырақ айтқанда, Фес әл-Бали, ескі қала) басшылары, жергілікті араб тайпаларының қолдауымен, Далаия билігін қабылдамады және Сиди Мохаммедті оларға қосылуға шақырды. Алайда, ол келгеннен кейін көп ұзамай Далаия әскері қалаға жақындады және жергілікті басшылар оларға қарсы тұру үшін жеткілікті күштері жоқ екенін түсініп, көтерілісін тоқтатты және Сиди Мохаммедтен кетуін өтінді. Сол уақытта Сиди Мохаммед өзінің жаңа базасын Батыс Азруға дейін құрды. Далаияның күші құлдырап барады, екеуі де осы жағдайдан пайдаланғысы келді, бірақ екеуі де бір-бірінің жолына кедергі келтірді. 1664 жылдың 2 тамызында Сиди Мохаммед бауырының бағындыруын мәжбүрлеу үшін Ангадқа шабуыл жасаған кезде, ол күтпеген жерден қаза тауып, әскері жеңілді. Ол қаланы өзінің астанасы етті, бірақ өзінің әскери тайпаларын басқа жерлерге және қала сыртындағы жаңа қашбаға (қазіргі Кашба Шерарда) қоныстандырды, қала тұрғындарының олардың мінез-құлқына қатысты шағымдарын болдырмау үшін. Ол 1668 жылдың маусымында Орта Атластағы Далаияның астанасына басып кіріп, оны қиратып, Далаияның қалдықтарын жеңді. Шілдеде ол Маракешті Әбу Бакр бен Абдул Карим әл-Шабаниден басып алды, ол қалаға билік жүргізген узурпатордың ұлы, және Ахмад әл-Аббас, соңғы Садиан сұлтаны өлтірілгеннен кейін билікке келген еді. Ол сондай-ақ бүкіл елде, әсіресе оның шығыс шекарасында бекіністер салды, оның көптеген әскерлері Әбидте орналасқан. Бұл Исмаилдің Мароккоға Осман империясының араласуына жауап ретінде жасаған әрекеті болды. Исмаил сондай-ақ Марокконың жаңа күшін шетелге және бұрынғы аумақтарға көрсетуге тырысты. Садиан дәуірінің соңында сол ғасырдың басында орталық биліктің құлдырауынан кейін, Ахмад әл-Мансурдың Сонгхай империясына шабуыл жасағанынан кейін құрылған Тимбукту пашалығы іс жүзінде тәуелсіз болды және транссахаралық сауда жолдары құлдырап кетті. 1645 жылы Алауилер Туаттың (қазіргі Алжирдегі оазис) қожайындарына айналды, олар алғашқы жаулап алудан кейін көп рет көтеріліс жасады, бірақ Исмаил 1676 жылдан бастап тікелей бақылау орнатты. 1684 жылы ол Тенжерді ағылшындарды эвакуациялауға көндірді. Маулай Исмаил дереу қаланы иеленіп, мұсылмандардың қоныстануына қолдау көрсетті, бірақ жергілікті билікті Тетуан губернаторы Әли ар Рифиге берді, ол қаланы қоршауға алуға белсенді атсалысып, сол кезде Марокконың солтүстігіндегі әмірші болды, және оның кенжесі Сиди Мохаммед, Маракеш халифасы. 9 жыл үзіліссіз билік жүргізгеннен кейін, Маулай Абдалла 1757 жылдың 10 қарашасында Дар Дбибег қаласында қайтыс болды. Көптеген ‘Абидтер сол кезде өздерінің контингенттерінен бас тартып, елдің қарапайым халқына қосылды, ал Сиди Мохаммед III қалғандарды өзінің элиталық әскери корпусына қайта ұйымдастыра алды. Марокко жағалауындағы соңғы португалдық аванпосты Мазаган (қазіргі әл-Жадид) 1729 жылы Мароккоға берілді, тек Сеута мен Мелильяның испан анклавтары Мароккодағы қалған еуропалық аванпостар ретінде қалды. Ол ғылыми ізденістерге қызығушылық танытып, мұсылман дінтанушы ғалымдармен тығыз қарым-қатынас орнатты. Әбделхафидке Атлас ханымының бірі Тхамидің ағасы Мадани әл-Глауи көмектесті. Оған әскерлерін даярлауға екінші Бура соғысының ардагері, британдық офицер Эндрю Белтон көмектесті. Қысқа уақыт бойы Абделазиз Рабаттан билік құрған, ал Әбделхафид Маракеш пен Фезде билік құрған, және 1907–1908 жылдардағы Хафидия деп аталатын қақтығыс болды. 1908 жылы Әбділазиз шайқаста жеңілді. 1909 жылы Абдельхафид Марокконың танылған басшысы болды, бұл Марокконы француз протекторатына айналдырды. Ол өзінің орнынан түсуіне тек Рабат портында, Францияға апаратын кеме күтіп тұрғанда қол қойды. Келісім туралы хабар Марокко халқына жеткенде, Фездегі көтеріліспен күшті қарсылық туды. Оның інісі Юсеф француз әкімшілігі тарапынан бірнеше айдан кейін (1912 жылдың 13 тамызы) сұлтан деп жарияланды. Сонымен қатар, Марокконың солтүстік бөлігінің үлкен бөлігі испандық бақылауға берілді.

Колониалды билік, Мұхаммед V және тәуелсіздік

Колониялық үкім кезінде сұлтан институты француздың жанама басқару саясатының бір бөлігі ретінде немесе кем дегенде жанама басқарудың сыртқы көрінісі ретінде ресми түрде сақталды. Француз протектораты аясында Әләуи сұлтандары дахирлерге (жарлықтарға) қол қою немесе вето құқығы сияқты белгілі бір өкілеттіктерге ие болды. Испания аймағында сұлтанның өкілі ретінде әрекет ететін халифа ("орынбасар") тағайындалды. Бірақ іс жүзінде сұлтан жаңа үкіметтің құрылығы болды және халықтың көп бөлігі осы әулетті француздықтармен ынтымақтасқан деп қарады. Француз отаршылдық әкімшілігін француз резиденты-генералы басқарды, алғашқысы Хьюберт Лиотей болды, ол Мароккодағы Францияның отаршылдық режиміне бағыт берген көптеген саясатты жүзеге асырды. 1927 жылы Мәүләй Юсеф күтпеген жерден қайтыс болды, ал оның кіші ұлы Мұхаммед (Мұхаммед ибн Юсеф немесе Мұхаммед V) 18 жасында жаңа сұлтан деп жарияланды. Француз үкіметінің басшылығымен ол өмірінің көп бөлігін Мекнес және Рабаттағы патша сарайының ішінде салыстырмалы оқшаулықта өтті. Оның сыртқы әлеммен байланысына қатысты бұл шектеулер оның таққа отырғаннан кейін де көп жағдайда сақталды. Алайда, билік еткен жылдары ол марокколық ұлтшыл қозғалыспен тығыз байланысты болды және тәуелсіздік күресіндегі маңызды символға айналды. Ұлтшылдар, өз тарапынан, салафилер сияқты басқа отаршылдыққа қарсы қозғалыстардан өзгеше, сұлтанды француз үкіметіне қарсы күресте пайдалы құрал ретінде қарастырды. Аумақтың көп бөлігі де-факто Марокконың бақылауында болды, ал Сахрауи Араб Демократиялық Республикасы ең шығыс аймақтарын бақылайды. 1990 жылдары Хасан II ішкі саясаттағы бағытын өзгертті және реформалардың күн тәртібін жариялады. 1993 жылы референдум арқылы бекітілген жаңа конституциялық реформа қабылданды. 1996 жылы конституцияға екі палаталы заң шығарушы орган құру мақсатында тағы бір түзету енгізілді, онда төменгі палата сайлаушылармен тікелей сайланды, ал жоғарғы палата аймақтық ассамблеялар мен кәсіби ұйымдармен жанама түрде сайланды. 2011 жылы ел ішіндегі наразылықтарға және Араб көктемінің кең контекстіне жауап ретінде тағы бір конституциялық реформа референдум арқылы қабылданды.