Кіріспе
Швейцария мен Франциядағы маңызды өзен Рон (/r//əʊ//n/ ROHN, ) – Франция мен Швейцариядағы маңызды өзен. Ол Альп тауларынан басталып, Женева көлі арқылы батысқа және оңтүстікке қарай ағып, содан кейін Жерорта теңізіне құяды. Арль қаласының жанында, сағасының тұсында өзен Үлкен Рон және Кіші Рон (le Petit Rhône) болып екіге бөлінеді. Соның нәтижесінде пайда болған дельта Камарг аймағын құрайды. Өзеннің бастауы Швейцарияның Вале кантонының шығыс жиегіндегі Рон мұздығында. Бұл мұздық Сен-Готтард массивінің бір бөлігі болып табылады, ол Реусс, Рейн және Тичино сияқты тағы үш ірі өзеннің бастауына себепкер. Рон – По және Нил өзендерімен бірге Жерорта теңізіне ең көп су құятын үш өзеннің бірі.
The Rhône (/r//əʊ//n/ ROHN, ) is a major river in France and Switzerland, rising in the Alps and flowing west and south through Lake Geneva and southeastern France before discharging into the Mediterranean Sea. At Arles, near its mouth, the river divides into the Great Rhône and the Little Rhône (le Petit Rhône). The resulting delta forms the Camargue region. The river's source is the Rhône Glacier, at the east edge of the Swiss canton of Valais. The glacier is part of the Saint Gotthard Massif, which gives rise to three other major rivers: the Reuss, Rhine and Ticino. The Rhône is, with the Po and Nile, one of the three Mediterranean rivers with the largest water discharge.
Этимология
Рон аты грек-рим географиясында латынша Роданус атауын жалғастырады (грекше Ῥοδανός ALA LC). Галлиялық өзеннің атауы Родонос немесе Ротонос (индоеуропалық түбірінен *ret "ағу, домалау" жиі өзен атауларында кездеседі). Басқа тілдердегі атауларға Рон, және т.б. кіреді. Грек-римдік, сондай-ақ қайта құрылған галл атауы еркектік, француз тіліндегі le Rhône сияқты. Бұл форма испан және португал тілдеріндегі el/o Ródano және итальян тіліндегі il Rodano атауларында сақталған. Неміс тілі французша атауды қабылдады, бірақ оған әйел жынысын берді, die Rhone. Латынша атаудың бастапқы неміс тіліндегі қабылдауы да еркектік, der Rotten болды; ол тек Жоғарғы Валеде (диалектілік Rottu) сақталған. Француз тілінде өзеннен туындаған сөз – роданий, мысалы, le sillon rhodanien (сөзбе-сөз "Ронның ойысы"), ол Саона және Рон өзендерінің ұзын, тік аңғарларының атауы, оңтүстікке қарай Жерорта теңізіне дейін созылатын терең жарық және Альпі тауларын Орталық массивтен бөліп тұрады.
The Greco Roman as well as the reconstructed Gaulish name is masculine, as is French le Rhône. This form survives in the Spanish/Portuguese and Italian namesakes, el/o Ródano and il Rodano, respectively. German has adopted the French name but given it the feminine gender, die Rhone. The original German adoption of the Latin name was also masculine, der Rotten; it survives only in the Upper Valais (dialectal Rottu). In French, the adjective derived from the river is rhodanien, as in le sillon rhodanien (literally "the furrow of the Rhône"), which is the name of the long, straight Saône and Rhône river valleys, a deep cleft running due south to the Mediterranean and separating the Alps from the Massif Central.
Навигация
Темір жолдар мен автомобиль жолдары салынар алдында Рон өзені маңызды ішкі сауда және көлік арнасы болды, ол Арль, Авиньон, Валенс, Виен және Лион қалаларын Фо-сюр-Мер, Марсель және Сетте Жерорта теңізі порларымен байланыстырды. Рон өзенімен баржамен саяхаттау үш аптаға созылған. Ал қазір моторлы кемемен бұл сапарға үш күн ғана уақыт кетеді. Рон өзені Лиондағы Саон өзенінің сағасынан Порт-Сен-Луи-дю-Рон теңізіне дейінгі бөлігі үшін V сыныпты су жолы ретінде жіктеледі. Лионнан жоғары қарай, Рон өзенінің Сейселге дейін шағын кемелер жүзе алатын бөлігі кеме жүруге қолайлы ету үшін жабдықталды. 2017 жылдан бастап Лион мен Со-Бренас арасындағы бөлік кеме қатынасы үшін жабық. Саона өзені де каналдандырылған, ол Рон портын Вильфранш-сюр-Саон, Макон және Шалон-сюр-Саон қалаларымен байланыстырады. Шағын кемелер (CEMT I класына дейін) Орталық Луар-Бриаре және Луан каналдары арқылы солтүстік-батысқа, солтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай Сенаға, «Шампан мен Бургундия арасындағы канал» деп жиі аталатын Марна-Саон каналы арқылы Марнаға, бұрын «Шығыс каналы – Оңтүстік тармағы» деп аталған Вогез каналы арқылы Мозельге және Рон-Рейн каналы арқылы Рейнге дейін жүзе алады. Рон өзенінің күшті ағысымен танымал, әсіресе өзен көп мөлшерде су тасыған кезде: ағым жылдамдығы кейде секундына бірнеше метрге жетеді, әсіресе Валлабрегтегі соңғы шлюзден төменгі бөлігінде және Лионнан оңтүстікке қарай салыстырмалы түрде тар бірінші бұрылыс каналында. 12 шлюз күн сайын таңғы сағат 5:00-ден кешкі сағат 9:00-ға дейін жұмыс істейді. Барлық операциялар Шатонефтегі бірыңғай басқару орталығынан орталықтандырылған түрде басқарылады. Коммерциялық баржалар рұқсат алған жағдайда түнгі уақытта жүзе алады.
Тарих
Рона гректер мен римдіктер заманынан бері маңызды тас жол болып келген. Бұл Жерорта теңізінен шығыс-орталық Галлияға дейінгі басты сауда жолы еді. Осы арқылы грек мәдениетінің ықпалы батыс Халштат және кейінірек Ла Тене мәдениеттеріне тарады. Жоғарғы ағыстағы саудада Рона баркалары, желкенді баржалар қолданылды, олардың сыйымдылығы белгілі болған. Ағысқа қарсы бес-жеті кемеден тұратын керуендерді тарту үшін 50-ден 80-ге дейін жылқы жұмсалды. Арльдегі тасымал орталығында жүктер арльдік баржаларға ауыстырылып, содан кейін Жерорта теңізіне дейін жеткізілді. Бірінші тәжірибелік бу кемесі 1783 жылы Лионда Джоффрой д'Аббанс жасады. Тұрақты қызмет 1829 жылы басталды және 1952 жылға дейін жалғасты. Бумен жүретін жолаушылар кемелері Лионнан Арльге дейінгі ағыс бойындағы сапарды бір күнде жасауға қабілетті болды. Жүктер "бои-ангиль" (bateau anguilles) – ортасында күрек дөңгелектері бар кемелермен және "бои-краб" (bateaux crabes) – тереңдікте өзен төсегіне тіреліп тұру үшін тісті "қысқыш" дөңгелектері бар үлкен кемелермен тасымалданды. 20-шы ғасырда дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған қуатты моторлық баржалар пайда болды. 1933 жылы "Compagnie Nationale du Rhône" (CNR) компаниясы су жүруді жақсарту, электр энергиясын өндіру, суармалы егіншілікті дамыту және өзен жағалауындағы қалалар мен жерлерді су тасқынынан қорғау мақсатында құрылды. Кеме қатынасы арнасын тереңдету және суды тазарту қабырғаларын салуда белгілі бір жетістіктерге қол жеткізілді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс осы жұмыстарды тоқтатты. 1942 жылы Виши Франциясының құлауынан кейін, Италия фашистік режимінің экспансиялық саясатының бір бөлігі ретінде итальяндық әскери күштер Францияның оңтүстік-шығысын, Ронаның шығыс жағалауына дейін басып алды.
In 1933, the Compagnie Nationale du Rhône (CNR) was established to improve navigation and generate electricity, also to develop irrigated agriculture and to protect the riverside towns and land from flooding. Some progress was made in deepening the navigation channel and constructing scouring walls, but World War II brought such work to a halt. In 1942, following the collapse of Vichy France, Italian military forces occupied southeastern France up to the eastern banks of the Rhône, as part of the Italian Fascist regime's expansionist agenda.
Соғыстан кейінгі даму
1948 жылы француз үкіметі осы каналдардың әрқайсысында гидроэлектр станциясының жанында навигациялық шлюздермен бірге бірқатар бөгеттер мен су бұру каналдарының құрылысын бастады. Шлюздердің тереңдігі дейін жетеді. 1948 жылы Париж қаласының электр энергиясына деген қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында Жоғарғы Ронада (шлюзсіз) Génissiat бөгеті салынғаннан кейін, 1964 және 1980 жылдар аралығында он екі гидроэлектр станциясы және шлюздер салынды. Олардың жалпы биіктігі - 13 ГВт/сағ электр энергиясын өндіреді, бұл елдің жалпы су электр қуатының 16%-ын құрайды (Жоғарғы Рона схемаларын ескергенде 20%). Бұл Рон өзені бойындағы ауыл шаруашылығына айтарлықтай пайда әкелді. Төменгі Рон жобасы аяқталғаннан кейін CNR өз назарын Жоғарғы Ронға аударды және 1980 жылдары төрт гидроэнергетикалық бөгет салды: Sault Brénaz, Brégnier Cordon, Belley Brens және Chautagne. Сонымен қатар, Рейн-Рон су жолының жоғары өткізу қабілеті бойынша, қолданыстағы Рейн-Рон каналының бағытымен жоспарлар жасады, бірақ бұл жоба 1997 жылы тоқтатылды. 2005-2010 жылдар аралығында соңғы екеуін айналып өту үшін шағын баржаларға арналған (40 x 6 м) навигациялық шлюздер салынды, осылай Бурже көлі арқылы Савьер каналымен жүзуге болатын су жолы желісі құрылды.