Кіріспе

Сицилияның түпкі тұрғындары

Сицелдер ( /sɪkəlz/, /sɪsəlz/ SIKəlz, SISSəlz; Sicelī немесе Siculī) – темір дәуірінде өз атымен аталған Сицилияның шығысын мекендеген индоевропалық тайпа. Олар сикулия тілінде сөйледі. Б.з.д. 450 жылы Нома шайқасында Сицелдердің жеңілісінен және б.з.д. 440 жылы Сицел басшысы Дукетийдің қазасынан кейін Сицел мемлекеті ыдырап, Сицел мәдениеті Магна Грецияға сіңіп кетті.

Тарих

Археологиялық қазбалар Микеннің қола дәуірі Сицилиясына әсер еткенін көрсетті. Сицилия туралы ең алғашқы әдеби дерек – "Одиссеяда" кездеседі. Гомер Сиканияны да атайды, бірақ ешқандай айырмашылық жасамайды: «Олар алыс жерлерден және алыс халықтардан келген және Гомер үшін олар бір-бірінен ерекшеленбеген», - деп жазады Робин Лэйн Фокс. Темір дәуіріндегі сицельдер мен сиканилер (мессапийлер сияқты) жергілікті, Үнді-Еуропалық («Жер орталық теңізі») халыққа үстемдік еткен иллириялық халықтан құралған болуы мүмкін. Фукидид және басқа классикалық авторлар сицилиялықтардың бір кезде Орталық Италияда, Римнің шығысында және солтүстігінде өмір сүргені туралы дәстүрлерді білген. Олардан умбриялық және сабин тайпалары ығыстырып, соңында Сицилияға көшіп келген. Олардың әлеуметтік ұйымдастырылуы рулық, экономикалық және ауыл шаруашылыққа негізделген сияқты. Диодор Сицилийдің айтуынша, сиканилермен бірнеше қақтығыстан кейін Салсо өзені олардың аумақтары арасындағы шекара деп жарияланды. Басым пікір бойынша, сицельдер соңғы келгендер болып, қола дәуіріндегі Сицилияға темірді және үйретілген жылқыны әкелген. Бұл олардың аралға б.з.б. 1 мыңжылдықтың басында келгенін көрсетеді. Алайда, этнонимнің темір дәуірінен бұрын пайда болған болуы мүмкін екенін көрсететін деректер бар, бұл Ұлы Карнак жазуындағы теңіз халықтарының біріне берілген Шекелеш атына негізделген. Археологиялық мәліметтер сицельдердің б.з.б. XIII-XI ғасырлар аралығында аралға келгенін көрсетеді. Сиракузаға жақын Панталика сицельдердің ең танымал некрополі, ал екіншісі – Нотоға жақын Кассибиле некрополі. Олардың элиталық қабірлері пеш тәрізді, немесе ара ұясы пішіндес. Сицельдердің маңызды қалалары – Агириум (Агира); Центурипа немесе Центурипа (Центорби, бірақ қазір қайтадан Centuripe деп аталады); Хена (кейін Кастрогиованни, бұл Каструм Хеннаның арабша Каср-жанни арқылы бұрмалануы, бірақ 1920 жылдан бері қайтадан Эна деп аталады); және үш Хыбла қаласы: Симаэтус өзеніндегі Гелеатис немесе Гереатис аталған Гибла Майор; Сиракузаның солтүстік-шығыс жағалауындағы Хыбла Минор (болжам бойынша, Гибла Мегараның дорилік колониясынан бұрынғы); және Сицилияның оңтүстігіндегі Гибла Гера. Грек отарлаушыларының келуімен – сицельдермен жақсы қарым-қатынаста болған халкидтер де, гректер де, грек өркениетінің өсіп келе жатқан ықпалымен – сицельдер тиімді порттардың көпшілігінен ығыстырылып, біртіндеп ішкі аймаққа шегінді. Ион теңізінің жағалауынан алпыс шақырым жерде Сицилиялықтар мен гректер ерекше жағдайда Моргантинада бірге өмір сүрді, сондықтан тарихшылар бұл грек полисі ме, әлде сицель қаласы ма деп дауласады. Грек тауарлары, әсіресе керамика, табиғи жолдармен тасымалданды, соңында эллинистік әсерлерді сицельдердің қала құрылысында байқауға болады. Алайда, б.з.б. V ғасырдың ортасында сицель басшысы Дукеций грек Сиракузасына қарсы біртұтас мемлекет құруға қабілетті болды, бұл мемлекет аралдың орталық және оңтүстік бөліктеріндегі бірнеше қалаларды қамтыды. Бірнеше жылдық тәуелсіздіктен кейін, 450 жылы оның әскері гректермен Нома шайқасында жеңіліп, он жылдан кейін қайтыс болды. Оның харизматикалық қасиеттерінен айырылған қозғалыс күйреп, сицельдердің эллинистік мәдениеті өзінің ерекшелігін жоғалтты. Бірақ 426/5 жылдың қысында Фукидид Сиракузаны қоршау кезінде Афинаның одақтастары арасында «бұрын Сиракузаның одақтастары болған, бірақ Сиракузалықтардың қатал басқаруына ұшырап, енді көтеріліс жасаған» сицельдердің болғанын атап өтті (Фукидид 3.103.1). Фукидидтен басқа, Сицилиядағы сицельдер және басқа да гректерге дейінгі халықтар туралы грек әдеби деректері Лесбостың Гелланик және Сиракузалық Антиохтың жоғалған еңбектерінен алынған шашыраңқы цитаталарда кездеседі. Сицельдерде бірнеше матриархалдық әдет-ғұрыптар болғандығы туралы деректер бар, бұл аймақтың басқа Үнді-Еуропалық топтарында кездеспейді.

Дін

Олардың Палициге тән құлшылықтары грек мифінің сақталған нұсқасындағы әсерімен қалыптасқан, онда жергілікті нимфа Талия жанартау құдайы Адраннан, гректер Гефестпен теңестірген, екі ұл туды. Олар "екі рет туылған" (палин "қайтадан"; икейн "келу") – бірінші нимфа анасынан, содан кейін Жерден, Гераның "қызғануы" салдарынан туған, ол Жер анасы Гайяны нимфаны жұтуға итермеледі. Сосын жер жарылып, Сицилияда теңіз саяхаты мен егіншіліктің қамқоршысы ретінде құрметтелген егіздер дүниеге келді. Грек мифологиясының ең ерте кезеңінде Титиос атты тайтан анасының жатырын жарып, Геяның өзі оны толық дамытуға мәжбүр болды. Кейінгі грек мифографтары оған тек Дельфи маңында Летоға шабуыл жасаған кезде ғана назар аударды. Егер мұндай миф ритуал ретінде орындалса, көгалдың өсуін көтеру үшін жерге екі құрбандық шалынған баланы салу қалыпты жағдай. Паликидің әкесі Адранға арналған ғибадатханада сицилиялықтар мәңгілік отты сақтап тұрды. Үш қаланың атымен аталатын Гибла (немесе Гиблея) құдайының Гибла Гереатисте ғибадатханасы болды. Деметра мен Кораның Хеннамен (Прозерпинаның зорлануы) және нимфа Аретузаның Сиракузамен байланысы гректердің ықпалынан туындады.