Кіріспе

Жапондық қуыршақ театрының дәстүрлі түрі – XVII ғасырдың басында Осакада құрылған және бүгінге дейін сақталған жапондық қуыршақ театрының дәстүрлі формасы. Бунраку (немесе Нингё Дзёрури) спектаклінде үш түрлі орындаушы қатысады: Нингёцукай немесе Нингёзукай (қуыршақ ойнатушылар), тайу (жырлаушылар) және шамисен музыканттары. Көбінесе тайко барабандары сияқты басқа да аспаптар қолданылады. Жырлау және шамисен ойнаудың үйлесімі жорури музыкасы деп аталады, ал қуыршақ (немесе жалпы қуыршақтар) үшін жапон тіліндегі сөз – жапон қуыршақтары. Ол көптеген пьесаларда пайдаланылады.

Тарих

Бунраку тарихы 16 ғасырға дейін жетеді, бірақ оның қазіргі формасының пайда болуы шамамен 1680-жылдарға қарайды. Драматург Чикамацу Монзаемон (1653–1724) 1684 жылы Осакада Такемото қуыршақ театрын құрған әнші Такемото Гидаюмен (1651–1714) бірлесіп жұмыс істегеннен кейін оның танымал болуына себеп болды. Алғашқыда "бунраку" термині 1805 жылы Осакада салынған нақты бір театрды ғана білдірді, ол Аваджи аймағынан шыққан 18 ғасырдың басындағы қуыршақ шебері Уэмура Бунарукэннің (Uemura Bunrakuken) қуыршақ қойымдарының тобының құрметіне "Бунакуза" деп аталды.

Нысанның элементтері

Осака дәстүріндегі қуыршақтар көбінесе кішкентайрақ болады, ал Аваджи дәстүріндегі қуыршақтар – ең ірілері, себебі сол аймақтағы қойылымдар көбінесе ашық ауада өтеді. Дәстүрлі қуыршақтардың бас және қолдарын шеберлер жасаса, ал денесі мен киімдерін көбінесе қуыршақшылар тігеді. Бас конструкциясы өте күрделі болуы мүмкін; мистикалық тақырыбы бар пьесаларда қуыршақтың беті бірден демонға айналуы мүмкін. Жақсы жасалмаған бас конструкциясында көздер жоғары-төмен, оң-солға қозғалғанда немесе жұмылатын болса, мұрын, ауыз және қабаулары да қимылдауы мүмкін. Бастың барлық қозғалыстарын басқару элементтері қуыршақтың мойнынан төмен созылатын тұтқада орналасқан. Негізгі қуыршақшы сол қолын қуыршақтың кеудесіне, арқа жағындағы тесіктен өткізе отырып, тұтқаға жеткізеді. Басты қуыршақшы, омозукай, оң қолымен қуыршақтың оң қолын, ал сол қолымен – басын басқарады. Сол жақ қуыршақшы, хидаризукай немесе сашизукай (топтың дәстүріне байланысты), қуыршақтың сол қолын өзінің оң қолымен, иілімді таяқша арқылы басқарады. Үшінші қуыршақшы, ашизукай, аяқ-қолдарды иіліп-бүгіліп қозғатады. Қуыршақшылар жаттығуды аяқтармен бастап, содан кейін сол қолға көшеді, және тек содан кейін басты қуыршақшы болуға дайындық алады. Дәстүрлі қуыршақшылық әлеміндегі көптеген шеберлер, әсіресе Ұлттық театрдың өкілдері, ұзақ дайындық кезеңін – аяқтармен он жыл, сол қолмен он жыл, содан кейін екінші қатарлы кейіпкерлердің бас рөлімен он жыл, тек содан кейін басты кейіпкердің басын басқаруға қажетті дағдыларды меңгеруге болатынын, бұл – өнер үшін қажеттілік дейді. Алайда, Жапония сияқты абыройға құрмет көрсететін мәдениетте, бұл жүйе әртістік талапкерлер арасындағы бәсекелестікті басқару және қуыршақшылар тобының демографиялық тепе-теңдігін сақтау үшін де қолданылуы мүмкін. Кез келген кейіпкерді сомдау үшін үш қуыршақшы қажет, олар көрермендердің алдында, көбінесе қара киім киіп ойнайды. Көптеген дәстүрлерде қуыршақшылардың барлығы да басына қара қалпақ киеді, бірақ кейбіреулері, соның ішінде Ұлттық Бунраку театры, басты қуыршақшыны қалпақсыз қалдырады, бұл dezukai деп аталатын орындау стилі. Қуыршақшылардың қалпақтарының пішіні де олардың оқыған мектебіне байланысты өзгереді. Әдетте, бір әнші барлық кейіпкерлердің сөздерін оқиды, дауыс ырғағы мен стилін өзгертіп, сахнадағы әртүрлі кейіпкерлерді бейнелейді. Кейде бірнеше әншілер қолданылады. Әншілер шамизеншінің жанында отырады. Кейбір дәстүрлі қуыршақ театрларында әнші мен шамизенші үшін айналмалы платформа бар, ол келесі сахнаға басқа музыканттарды әкелуге мүмкіндік береді. Бунракуда қолданылатын шамизен басқа шамизендерге қарағанда сәл үлкен, дыбысы төмен және толырақ. Бунраку кабукимен көптеген тақырыптарды бөліседі. Шындығында, көптеген пьесалар кабукидегі актерлер мен бунракудағы қуыршақшылар тобы үшін бейімделген. Бунраку әсіресе махаббатқа толы өлім туралы пьесалармен танымал. Қырық жеті рониннің тарихы бунраку мен кабукиде де кеңінен танымал. Бунраку – авторлық театр, ал кабуки – орындаушылар театры. Бунракуда қойылымды бастамас бұрын, әнші мәтінді көтеріп, оған иіліп, оған адал болуге уәде береді. Кабукиде актерлер өз аттарына сөз ойындары, импровизация, қазіргі оқиғаларға сілтемелер және сценарийден ауытқулар жасайды. Бунракудың ең танымал драматургі – Чикамацу Монзаэмон. 100-ден астам пьеса жазған ол кейде Жапонияның Шекспирі деп аталады. Бунраку компаниялары, орындаушылар және қуыршақ жасаушылар Жапонияның мәдениетін сақтау бағдарламасы бойынша «Тұрақты ұлттық қазына» деп тағайындалды.

Бүгін

Осака Ұлттық Бунраку театрының үкімет тарапынан қолдау көрсетілетін труппасының орны болып табылады. Театр жыл сайын кем дегенде бес қойылым ұсынады, олардың әрқайсысы Осакада екі-үш апта бойы көрсетілген соң, Токиодағы Ұлттық театрға көшіп барады. Ұлттық Бунраку театры Жапония ішінде және кейде шетелде гастрольдік сапарлармен шығады. 1800 жылдардың соңына дейін Жапония бойынша дәстүрлі қуыршақ театрын сахналаған жүздеген кәсіби, жартылай кәсіби және әуесқой труппалар болған. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері труппалардың саны 40-тан азырақ болды, олардың көпшілігі жылына бір-екі рет ғана, көбінесе жергілікті фестивальдармен бірге өнер көрсетеді. Дегенмен, бірнеше аймақтық труппалар белсенді түрде өнер көрсетуді жалғастыруда. Кобеден оңтүстік-батысқа қарай Аважи аралында орналасқан Аважи қуыршақ труппасы күнделікті қысқа қойылымдар мен өз театрында кеңейтілген қойылымдар ұсынады және АҚШ, Ресей және басқа да шетелдерде гастрольдік сапарлар жасаған. 1830 жылдары құрылған Шига префектурасының Тонда қуыршақ труппасы (冨田人形共遊団) бес рет АҚШ пен Австралияда гастрольде болды және дәстүрлі жапон қуыршақ өнерін үйренуге ниеттенген американдық университет студенттері үшін Жапонияда академиялық бағдарламаларды ұйымдастырумен белсенді айналысады. Францияда, Тайваньда және АҚШ-та өнер көрсеткен Имада қуыршақ труппасы мен Курода қуыршақ труппасы Нагано префектурасының Иида қаласында орналасқан. Екі труппаның да тарихы 300 жылдан астам, олар жиі өнер көрсетеді және жергілікті орта мектептерде оқу бағдарламалары арқылы және өз театрларындағы жазғы академиялық бағдарламаларда американдық университет студенттерін оқыту арқылы дәстүрлі қуыршақ шеберлерінің жаңа буынын тәрбиелеуге және қуыршақ өнері туралы білімді кеңейтуге белсенді үлес қосады. Бунраку қуыршақ театрына қызығушылықтың артуы Солтүстік Америкадағы алғашқы дәстүрлі жапон қуыршақ труппасының құрылуына себеп болды. 2003 жылдан бері Миссури штатының Колумбия қаласындағы Миссури университетінде орналасқан Бунраку Бэй қуыршақ труппасы АҚШ-тың әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Кеннеди атындағы өнер орталығында және Смитсонов институтында, сондай-ақ Жапонияда өнер көрсетеді. Олар Имада қуыршақ труппасымен бірге де өнер көрсеткен. Атлантадағы (Джорджия штаты) Қуыршақ өнері орталығы Азия коллекциясында бунраку қуыршақтарының кең ассортиментін ұсынады.

Музыка және ән

Таю және шамисен ойнаушы салттық жапон қуыршақ театрының қажетті музыкасын қамтамасыз етеді. Көптеген қойылымдарда музыканы шамисен ойнаушы мен таю ғана орындайды. Бұл екі музыкант арасындағы үйлесім олардың қойылымға қосқан үлесінің сапасын анықтайды. Таюдың міндеті – қуыршақтардың сезімдерін және ерекшеліктерін жеткізу. Таю әрбір кейіпкердің дауысын ғана емес, сонымен қатар пьесаның баяндаушысының рөлін де атқарады. Сахнаның шетінде орналасқан таю, кейіпкерлердің дауыстарын орындағанда олардың мінез-құлқын физикалық түрде көрсетеді. Бірнеше кейіпкерді бір уақытта орындағанда, таю олардың сезімдерін және дауыстарын күшейте отырып, кейіпкерлер арасындағы айырмашылықты анықтайды. Бұл көрерменнің эмоциялық әсерін күшейту үшін де жасалады. Бунракуде ең ірі шамисен және ең төменгі регистрдегі футо зао шамисені қолданады. Көбінесе флейталар, әсіресе шакухачи, кото (музыкалық аспап) және түрлі соққылы аспаптар қолданылады.

Құжаттың басы

Құшақтардың (кашира) басы жынысына, әлеуметтік статусына және мінез-құлқына қарай санаттарға бөлінеді. Кейбір бас нақты белгілі бір рөлдер үшін жасалады, ал басқаларын киім мен бояуын өзгерту арқылы бірнеше қойылымдарда пайдалануға болады. Әр қойылымға дейін бас қайта боялып, дайындалады. Шамамен 80 түрлі құшақ басы бар, ал Жапония өнер кеңесінің цифрлық кітапханасында 129 түрлі бас тізімделген. Кейбір бас түрлерінде арнайы амалдар бар, олардың жіптерін тартып, қуыршақтың бейнесін өзгертіп, адамның керемет құбылысқа айналғандай көрінуін қамтамасыз етуге болады; yōkai немесе кекшіл рух; onryō сияқты, амалды іске қосу арқылы. Мысалы, габу деп аталатын бас түрінің жібін тартсаңыз, әдемі әйелдің аузы бірден екіге бөлініп, құлақтарына дейін ашылады, тістері өседі, көзі алтын түске айналады және алтын мүйіздер пайда болады. Бір баспен әйелдің әйел демонына; hannya айналуын бейнелеуге болады. Тамамо но Мае басының жібін тартсаңыз, бірден әдемі әйелдің беті түлкі; kitsune маскасымен жабылады. Бір баспен Тамамо но Мае кейпінде жасырынып жүрген тоғыз құйрықты түлкінің нағыз келбетін көрсетуге болады. Но өнерінде кейіпкерлердің қасиеттерінің өзгеруі екі қабатты Но маскасының біреуін алып тастау арқылы бейнеленеді. Нашивари бас түрін жіп тартып екіге бөлуге болады, сонда қылышпен кесілген бас бейнесін көрсету үшін қызыл бөлігі көрінеді.

Киімдер

Костюмдер костюм шеберімен жасалады және әртүрлі түстер мен өрнектердегі киімдер тізбегінен тұрады. Бұл киімдерге әдетте белдік және жаға, сондай-ақ ішкі кимоно (жубан), кимоно және хаори немесе сыртқы халат (учикаке) кіреді. Костюмдерді жұмсақ ету үшін олар мақтамен астарланады. Қырғи қабандардың киімдері тозып немесе ластанған жағдайда, қуыршақ ойнатушылар оларды ауыстырады. Қуыршақтарды киіндіру немесе киімдерін ауыстыру процесі коширае деп аталады.

Құрылыс

Құрбының сүйек құрылымы қарапайым. Ағаштан ойылған кашира бас ұстауышқа немесе догушиге бекітіліп, қуыршақтың иығынан ашылған тесікке салынады. Ұзын мата иық тақтасының алдыңғы және артқы жағына оралып, содан кейін матамен бекітіледі. Құрбының жамбасын жасау үшін ойылған бамбук бекітіледі, ал қол-аяқтары арқанмен денеге байланады. Құрбының денесі болмайды, себебі ол қуыршақ ойнатушының жеке мүшелерді еркін қозғалуына кедеріл келтірер еді. Ишо, яғни қуыршақтың костюмі тігіліп, суретші көргісі келмейтін мата, ағаш немесе бамбук бөліктерін жабады. Соңында, костюмнің арқасында басты қуыршақ ойнатушының догуши бас таяғын берік ұстауы үшін тілік жасалады.

Мәтін және қуыршақтар

Кабуки бас актерлердің өнерін баса көрсететін болса, бунраку бір уақытта презентация элементтерін (нақты бір сезімді тікелей оятуға тырысу) және бейнелеуді (автордың ойларын немесе сезімдерін жеткізуге ұмтылу) көрсетеді. Осы арқылы қуыршақтардың визуалдық және музыкалық жақтарына, сондай-ақ қойылым мен мәтінге назар аударылады. Әр пьеса шағын ритуалмен басталады, онда тайю кішкентай, бірақ әсем трибунаның артында тізе бүгіп, мәтінді адал жеткізуге деген құрметін білдіріп, сценарийдің нұсқасын иекке көтереді. Сценарий әр актінің басында да көрсетіледі.

Орындаушылар

Құрметті оқырмандар, күрделі оқуларына қарамастан, қуыршақ ойнатушылардың көпшілігі өте кедей отбасылардан шыққан. Кугуцу мавашилер көшпелі болғандықтан, сол кездегі білімді, бай жапон қоғамы оларды шеттетіп қараған. Олар ойын-сауық ретінде кішкентай қол қуыршақтарын ойнатып, миниатюралық театрлық қойылымдар қойған, ал әйелдер көбінесе би және әртүрлі фокус-трюктерге шебер болған, оларды саяхатшыларды өздерімен бірге түн өткізуге көндіру үшін пайдаланған. Осы қуыршақ қойылымдарының туындаған ортасы тақырыптарында көрініс тапқан.

Музыканттың сахнасы ()

Юка – гидаю буши орындалатын көмекші сахна. Ол орындықтардың алдыңғы оң жағында көрермендерге қарай ілгері шығады. Бұл қосалқы сахнада арнайы айналатын платформа орналасқан. Дәл осы жерде әнші мен шамизенші пайда болады, ал олар өнер көрсеткеннен кейін платформа тағы бір рет айналып, оларды сахна артына алып кетеді және келесі орындаушыларды сахнаға шығарады.

Бөлімшелер () және шұңқыр ()

Сахнаның алдыңғы және артқы бөлігі арасында "тесури" деп аталатын үш сахналық орналасқан жер бар. Екінші бөлімінің артындағы аймақ көбінесе шұңқыр деп аталады, және осы жерде қуыршақшылар қуыршақтардың шынайы қозғалыстарын жасау үшін тұрады.

Кіші перделер () және экрандалған бөлмелер ()

Бұл сахна көрермендердің көзқарасынан қарастырылады, оң жағы камите (сахна сол жағы), ал сол жағы шимоте (сахна оң жағы) деп аталады. Қуыршақтар кішкентай қара перделер арқылы сахнаға шығарылып, кейін осы перделер арқылы сахнадан кетеді. Осы кішкентай перделердің үстінде жасырын экрандар орналасқан, олардың бамбуктан жасалған арнайы жалюзилері бар, соның арқасында көрермендер ішін көре алмайды.

Үлкен перде ()

Жошики маку – саннтесури деп аталатын жартастан төменге ілінген үлкен перде. Ол көрермендер отыратын жерді негізгі сахнадан бөлу үшін қолданылады. Қуыршақ ойнатушылар жошики макудың артында тұрып, көрермендерге көрінбей, қуыршақтарын перденің үстінен ұстайтын. Бірақ, кейіннен бунраку өнерінде қалыптасқан дезукай тәжірибесі актерлердің қуыршақтармен бірге сахнада көрінуіне мүмкіндік берді, соның салдарынан перденің қажеті болмай қалды.