Кіріспе

Жапон драматургі Чикамацу Монзаемон (近松 門左衛門) – жорури, кейіннен бунраку деп аталған қуыршақ театрының түрі, және жанды актерлік драма, яғни кабукидің авторы. «Британ энциклопедиясы» оны «жапон драматургиясының ең ұлы өкілі» деп санайды. Ол самурай отбасында дүниеге келген. Оның туған жері туралы әртүрлі пікірлер бар. Ең көп таралған теория бойынша, ол Эчизен провинциясында туған, бірақ басқа да ықтимал орындар бар, соның ішінде Нагато провинциясының Хаги қаласы. Оның әкесі, Сугимори Нобуёши, Эчизендегі даймё Мацудайраға дәрігер болып қызмет еткен. Чикамацудың інісі де дәрігер болды, ал Чикамацу өзі денсаулық сақтау туралы кітап жазды. Сол кезде даймёға қызмет ететін дәрігерлер самурай мәртебесіне ие болған. Бірақ Чикамацудың әкесі лауазымынан айырылып, ронин, яғни қожайыны жоқ самурайға айналды. Чикамацу 1664 және 1670 жылдар аралығында әкесімен бірге Киотоға көшіп келді, онда ол бірнеше жыл бойы аристократтық отбасының қарапайым қызметшісі болды, бірақ одан басқа оның өмірінен көп мәлімет белгілі емес. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы әдеби туындысын – 1671 жылы жарық көрген хайкуын жариялады. 1705 жылы Чикамацу Император Йомейдің шеберлерінің айнасы кітабының алғашқы басылымдарында жарияланғандай, «штатты драматург» атанды. 1705 немесе 1706 жылы Чикамацу Киотодан Осакаға көшіп барды, онда қуыршақ театры одан да кең таралған болатын. Чикамацудың танымалдылығы оның махаббат тақырыбындағы пьесаларымен және 1715 жылы шыққан «Коксинга шайқастары» атты аса танымал туындысымен шарықтау шегіне жетті. Бірақ кейіннен қамқорлардың талғамы сенсациялық қанды көріністерге және одан да артық қиындықтарға бұрылды, сондықтан Чикамацудың пьесалары жиі ұмытылып, көптеген пьесалар үшін тіпті музыка да жоғалып кетті. Ол 1725 жылдың 6 қаңтарында Хиогодағы Амагасакиде немесе Осакада қайтыс болды. 1706 жылы ол «Қырық жеті ронин» оқиғасына негізделген «Гобан Тайхейки» («Шахмат тақтасындағы бейбітшілік хроникасы») атты үш актілі қуыршақ театрына арналған пьеса жазды, ол кейіннен әлдеқайда танымал болған «Чушингура» пьесасының негізіне айналды. Қазіргі уақытта Чикамацу авторлығында жазылған 130 пьеса расталған, ал тағы 15 пьеса (көбінесе кабукидің ерте туындылары) да оның қаламынан туған болуы мүмкін деп саналады.

Цитаталар

"Өнер – шындық пен жоқ нәрсе арасындағы нәзік шекте жатқан нәрсе." – Чикамацу Монзаэмон. "Нанива Мияге" Мэйдзи және Тайшо дәуірлерінде жоғары әдебиет ретінде танылды. Көптеген адамдар оның генийі – адамның құштарлықтарын, маңдайына түскен ойларын және иррационалдығын шеберлікпен бейнелеу екенін айтады. Чикамацудың "джидаимоно" (тарихи пьесалары) өз заманында маңыздырақ саналса, қазіргі кездегі үйдегі трагедиялар сыншылардың басты назарында және жиі қойылады, олар қарапайым адамдардың терең бейнеленгені үшін мақталады. "Сонезакидегі махаббатқа құрбандық" (1703) – қуыршақ театрындағы алғашқы отандық пьесалардың бірі, Осакадағы Такемото театрының табысын қайта жандандырған хитке айналды. Бұл пьеса оның кейінгі "Амиджимадағы махаббатқа құрбандық" (1721) пьесасы сияқты күшті саналмаса да, Дональд Кин оның өлім сахнасын "жапон әдебиетіндегі ең әдемі сахналардың бірі" деп бағалаған. Сондай-ақ, "Жаралы жапон әдебиеті: Антология" (1600-1900 жж.) еңбегінде "Хорикава толқынының барабаны" (1707) әйелдер сексуалдығын зерттеуі және төмен дәрежелі самурайлардың өміріне жасаған сынымы үшін үлкен қызығушылық тудырады. Рей Сасагучи осы пьесаны Чикамацудың ең таңғажайып "бунраку" туындыларының бірі ретінде, "Сүйіспеншілік елшілері" пьесасымен бірге атады. "Амиджимадағы махаббатқа құрбандық" әдетте оның отандық пьесаларының ең ұлысы саналады, бірақ "Төтенің хабаршысы" (1711), "Тамырсыз қарағай" (1718) және "Әйел өлтіруші және май тозағы" (1721) да "ерекше күшті" туындылар ретінде мақталады. Осы үш пьесаның соңғысы бастапқыда жақсы қабылданалмады және тек 19 ғасырдың соңында ғана жоғары беделге ие болды. Роберт Николс "Махаббат алманағы" (1715) жоғары бағаланғанын жазды. Кеннет П. Кирквуд бұл туындының текстурасы біршама жұқа екенін, бірақ "оған қарамастан драматургтің ең аз материалдан драмалық сюжет жасаудағы шеберлігін көрсетеді" деп мәлімдеді. Герстлдің "Чикамацу: Бес кешкі пьеса" атты еңбегіне жазған шолуында Кэтрин Солтцман Ли "Сумида өзеніндегі егіздер" (1720) пьесасындағы әртүрлі сілтемелер арқылы қол жеткізілген "кейіпкерлердің тереңдігін" мақтады. Бірақ Кейне тіпті олардың да сол кезеңде жазылған "дзёрури" туындыларына қарағанда "әр жағынан нашар" екенін айтты. Николс "Парфюмердің хош иісі", "Шектелген жылқы" және "Шиыршық ойынындағы әдемі әйелдер" пьесаларын ең жақсы тарихи пьесалар деп атады. UC Irvine-дегі Энн Уолтолл "Koshin фестивалі қарсаңындағы махаббатқа құрбандық" пьесасындағы адамдар арасындағы қарым-қатынастар мен жеке тұлғаның жарқын бейнеленуі Чикамацудың үйдегі пьесаларының оның тарихи драмаларынан гөрі неге танымал болғанына керемет дәлел екенін айтты. "Шайтан аралы" – "Хейке және әйелдер аралы" (1719) пьесасының екінші актісінің екінші сахнасы, ол 19 ғасырда "кабуки" репертуарының бір бөлігіне айналды және бүгінде әдетте "дзёрури" және "кабуки" театрларында жеке пьеса ретінде қойылады.

Опера

Жапон композиторы Маяко Кубоның "Осан" операсы, "Шинью: Тен но Амидзима" туындысының адаптациясы, 2005 жылдың ақпан айында Токиодағы Жаңа Ұлттық театрда тұңғыш рет қойылды.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

Нарутоның ойдан туған әлемінде алғашқы ниндзя-қуыршақшы Чикамацу Монзаэмон деп аталады, бұл Чикамацудың қуыршақ театрына сілтеме. Digimon көпқырлы франшизасында Монзаэмон атты қуыршақ Digimon – Чикамацуға нақты құрмет ретінде – виртуалды жануарлардың алғашқы түрінің бірінші кейіпкерлерінің бірі болды.