Кіріспе

Классикалық жапондық би-драма театры – классикалық жапондық би-драма театры. Но ([wikt:能]) – 14 ғасырдан бері сахналанып келе жатқан классикалық жапондық би-драманың маңызды түрі. Қанами және оның ұлы Зеами жасаған бұл өнер, бүгінгі күнге дейін үнемі орындалатын ең көне маңызды театр өнері болып табылады. Жаңарудан гөрі дәстүрге басымдық беретін Но, өте қатаң ережеленген және иемото жүйесімен реттеледі.

Шығу тегі

Канжи (能) деген сөз «шеберлік», «кәсіп», немесе «дарын» дегенді білдіреді, әсіресе осы контекстте сахна өнері саласында. Нох сөзі жеке немесе гаку ([[Wikt:楽#Japanese; ойын-сауық, музыка) сөзімен бірігіп ногаку сөзін құрау үшін қолданылуы мүмкін. Но – бұл классикалық дәстүр, оны бүгінде көптеген адамдар жоғары бағалайды. «Нох» сөзі жеке қолданылғанда, 14 ғасырдың ортасында саругакуден пайда болған және бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан тарихи театр жанрын білдіреді. 14 ғасырдағы Но актерлерінің генеалогиясын зерттеулер олардың сахна өнеріне маманданған отбасы мүшелері болғанын көрсетеді. Аңыз бойынша, Ноның ең көне дәстүрі саналатын Конпару мектебін 6 ғасырда Хата но Кавакацу құрған. Дегенмен, тарихшылар арасында кеңінен қабылданған Конпару мектебінің негізін салушы 14 ғасырдағы Нанбоку-чо кезеңінде Бишо Гон но Ками (Конпару Гонноками) болды. Конпару мектебінің генеалогиялық кестесіне сәйкес, Бишо Гон но Ками Хата но Кавакацудан 53 ұрпақтан кейін тараған. Конпару мектебі Ямато провинциясындағы Касуга тайшасы мен Кофуку-дзиде белсенділік көрсеткен саругаку труппасынан шыққан. Тағы бір теория бойынша, Шинхачиро Мацумото Ноның пайда болуын биліктегілерге, атап айтқанда, сол кездегі жаңа билеуші самурайлар класына қызмет ету арқылы жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге тырысқан шеттетілгендерден бастау алғанын айтады. Муромачи кезеңінің басындағы шогунаттың Камакурадан Киотоға көшірілуі самурайлар класының күшеюін және шогунат пен сарай арасындағы қарым-қатынасты нығайтты. Но шогунның сүйікті өнер түріне айналғандықтан, жаңа қалыптасқан қарым-қатынас арқылы сарай өнеріне айналды. 14 ғасырда шогун Ашикага Йосимицудың күшті қолдауымен Зеами Нохты сол кездегі ең танымал театр өнері түрі ретінде орнықтыра алды. Қанами – сұлу әйелдер мен 12 жасар балалардан бастап күшті еркектерге дейін түрлі рөлдерді ойнаған, өте жан-жақты актер болды. Қанами өзінің туындыларын 17 жасар Ашикага Йосимицуға алғаш рет ұсынғанда, Зеами оның пьесасында 12 жастағы бала актер болды. Йосимицу Зеамиге ғашық болды және оның сарайдағы жоғары орны Нохтың Йосимицу үшін жиі орындалуына себеп болды.

Токугава дәуірі

Эдо дәуірінде но, шогун, феодалдар (даймо) және бай, білімді қарапайым адамдар қолдаған аристократиялық өнер түрі болып қала берді. Орта тап арасында танымал болған кабуки мен джорури жаңа және тәжірибелік ойын-сауыққа бағытталған кезде, но өзінің белгіленген жоғары стандарттары мен тарихи нақтылығын сақтауға тырысты және дәуір бойы негізінен өзгеріссіз қалды. Ұлы шеберлердің қойылымдарының мәнін сақтау үшін, қозғалыстар мен позалардың әрбір егжей-тегжейі басқалармен қайталанды, нәтижесінде уақыт өте келе баяу, салтанатты темп қалыптасты. 1957 жылы Жапон үкіметі ногакуды маңызды материалдық емес мәдени мүлік ретінде таныды, бұл дәстүрге және оның ең шебер шеберлеріне құқықтық қорғауды қамтамасыз етті. 1983 жылы үкімет құрған Ұлттық но театры тұрақты қойылымдар қойып, ногакудың негізгі рөлдерін ойнауға актерлерді даярлайтын курстар ұйымдастырады. 2008 жылы но ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне «Ногаку театры» ретінде енгізілді. Кёген но пьесалары арасында, бір ғана сахнада орындалады. Ноға қарағанда, «кёген маскаларды аз пайдаланады және оның күлкілі диалогында көрінетіндей, сангакуның ойнақы пьесаларынан шыққан». 1948 жылы алғашқы әйелдер Ногаку орындаушылар қауымдастығына қосылды. 2004 жылы алғашқы әйелдер Жапон но пьесалары қауымдастығына мүше болды.

Жо-ха-кю

Жо ха-кю концепциясы Ноның барлық элементтерін қамтиды, оның ішінде пьесалар бағдарламасын құрастыруды, әр пьесаның құрылымын, пьесалар ішіндегі әндер мен билерді, және әр Но өнер көрсетілімінің негізгі ырғақтарын. Жо – бастау, ха – бұзылу, ал кю – жылдам немесе жедел. Бұл термин ежелгі сарай музыкасы – гагакудан шыққан, біртіндеп қарқынның артуын білдіреді және Но, шай ішу рәсімдері, поэзия және гүлдерді безендіру сияқты түрлі жапондық дәстүрлерде қабылданды. Жо ха-кю Ноның дәстүрлі бес пьесадан тұратын бағдарламасына енгізілген. Бірінші пьеса – жо, екінші, үшінші және төртінші пьесалар – ха, ал бесінші пьеса – кю. Шындығында, төменде талқыланатын бес санат бағдарламаның жо ха-кюны бейнелеу үшін жасалды, яғни әр санаттан бір пьеса таңдалып, ретімен орындалады. Әр пьесаны үш бөлімге бөлуге болады: кіріспе, даму және қорытынды. Пьеса жо кезеңінде баяу қарқынмен басталады, ха кезеңінде сәл жылдамдайды, содан соң кю кезеңінде мәнді аяқталады. 2012 жылы Но өнерін оқытатын бес мектеп бар: Канзе (観世), Хошо (宝生), Компару (金春), Конго (金剛) және Кита (喜多) мектептері, оларда шите актерлері білім алады. Әр мектептің өзінің iemoto әулеті бар, ол мектептің атын алып жүреді және ең маңыздысы саналады. Иэмото жаңа пьесалар жасауға немесе ән мәтіндерін және орындау тәсілдерін өзгертуге құқылы. Уаки актерлері Такаясу (高安), Фукуо (福王) және Хошо (宝生) мектептерінде тәрбиеленеді. Кёгенді оқытатын екі мектеп бар: Окура (大蔵) және Изуми (和泉). Он бір мектеп аспапшыларды дайындайды, әр мектеп бірден үш аспапқа дейін маманданған.

Рөлдер

Но орындаушыларының төрт негізгі санаты бар: шите, ваки, кёген және хаяши. Шіте (仕手, シテ) – басты кейіпкер, немесе пьесадағы жетекші рөл. Егер шите алдымен адам, кейін аравақ болып көрінсе, алғашқы рөл маэ-шите, ал кейінгісі – ночи-шите деп аталады. Шітетсуре (仕手連れ, シテヅレ) – шитенің серігі. Кейде шитетсуре қысқартылып, цуре (連れ, ツレ) деп аталады, бірақ бұл термин шитетсуре мен вакитсуреге де қатысты. Көкен (後見) – сахнадағы жұмыскерлер, әдетте бірден үш адамға дейін. Дзютай (地謡) – хор, әдетте алтыдан сегіз адамнан тұрады. Ваки (脇, ワキ) – шитеге қарсы рөлді немесе оның ерекшелігін көрсететін актер. Вакитсуре (脇連れ, ワキヅレ) немесе ваки цуре – вакидің серігі. Кёген (狂言) – пьесалар арасындағы интерлюдияларды, яғни айкёгенді (間狂言) орындайды. Кёген актерлері жеке Но спектакльдерінің арасында бөлек қойылымдарда да өнер көрсетеді. Хаяши (囃子) немесе хаяши-ката (囃子方) – Но театрында қолданылатын төрт аспапта ойнайтын музыканттар: көлденең флейта (笛), жамбас барабаны (大鼓) немесе (大皮), иық барабаны (小鼓) және таяқ барабаны (太鼓). Но үшін қолданылатын флейтаға (能管) деп аталады. Әдеттегі Но пьесасында міндетті түрде хор, оркестр және кем дегенде бір шите және бір ваки актерлері болады.

Орындау элементтері

Но өнерінің орындалуы әр түрлі элементтерді біртұтас стильге үйлестіреді, мұндағы әрбір элемент Ноның эстетикалық принциптерінің – буддалық, синтоистік және минималистік негіздеріне сай, ұрпақтар бойы жетілдіріліп келген.

Бетқоғаздар

Но маскалары (能面 nō men немесе 面 omote) жапон кипарисінен (檜 "хиноки") қашалған, ал бетіне желім мен ұнтақталған теңіз қабығының аралас қоспасы жағылып, содан соң табиғи пигменттермен боялады. Барлығы шамамен 450 түрлі маска бар, олардың көп бөлігі алпыс түрге негізделген, және әрқайсысының есімдері ерекше. Кейбір маскалар өкілдік етеді және көптеген пьесаларда жиі қолданылады, ал кейбіреулері нақтырақ болып, бір немесе екі пьесада ғана қолданылуы мүмкін. Но маскалары кейіпкерлердің жынысын, жасын және әлеуметтік статусын көрсетеді, ал актерлер маска кию арқылы жастарды, қарттарды, әйелдерді немесе адам емес (құдай немесе демон) кейіпкерлерін сомдай алады. Көбінесе пьесаларда тек шіте (басты актер) маска киеді, бірақ цурэ кейбір пьесаларда маска киюі мүмкін. Маска актердің бет-әлпетін жапса да, Нода масканы қолдану бет-әлпеттің толықтай жойылғанын білдірмейді. Керісінше, мақсаты – маска арқылы бет-әлпеттерді стильдеу және белгілі бір үлгіге келтіру, сондай-ақ көрермендердің қиялын ояту. Маскаларды қолдану арқылы актерлер эмоцияларды дененің қимылдары мен тілі арқылы бақылап жеткізе алады. Кейбір маскалар жарықтың әсерін пайдаланып, басты сәл бұру арқылы әртүрлі эмоцияларды көрсетеді. Маскаға жарық түсіп, беті көтерілгендей болса, ол күлімдеген немесе шаттанған сияқты көрінеді. Ал масканы төмен қаратып, "көлеңкеге" алса, ол қайғылы немесе ашулы көрінеді. Но маскалары Но отбасылары мен мекемелері үшін қымбат, ал күшті Но мектептері ең көне және ең құнды маскаларын жеке коллекцияларында сақтайды, оларды жұртшылық сирек көреді. Ең көне маска ең көне мектеп – Конпарудың құпия қазынасы ретінде сақталған деп есептеледі. Конпару мектебінің қазіргі басшысы айтуынша, бұл масканы мың жылдан астам бұрын аңызға айналған регент принц Шотоку (572–622) қашап жасаған. Принц Шотокуның маскасы туралы аңыздың тарихи шындығы күмәнді болғанымен, аңыздың өзі ежелгі, өйткені ол алғаш рет 14 ғасырда жазылған Зеамидің «Стиль және гүл» еңбегінде тіркелген. Конпару мектебінің кейбір маскалары Токио ұлттық мұражайына тиесілі және олар мұражайда жиі көрсетеліп тұрады.

Сахна

Дәстүрлі Но сахнасы (бутай) толық ашықтықты қамтамасыз етеді, бұл орындаушылар мен көрермендер арасында ортақ тәжірибе тудырады. Просцена немесе перделердің көріністі кедергілеуіне жол берілмей, көрермендер әр актерді орталық "сахнаға" (хонбутай, "негізгі сахна") кірер алдында және шыққаннан кейін де көреді. Театрдың өзі символдық деп есептеледі және орындаушылар да, көрермендер де оған құрметпен қарастырады. Сахна толығымен өңделмеген жапон кипарисі – хинокиден жасалған, онда декоративті элементтерге орын жоқ. Ақын және романист Тосон Шимазаки былай деп жазады: "Но театрының сахнасында әр шығармаға сай ауысатын декорациялар жоқ. Перде де жоқ. Тек жасыл қарағай суреті салынған қарапайым панель (кагами ита) ғана бар. Бұл кез келген көлеңке түсіретін нәрсенің жойылғандай сезім тудырады. Мұндай монотондылықты бұзып, жаңа нәрсе жасау оңай шаруа емес". Музыканттар мен хор әдетте бес отбасылық гербімен безендірілген формальды моцуки кимоно (қара кимоно) киеді, оған хакама (көйлектің сияқтысы) немесе ками шимо – хакама мен кең иықты желеткінің үйлесімі қосылады. Соңында, сахна қызметкерлері қазіргі батыс театрларындағы сахнашылар сияқты, көбінесе әшекейсіз қара киім киеді. Музыкада дыбыстар арасында көптеген үзілістер (ма) болады, ал осы теріс кеңістіктер музыканың өзегі саналады. Утайдан басқа, Но хайаши ансамбліне "хаяши ката" деп аталатын төрт музыкант кіреді, олардың ішінде шиме дайко, оцузуми (жамбас барабаны) және коцузуми (иық барабаны) ойнайтын үш барабаншы, сондай-ақ нохакан флейташы бар. Но пьесаларын жіктеудің бірнеше тәсілі бар.

Композиторлар

Уильям Генри Белл – Ағылшын композиторы Белл бірнеше Но пьесаларының, соның ішінде Комачи (1925), Үш ағаштан шыққан Цунейо (1926), Хатсуюки (1934), Кантанның жаздығы (1935) және Кагейко (1936) қазіргі заманғы қойылымдарына музыка жазды. Бенджамин Бриттеннің шығармаларында оның балеті «Пагодалар ханзадасы» (1957) және кейіннен үш жартылай опералық «Шіркеуде орындауға арналған теңдеулер»: Curlew River (1964) және The Prodigal Son (1968) әсері көрінді. Дэвид Бёрн – Бёрн Но кездесуін Токинг Хедс тобымен Жапонияда гастрольде жүрген кезде бастан өткерді және ол Ноның ерекше стильдік тәжірибелеріне тәнті болды, бұл натурализмге бағытталған батыс өнерлерінен мүлдем өзгеше. Джош Кунның сөзіне сүйенсек, «жапондық Но театры оны Talking Heads концерттерінің айқын атрибутына айналған үлкен бизнес костюмін жасауға шабыттандырды». Алан Уоттс – 20 ғасырдың философы, 1962 жылғы «This is IT» альбомының үшінші әнінде «Watts in a Japanese no noh» деп жазылған. Гарри Парч – Парч өзінің «Ашудың алдамшылығы» туындысын «әдет-ғұрыптардың торы» деп атады. Кейт Моллесон «The Guardian» газетіне жазғандай, «бұл жапондық Но театрының, эфиопиялық халық мифологиясының, грек драмасының және оның өзінің фантазиялық әлемінің шатасқан қоспасы». Уилл Салмон Парчтың сөздерін келтіріп: «Но ғасырлар бойы жоғары өнер болып келді, әлем таныған ең күрделі өнер түрлерінің бірі». «Ашудың алдамшылығы» сюжетіне Зеамидің «Ацумори» және Зенбо Мотойасудың «Икута» пьесалары енгізілген. Карлхайнц Стокхаузен – Стокхаузеннің «Лихт» («Жарық») опералық циклының сюжетсіз либреттосы «жапондық Но театрынан неміс халық мүсіндігіне дейінгі көптеген мәдени дәстүрлерге негізделген мифологияға» құрылған. Янис Ксенакис – Ксенакис «Ноға, ритуалдық формальдылығымен және қимыл-қозғалысының күрделілігімен танымал құрметті театр түріне қызығушылық танытты». 2010 жылдың наурыз айында Electronic Music Foundation «Xenakis & Japan» атты «Xenakis-тің жапон музыкасы мен театрына деген өмір бойы қызығушылығын көрсеткен би/музыкалық шараны» ұсынды. Шараға әйел Но орындаушысы Рёко Аоки қатысты.

Классицистер

Ғалым Акико Кисо Мэй Дж. Сметхерстпен бірлесіп, грек трагедиясының театр формасын но театрымен салыстыратын бірнеше туынды жазып, аударған.

Ақындар

В. Б. Йейтс Йейтс 1916 жылы «Жапонияның кейбір асыл пьесалары» атты нох туралы эссе жазды. Ол нохты үйренуге қанша тырысса да, сол кезде Англияда қолжетімді ресурстар шектеулі болды. Нохты толық түсінбеуі оны өзінің қиялымен және нохтың қандай болуы мүмкін деген оймен жаңа шығармалар жасауға жетеледі. Йейтс нохтың ықпалымен төрт пьеса жазды, оларда алғаш рет әуесқойлар немесе табиғаттан тыс күштер басты рөлдерде пайда болды. Пьесалар: «Қыран құдығында», «Сүйектердің арманы», «Терезе алдындағы сөздер» және «Тазару орны». Көрермендерге арналған театрларға Ұлттық нох театры (Токио), Нагоя нох театры, Осака нох театры және Фукуока нох театры кіреді. Әр нох мектебінің өзінің тұрақты театры бар, мысалы Канзе нох театры (Токио), Хосхо нох театры (Токио), Конго нох театры (Киото), Нара Компару нох театры (Нара) және Така но Кай (Фукуока). Сонымен қатар, Жапонияның әртүрлі аймақтарында түрлі облыстық және қалалық театрлар бар, олар гастрольдік кәсіби труппаларды және жергілікті әуесқойлардың қойылымдарын ұсынады. Кейбір аймақтарда Огисай Курокава нох сияқты ерекше аймақтық нох түрлері дамып, бес дәстүрлі мектептен тәуелсіз мектептер құрды.

Аудиторияның әдептілігі

Көрермендердің әдеп-намысы, әдетте, ресми батыс театрларындағыдай болады – көрермендер үнсіздік сақтап, тамашалайды. Сюжетті түсіну үшін қолданылатын титрлер жоқ, бірақ көрермендердің кейбіреулері либретто бойынша ілесіп қалады. Сахнада перде болмағандықтан, қойылым актерлердің сахнаға кіруімен басталып, сахнадан кетуімен аяқталады. Көрермендерге арналған жарықтар қойылым барысында көбінесе жандырылып қойылады, бұл орындаушылар мен көрермендер арасында жақын қарым-қатынас пен ортақ сезім тудырады. Пьесаның соңында актерлер баяу шығып кетеді (ең маңызды актерлер бірінші болып, актерлер арасында аралықтар қалдырады), ал олар «хашигакари» көпірінен өтетін кезде көрермендер сыпайы түрде қол шапалақтайды. Актерлер арасында қол шапалақтау тоқтап, келесі актер кеткен кезде қайта басталады. Батыс театрларынан айырмашылығы, мұнда иіліп құрмет көрсетілмейді, сондай-ақ актерлер сахнадан шыққаннан кейін қайтадан сахнаға оралмайды. Кейде пьеса кейіпкердің оқиға аясында сахнадан кетуімен аяқталуы мүмкін (мысалы, «Кокадзи» пьесасындағыдай), мұнда кейіпкер сахнадан шыққанда қол шапалақталады. Түскі үзілісте вестибюльде шай, кофе және вагаси (жапон тәттілері) ұсынылуы мүмкін. Эдо дәуірінде, Но бір күндік шара болған кезде, «макуноучи бэнто» (幕の内弁当, «кезектер арасындағы түскі ас») көбірек берілетін. Арнайы жағдайларда, қойылым аяқталғаннан кейін, вестибюльде шығысқа қарай шығарда, Синто рәсімдеріндегідей, «омики» (o miki, салтанатты саке) ұсынылуы мүмкін. Көрермендер сахнаның алдында, сахнаның сол жағында және сахнаның сол жақ бұрышында отырады, бұл орынның бағасы төмендеуімен байланысты. «Метсуке башира» тірегі сахнаны көруге кедерілсе де, актерлер негізінен ортада емес, бұрыштарда орналасқандықтан, екі дәліз екі басты актерлердің көрінісін жасыратын жерде орналасқан, бұл орынға қарамастан, көрермендерге көріністің ашық болуын қамтамасыз етеді.