Кіріспе

Шанси, Қытайдағы будда ғибадатханаларының үңгірлері

Юнганг үңгірлері, бұрынғы Вузхушань үңгірлері, Шанси провинциясындағы Датоң қаласының жанында Солтүстік Вэй династиясы кезінде салынған ежелгі қытайлық будда ғибадатханалары. Олар тасқа қашалған сәулет өнерінің көрнекті үлгілері және Қытайдың үш ең танымал ежелгі будда мүсіндері орнының бірі. Қалғандары – Лонгмен және Могао. Бұл орын Датоң қаласынан батысқа қарай 16 шақырым қашықтықта, Ши Ли өзенінің аңғарында, Вуджоу-Шань тауларының етегінде орналасқан. Олар 5-ші және 6-шы ғасырлардағы қытай тас мүсіндерінің керемет мысалы. 53 ірі үңгір бар, олардың ішінде 51 000 нишада Будданың сол санындағы мүсіндері орналасқан. Сонымен қатар, шамамен 1100 кішкентай үңгір де бар. Юнганг үңгірлерінің үстінде Мин әулеті кезінен қалған бекініс әлі де сақталған. Үңгірлер 2600 фут (шамамен 792 метр) ұзындығы және 30-60 фут (шамамен 9-18 метр) биіктігі бар құмтас тік жардың оңтүстік бетіне қазылған. 2001 жылы Юнганг үңгірлері ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. ЮНЕСКО Юнганг үңгірлерін «алғашқы қытай будда үңгір өнерінің шедеврі» деп санайды және бұл «5-ші ғасырда императорлық қолдаумен басталган Оңтүстік және Орталық Азияның буддалық діни символикалық өнерінің қытай мәдени дәстүрлерімен табысты бірігуін» көрсетеді. Қытайдың Ұлттық Туризм Басқармасы оны AAAAA деңгейлі көрмелі аймақ деп жіктеген.

Тарих

Батыс Цзинь әулетінің құлдырауынан кейін Қытайдың солтүстік бөліктері Тюба басқарған Солтүстік Вэйге қарады. Олар Пинченг (平城) қаласын, қазір Датонг (大同) деп аталатын, өздерінің астанасы етті. Пингченгтің дамуына байланысты құрылыс жұмыстарының көлемі артты. Солтүстік Вэй ертеде буддизмді мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Буддизм бұл жерге ежелгі Солтүстік Жібек жолы арқылы келді, ол шамамен 2600 шақырымдық ең солтүстік жол болды. Бұл жол Қытайдың ежелгі астанасы Сианьды батысқа қарай Ушао Линг асуынан Вувейге дейін жалғастырып, Кашгарға жетіп, содан кейін ежелгі Парфияға қосылды. Бұл алғашқы кезеңдегі қазба жұмыстары 465 жылға дейін жалғасты, ал осы үңгірлер қазір 16-20 үңгірлер деп аталады. 471 жылдан бастап, 494 жылға дейін созылған екінші құрылыс кезеңінде 5/6, 7/8 және 9/10 жұп үңгірлер, сондай-ақ 11, 12 және, мүмкін, 13 үңгірлер императорлық сарайдың қадағалауымен және қолдауымен салынды. Императорлық демеушілік 494 жылы Вэй сарайының жаңа астанасы Луоянға көшірілуімен аяқталды. Қалған барлық үңгірлер үшінші құрылыс кезеңінде жеке демеушілікпен салынды, ол 525 жылға дейін созылды. Бұл аймақтағы көтерілістерге байланысты құрылыс тоқтатылды.

Жарақаттың нашарлауы мен сақталуы

Жұмыс аяқталғаннан бері үңгірлердің құмтастары күшті ауа райының әсеріне ұшырады. Көптеген үңгірлер ашық ауада орналасқандықтан, түрлі ластану мен бүліну түрлеріне осал. Датонг қаласының өнеркәсіптік ластануынан желмен келген шаң, сондай-ақ жақын жердегі шахталар мен тас жолдардың шаңы ежелгі мүсіндерді сақтауға қауіп төндіреді. Аймақ Гоби шөліне жақын орналасқан, ал оның дауылдары мүсіндердің тозуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан, келесі ғасырларда үңгірлерді сақтап қалу және келтірілген зиянды жою үшін бірнеше әрекеттер жасалды. Ляо әулеті кезінде мүсіндер жаңартылып, 1049-1060 жылдар аралығында негізгі үңгірлерді қорғау мақсатында "Юнганның 10 ғибадатханасы" салынды. Бірақ, 60 жылдан кейін олар өрт салдарынан қирады. 5 және 6 үңгірлер алдындағы ағаш құрылыстар 1621 жылы, ерте Цин әулеті кезінде салынды. 1950 жылдан бері құмтастағы жарықтар цементтеу арқылы жабылып, құмды дауылдардың салдарынан болатын тозуды азайту үшін орман отырғызылды. Мәдени революция кезінде Қызыл гвардияшылар көптеген мүсіндерге зақым келтірді, ал оқ іздері әлі де көрініп тұр. 1991 жылдың сәуір және мамыр айларында Калтех қызметкерлері Юнган үңгірлерінде ауаның ластану деңгейін өлшеу бойынша тәжірибелер жүргізді. Зерттеулер көрсеткендей, ауадағы барлық заттар минералды шаң немесе көміртек бөлшектерінен тұрады, бұл осы заттардың көздеріне назар аударуға мүмкіндік берді.

6-шұңқыр

6-шұңқыр Юнганг кешенінің ең байларының бірі болып табылады. Оны император Сяо Вэнь біздің заманымыздың 465-494 жылдары аралығында салған. Үңгірдің жалпы ауданы шамамен 1000 шаршы метрді құрайды. Үңгірдің ішкі жағы толығымен қашалған және боялған. Бөлменің ортасында еденнен төбеге дейін тік бойымен ступа бағанасы орналасқан. Қабырғалар екі қабатқа бөлінген. Жоғарғы қабаттардың қабырғаларында Буддалар, Бодхисаттвалар, монахтар және басқа да көк әлемінің тұлғалары бейнеленген. Барлық қашаулар боялған, бірақ үңгірлер он екі рет қайта боялғандықтан, бастапқы бояу схемасын анықтау қиын.