Кіріспе

Ресейлік математик

Өмірбаян

Николай Лобачевский 1792 жылы Ресей империясының Нижний Новгород қаласында немесе оның жанында, орыс және поляк тегінен шыққан Иван Максимович Лобачевский мен Прасковия Александровна Лобачевскаяның отбасында дүниеге келді. Ол үш баланың бірі болған. Жеті жасында жерді өлшеу кеңсесінде қызметкер болған әкесі қайтыс болды, содан кейін Николай анасымен бірге Қазанға көшті. Николай Лобачевский 1802 жылдан бастап Қазан гимназиясында оқыды, 1807 жылы бітіріп, кейін Қазан университетіне стипендия алды.

Әсері

Э. Т. Белл Лобачевскийдің математиканың кейінгі дамуына тигізген әсері туралы 1937 жылғы «Математика адамдары» кітабында былай жазды: Оның қиындыққа батыл шақыруы және оның сәтті нәтижесі математиктер мен ғалымдарды басқа «аксиомаларға» немесе қабылданған «шындықтарға» күдікпен қарауға шабыс тандырды, мысалы, ғасырлар бойы Евклид постулаты сынға алынғанға дейін, тура ойлау үшін қажетті болып көрінген себеп-салдарлық «заңға». Лобачевскийдің аксиомаларды сынау әдісінің толық күші әлі толық сезілмеді. Лобачевскийді геометрияның Копернигі деп атау – асыра сілтеу емес, өйткені геометрия – ол жаңартып, кеңейткен үлкен саланың бір бөлігі ғана; тіпті оны барлық ойдың Копернигі деп атау да әділ болуы мүмкін.

Құрметтер

1858 Лобачевский, 1972 жылы ашылған астероид, оның құрметіне аталған. Ай кратері Лобачевский де оның құрметіне аталған. Лобачевский сыйлығы – Қазан мемлекеттік университетінің математика саласындағы марапаты. Лобачевский университеті оның есімімен аталады.

Танымал мәдениетте

"Лобачевский" есімді ойдан шығарылған математик – әнші-сазгер және математик Том Лехердің 1953 жылғы "Tom Lehrer әндері" альбомынан шыққан "Лобачевский" атты әзіл әнінің тақырыбы. Ән ішінде Лехер орыс математигінің бейнесін сомдайды, ол Лобачевскийдің өзіне қалай әсер еткені туралы ән салады: «Мені кім үлкен жетістікке жеткізді / және маған байлық пен даңқ әкелді? / Оның аты – Николай Иванович Лобачевский». Лобачевскийдің математикалық жетістікке жетудің құпиясы – «Плагиаттау!», бірақ оны «зерттеу» деп атауға әрқашан сақтық таныту керек. Лехердің сөзіне сүйенсек, ән «Лобачевскийдің мінез-құлқын кемсіту мақсатында емес» және осы есім «тек дыбыстық себептермен» таңдалған. Поул Андерсонның 1969 жылғы «Ченглинг операциясы» фантастикалық повесінде, кейіннен 1971 жылы «Хаос операциясы» романына ұзартылып жазылған, сиқыршылар тобы Лобачевский мен Болайдың көлеңкелерінің көмегімен Евклидтік емес ғаламды шарлайды. Роджер Зелазнидің «Sand-тағы есіктер» ғылыми-фантастикалық романында Лобачевскийге арналған өлең бар. «Күннен үшінші тас» ситкомының «Дик және жалғыз қыз» (2 маусым, 24 эпизод) атты эпизоды 1997 жылдың 11 мамырында АҚШ-та көрсетілді, онда Соня Умдаль (Кристина Барански), басқа университетте оқыту үшін ауысқан ұмытылған әріптесі, Колумбия университеті Николай Лобачевскийдің қолжазбаларының жалғыз иесі екендігін айтады.