Кіріспе

Ресей математигі (1857–1918)

Александр Михайлович Ляпунов (Алекса́ндр Миха́йлович Ляпуно́в,; 6 маусым 1857 [ескі стиль бойынша 25 мамыр 1857] – 3 қараша 1918) – орыс математигі, механик және физик. Оның тегі Ляпунов, Ляпунов, Лиапунов немесе Ляпунов деп әртүрліше жазылады. Ол астроном Михаил Ляпуновтың ұлы және пианист әрі композитор Сергей Ляпуновтың інісі. Ляпунов динамикалық жүйенің тұрақтылық теориясын жасауымен, сондай-ақ математикалық физика және ықтималдықтар теориясына қосқан көптеген үлесімен белгілі.

Ерте өмір

Ляпунов Ресей империясының Ярославль қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Михаил Васильевич Ляпунов (1820–1868) Демидов лицейінде қызмет атқаратын астроном болған. Оның інісі Сергей Ляпунов дарынды композитор және пианист болды. 1863 жылы М. В. Ляпунов ғылыми қызметтен зейнетке шығып, отбасын әйелінің Симбирск губерниясындағы (қазіргі Ульяновск облысы) Болобоновтағы иелігіне көшірді. 1868 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Александр Ляпуновты физиолог Иван Михайлович Сеченовтың ағасы Р. М. Сеченов тәрбиеледі. Оның ағасының отбасында Ляпунов 1886 жылы әйелі болған алыс туысы Наталья Рафаиловнамен бірге оқыды. 1870 жылы анасы ұлдарымен бірге Нижний Новгородқа көшіп келді, онда ол гимназияның үшінші класын бастады. 1876 жылы гимназияны үздік бітірді.

Білім

1876 жылы Ляпунов Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетіне қабылданды, бірақ бір айдан кейін университеттің математика факультетіне ауысты. Санкт-Петербургтегі математика профессорларының қатарында Чебышев және оның шәкірттері Александр Николаевич Коркин мен Егор Иванович Золотарев болды. Ляпунов өзінің алғашқы тәуелсіз ғылыми жұмыстарын механика профессоры Д. К. Бобылевтің жетекшілігімен жазды. 1880 жылы Ляпунов гидростатика саласындағы жұмысы үшін алтын медаль алды. Бұл оның алғаш рет жарияланған ғылыми еңбектерінің негізі болды: "Белгілі пішіндегі ыдыстағы ауыр сұйықтықтағы ауыр дене тепе-теңдігі туралы" және "Гидростатикалық қысымның потенциалы туралы". Ляпунов 1880 жылы университет курсын аяқтады, бұл Санкт-Петербург университетін бітірген Андрей Марковтан екі жыл кейін болды. Ляпунов өмір бойы Марковпен ғылыми байланыста болды.

Оқыту және зерттеу

Ляпуновтың зерттеулерінің басты тақырыбы астрономиялық қолдануы мүмкін айналатын сұйық массасының тұрақтылығы болды. Бұл тақырыпты Ляпуновқа Чебышев магистрлік диссертациясы үшін ұсынды, оны ол 1884 жылы «Айналатын сұйықтықтардың эллипсоидтық пішіндерінің тұрақтылығы туралы» деген тақырыпта қорғады. 1885 жылы Ляпунов приват-доцент болып, Харьков университетінің механика кафедрасын басқаруға ұсынылды, сол жылы ол осы кафедраға орналасты. Харьковтағы алғашқы жылдары туралы Смирнов Ляпуновтың өмірбаянында былай деп жазады: Оның шәкірті және әріптесі Владимир Стеклов оның алғашқы лекциясын былай еске алады: «Аудиторияға, онда барлық студенттер құрметтейтін ескі деканы, профессор Леваковский де болды, жас және әдемі жігіт келді, ол студенттердің көпшілігімен шамалас жаста болды. Декан кеткеннен кейін, дауысы дірілдеген жас жігіт динамикалық жүйелер курсының орнына материалдық нүктелердің динамикасы бойынша лекция оқуға кірісті. Бұл тақырып студенттерге профессор Деларюдың лекцияларынан белгілі болды. Бірақ Ляпунов бізге үйреткен нәрсе мен үшін жаңа болды және мен бұл материалды ешбір оқулықта көрген емеспін. Курсқа деген барлық наразылық бірден жойылды. Сол күнден бастап студенттер Ляпуновқа ерекше құрмет көрсетті». Негізгі еңбегі атақты «А. М. Ляпунов, Қозғалыстың тұрақтылығының жалпы мәселесі. 1892. Харьков математикалық қоғамы, Харьков, 251 бет. (орыс тілінде)» монографиясында жарияланды. Бұл оның 1892 жылғы «Қозғалыстың тұрақтылығының жалпы мәселесі» атты докторлық диссертациясына әкелді. Диссертация 1892 жылдың 12 қыркүйегінде Мәскеу университетінде Николай Жуковский мен В. Б. Млодзеевский қарсыластары ретінде қорғалды. 1908 жылы Харьков басылымы француз тіліне аударылып, Тулуза университетінде қайта басылды: «Probleme General de la Stabilite du Mouvement, Par M. A. Liapounoff. М. Эдуард Даво аударған».

Кейінгі жылдар

Ляпунов 1902 жылы Санкт-Петербургке қайтып оралды, Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланғаннан кейін, сондай-ақ университеттің қолданбалы математика факультетінің штатты профессоры болды. Бұл лауазым бұрынғы ұстазы Чебышевтің қайтысынан босаған еді. Оқыту жұмысы болмағандықтан, Ляпунов зерттеулеріне назар аударуға мүмкіндік алды, әсіресе ол ғылыми жолын бастаған Чебышев мәселесі бойынша жұмысын аяқтады. 1908 жылы Римде өткен төртінші Халықаралық математикалық конгресске қатысты. Ол сондай-ақ Эйлердің таңдамалы еңбектерін жариялауға қатысты: ол 18 және 19 томдардың редакторы болды.

Өлім

1917 жылдың маусым айының соңында Ляпунов әйелімен бірге Одессадағы ағасының сарайына сапарлады. Ляпуновтың әйелі туберкулезбен ауырғандықтан, дәрігердің кеңесімен олар көшіп келді. Ол 1918 жылдың 31 қазанында дүниеден өтті. Сол күні Ляпунов өзіне-өзі оқ жасатты, үш күннен кейін қайтыс болды. Оған дейін, көздері катарактадан нашарлап, көру қабілетін жоғалтып жатқан еді.