Кіріспе

Психотерапиялық тәсіл

Логотерапияны невролог және психиатр Виктор Франкль әзірледі, және ол адамның өмірде мән табуға бағытталған негізгі қозғаушы күші деген тұжырымға негізделген. Ол Фрейдтің психоанализі және Адлердің жеке психологиясымен қатар дамыды. Логотерапия Кьеркегордың мәнге ұмтылуына негізделген экзистенциалдық талдауды қолданады, бұл Альфред Адлердің Ницшелік билікке ұмтылуынан немесе Фрейдтің ләззатқа ұмтылуынан өзгеше. Логотерапия билікке немесе ләззатқа емес, өмірдің мәнін табуға ұмтылудың адамның ең маңызды, ең күшті қозғаушы күші екеніне сенімді. Осы жүйеге қысқаша кіріспе Франклдің ең белгілі кітабында, «Адамның мән іздеуі» (1946) еңбегінде келтірілген, онда ол өзінің теорияларының Холокост кезеңінде аман қалуына қалай көмектескенін және осы тәжірибе оның теорияларын қалай жетілдіріп, нығайтқанын баяндайды. Қазіргі таңда әлем бойынша көптеген логотерапия институттары жұмыс істеп тұр.

Негізгі қағидалар

Логотерапия ұғымы грек сөзі «логос» («мағына») арқылы қалыптасқан. Франклдың тұжырымдамасы адамның өмірде мәнін табуға ұмтылысы – басты қозғаушы күш деген қағидатқа негізделген. Логотерапияның негізгі принциптерін мына тізім көрсетеді: Өмірдің кез келген жағдайда, тіпті ең қиын жағдайларда да мәні бар. Өмір сүруге негізгі себеп – өмірдің мәнін табуға талпыну. Біз не істейміз, не сезінеміз және өзгеруге келмейтін қиындықтарға қалай қараймыз, соның мәнін табуға құқылымыз. Франклдың логотерапиялық еңбектерінде өмірлік мақсат пен мәнінің түсініктері, экзистенциалдық босқындық пен мәнін табуға деген ерікпен қатар, оң психологиялық функциялау туралы теориялар да қарастырылған. Франкл адамның мәнін іздеуіне кедергі келтірудің психологиялық зиян келтіруі мүмкін екенін байқаған. Өмірлік мақсат пен мәнінің болуы мызғымас діни сенімдермен, топтарға қатысумен, мақсатқа адалумен, өмірлік құндылықтармен және нақты мақсаттармен байланысты. Ересектердің даму және жетілу теориялары өмірлік мақсат тұжырымдамасын қамтиды. Жетілу өмірдің мақсатын, бағытын және ниетін толық түсінуді білдіреді, бұл өмірдің мәнді екенін сезінуге көмектеседі. Франклдың идеялары Крумбо мен Махоликтің Өмірдегі мақсат (PIL) тестісі арқылы жүзеге асырылды, ол адамның өмірдегі мәні мен мақсатын өлшейді. Басқарылмайтын стресс пен есірткілерді қолдану; депрессия және өзін-өзі кемсіту. Крумбо Noetic Goals Test (SONG) тестісі PIL-дің толықтыратын өлшемі екенін анықтады. PIL мәннің болуын өлшесе, SONG мәнге бағдарлануды өлшейді. PIL бойынша төмен нәтиже, ал SONG бойынша жоғары нәтиже логотерапия қолдануда жақсы нәтижелерді болжайды.

Мағынаны табу

Франклдың пікірінше, "Өмірдің мәнін үш түрлі жолмен табуға болады: 1) еңбек ету арқылы немесе қандай да бір іс жасау арқылы; 2) бір нәрсені басынан өткеру немесе бір адаммен кездесу арқылы; 3) қажетсіз азапқа қатысты көзқарасымыз арқылы" және "адамнан барлығын алуға болады, бірақ бір нәрсені алуға болмайды: соңғы адамдық бостандық – кез келген жағдайда өз көзқарасын таңдау мүмкіндігі".

Логотерапияның философиялық негізі

Франкл логотерапияның метаклиникалық маңызын "Мағынаға деген ерік: логотерапияның негіздері мен қолданылуы" кітабында сипаттады. Ол, психотерапия жеке тұлғаның теориясымен тығыз байланысты деп сенді. Экзистенциалды психолог ретінде ол "механикалық модельге" немесе "тышқан модельге" қарсы болды, себебі олар адамның ерекшелігін жоққа шығарады. Невролог және психиатр ретінде Франкл, логотерапияның үш негізгі қағидасымен (ерік-бостандық) қатар өмір сүре алатын детерминизмге ерекше көзқарас қалыптастырды. Франкл адамның биологиялық, әлеуметтік немесе психологиялық сияқты барлық жағдайлардан толығымен азат бола алмайтынын мойындады, бірақ нацистік концлагерьдегі өмірінен алған тәжірибесіне сүйене отырып, адамның "ешқандай қиын жағдайға да қарсы тұра алатынына" сенді. Осы арқылы адам жағдайлардан және өзінен қашықтауға, өзіне қатысты ұстанымды таңдауға және өзінің себептерін анықтауға мүмкіндік алады, соның нәтижесінде өзінің мінезін қалыптастырып, өзіне жауапкершілік сезінеді.

Уайымға бой алдырмау

Жағдайымыздың мақсатын тану арқылы адам алаңдауды жеңе алады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің жазушысы Тим Сандерс осы логикотерапияны қолдану туралы мысалдар келтірді, ол әрідегі жолаушылардың стресін олардың саяхаттың мақсатын сұрап басаңсытатынын түсіндірді. Ол осылай істегенде, олар қаншалықты қиын жағдайда болса да, олардың жалпы көңіл-күйі өзгереді және ұшу бойына көңілді болады. Франкл, жалпы алғанда, алаңдаушы адамның алаңдаудың себебі – «орындалмаған міндеттер» сезімі және, әрі қарай, мағынаның жоқтығы екенін түсінбейтініне сенді.

Неврозды емдеу

Франкл невроздың екі патогенін атады: гиперниет, белгілі бір мақсатқа күштеп талпыну, осы мақсатқа жетуді қиындататын нәрсе; және гиперрефлексия, өзіне артық көңіл бөлу, өзін неврозға бейім деп санайтын адамның осы невроздан құтылу әрекеттерін тоқтатады. Франкл алдын ала алалауды, нақты бір нәтижеден қорқуды анықтады, бұл нәтижеге қол жеткізу ықтималдығын арттырады. Алдын ала алалаудан құтылу және осының салдарынан туындаған невроздарды емдеу үшін логотерапия парадоксалды ниетті ұсынады, онда пациент гиперниет еткен мақсатының керісін істеуге тырысады. Демек, жақсы ұйықтамаудан қорқатын (яғни, алдын ала алалауға ұшырайтын) адам ұйықтауға тым көп күш салуы (яғни, гиперниет етуі) мүмкін, бұл оның ұйықтау қабілетіне кедергі келтіреді. Логотерапевт бұл адамға төсекке жатып, қасады түрде ұйықтамауға тырысуды ұсынады. Бұл адамды ояу ұстаған алалауды басады, соның нәтижесінде белгілі бір уақыт ішінде ұйықтауға мүмкіндік береді. Франкл жиі Ницшенің: «Егер өмірде біздің неге деген мақсатымыз болса, онда біз кез келген қалаймен де өмір сүре аламыз» деген сөзін келтіреді. Азаптау және оның барлық жағымсыз сезімдері – адам тәжірибесінің қалыпты бөлігі, тіпті күтуге де болады. Психолог және логотерапияның жақтасы Эдит Вайскопф Джоэлсон: «Қазіргі психикалық гигиена философиясы адамдардың бақытты болуы керек деген идеяны қадағалайды, бақытсыздық – бейімделудің белгісі. Мұндай құндылық жүйесі бақытсыздыққа байланысты сезілетін ауыртпалықты арттыруы мүмкін» деп санайды.

Обсессивті- компульсивті бұзылу

Франкл обсессивті-компульсивті бұзылысы бар адамдарда көптеген басқа адамдарда болатын аяқталу сезімінің жетіспейтініне сенді.

Емдеу түрлері

Ecce Homo – логотерапияда қолданылатын әдіс. Ол терапевттен адамдардың ішкі күштерін және өмірдегі қиындықтар мен азапты қалай жеңгендерін анықтауды талап етеді; сондай-ақ, науқастан өзінің басынан өткендеріне қарамастан, азаптарынан ең жақсысын шығару жолын ойлануын сұрайды. Бұл әдіс "Ecce Homo" деп аталады, латын тілінен аударғанда "Адамды қараңыз" деген мағынаны білдіреді, себебі бұл әдіс басқа адамдардың қиындықтарды қалай жеңгенін көруге мүмкіндік береді.

Авторитаризм

1961 жылы Ролло Мэй логотерапияның мәні бойынша авторитарлық екенін айтты. Ол Франклдың терапиясы өмірдің барлық мәселелеріне оңай шешім ұсынады деп санды, бұл адам өмірінің күрделілігін жоққа шығаратын көрінеді. Мейдің пікірінше, егер пациент өзінің мағынасын таба алмаса, Франкл оған мақсат қояды. Бұл пациенттің жеке жауапкершілігін жоққа шығарып, оны "адам ретінде кемсітеді". Франкл Рабби Реувен Булканың "Логотерапия авторитарлық па?" деген мақаласынан туған жазбаша диалог арқылы Мейдің аргументтеріне нақты жауап берді. Франкл қажет болған жағдайда дәрі-дәрмек тағайындаумен бірге логотерапияны қолданатынын, осылайша ауруға психологиялық және эмоционалдық реакцияны шешетінін, сондай-ақ адамның еркіндігі мен жауапкершілігінің салаларын атап көрсетті, онда адам еркін іздеуге және мағына табуға мүмкіндік алады.

Діндарлық

Логотерапияның негізін қалаушының өмірі мен сөзіне және оның жұмысына қатысты сынды пікірлер Франклдың діни көзқарастары мен азап-қайғыны бастан өткеру тәжірибесі оның адамның шеңберіндегі мағынаны қалыптастыруына бағыт бергенін, демек логотерапия Виктор Франклдың дүниетанымына негізделгенін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер логотерапияның дәстүрлі мағынадағы «ғылыми» психотерапиялық мектеп емес, тіршілік философиясы, құндылықтар жүйесі немесе толыққанды үйлесімсіз және күмәнді метафизикалық негіздерге құрылған дін екенін айтады. Франкл өмір бойы дін мен психиатрия туралы ашық сөйледі және жазды, әсіресе соңғы кітабында – «Адамның түпкі мағынаны іздеуі» (1997). Ол әрбір адамның діни көзқарастары мен сенімдеріне қарамастан, рухани санасыздығы бар екенін мәлімдеді, бірақ Франклдың рухани санасыздық туралы түсінігі міндетті түрде дінге сенуді білдірмейді. Франклтың сөзімен айтқанда: «Шындығында, логотерапия Логоспен айналысады; ол Мағынамен айналысады. Мен логотерапияны басқаларға өмірдің мәнін көруге көмектесуде көремін. Бірақ біз басқалардың өміріне «мағына» сыйлай алмаймыз. Егер бұл мағынаның өзіне қатысты болса, онда ол түпкі мағынаға қаншалықты қатысты?» Америкалық Психиатриялық Ассоциациясы Виктор Франкльге 1985 жылы Оскар Пфистер сыйлығын (дін мен психиатрияға қосқан маңызды үлесі үшін) табыс етті. қабылдау және міндеттеме терапиясы (ACT) және қанағатсыздықтан сақтану. Логотерапиялық түсініктер – ноогендік невроз және экзистенциалдық дағдарыс, ICD 11-ге «демотивациялық дағдарыс» деген атаумен қосылды, яғни Франклдың 1950 жылдары алғаш рет сипаттағандай, үмітсіздік, мағынасыздық және тіршілікке қатысты қиындықтарды қамтитын құрылым. Логотерапия психосоматикалық және физиологиялық денсаулыққа оң әсер етеді. Логотерапиядан басқа, оң психология және мағына терапиясы сияқты мағынаға бағытталған психотерапиялық тәсілдер де пайда болды. Пол Вонгтың мағына терапиясы логотерапияны психологиялық механизмдерге аударуға тырысады, когнитивті-мінездік терапияны, оң психотерапияны және мағынаға қатысты оң психологияның зерттеулерін біріктіреді. Логотерапия сонымен қатар онкология және паллиативтік күтім саласында қолданылады (Уильям Брейтбарт). Осы жаңа жетістіктер Виктор Франклдың логотерапиясын жаңа буынға таныстырып, оның әсерін зерттеудің жаңа салаларына таратуда.