Кіріспе

Сионизмге қарсы Хареди еврей діни тобы

Нетурей Карта (наторее карта) – 1938 жылы Иерусалимде Агудат Исраелден бөлініп шыққаннан кейін құрылған Хареди еврейлерінің маргиналды діни тобы. Ол сионизмге белсенді қарсылық танытып, Израиль мемлекетін "бейбіт түрде таратуды" жақтады. Бұл еврей халқына Мессия келгенге дейін Израиль жерінде тәуелсіздік орнатуға қатаң тыйым салынған деген сенімге негізделген. Осы мақсатта топ мүшелері еврей мемлекетінің болуын Құдайға қарсы көтеріліс деп санайды, себебі ол Мәсіх арқылы Құдайдың тікелей араласуымен болған жоқ. Израильде Нетурей Картаның кейбір мүшелері Иерусалимнің Меа Шеарим және Рамат Бейт Шемеш Беттегі байланысты бет-мидраштарда да дұға оқиды. Топ өз мүшелерінің ресми санын есептемейтінін мәлімдеді.

Этимология

Бастапқыда ұйым «Шеврат Хачаим» (Тұрмыс қоғамы) деп аталды; бірақ бұл атау тез арада «Нетурей Карта» атауымен ауыстырылды. «Нетурей Карта» атауы арамей тілінде сөзбе-сөз «Қаланың сақшылары» дегенді білдіреді және Иерусалим Талмудындағы «Хагига» трактатының 76c-бетіндегі оқиғадан алынған. Онда Рабби Юда ха-Наси екі раввинды тексеру сапарына жібергені айтылады: Бір қалада олар «қала сақшыларын» көрсетуді сұрады, сосын қала сақшылары олардың алдынан өтті. Олар бұл адамдар қаланың сақшылары емес, оны жоятындар екенін айтты, бұл қала тұрғындарын кімді сақшы деп санауға болатынын сұрауға итерді. Раввиндер: «Ғұламалар мен Тораны оқығандар», – деп жауап берді, оларды «Збурлар» кітабының 127-тарауына сілтеді. «Нетурей Карта» өздерін осы рөлді орындайтындарын санайды, «Тораның және нағыз, таза иудаизмнің позициясын» қорғайды. 2007 жылға дейін топтың бірнеше мың мүшесі бар екені хабарланды.

Сионизмге қарсылық

Сол кезде олар Осман империясының бақылауындағы Палестинада еврейлердің тәуелсіздігін орнатуға тырысқан сионизмнің жаңа саяси идеологиясына қарсы күресті. Олар жаңа келгендердің дінге бейжай қарайтынына наразылық білдірді, ал еврей халқының құтқарылуы тек еврей мәсіхі арқылы ғана мүмкін екенін мәлімдеді. Нетурей Картаны раввин Амрам Блау мен раввин Ахарон Каценельбоген құрды. Раввин Блау Иерусалимдегі Меа Шеаримде туған және Ұлыбританияның мандаттық кезеңінде Агудат Исраилде белсенді болды. Алайда, 1930 жылдары Агуда сионистік қозғалысқа көбірек келісімді және ыңғайлы көзқарас таныта бастады. Бұл раввин Блаудың 1937 жылы Агудадан бөлініп, раввин Каценельбогенмен бірге «Хеврат Хахаим» (кейін Нетурей Карта деп аталды) құруына әкелді. Басқа да ортодоксал еврей қозғалыстары, тіпті сионизмге қарсы болғандары да, Нетурей Картаның радикалдық тармағының қызметін айыптады. The Guardian газетінің мәліметінше, «тіпті хареди немесе ультраортодоксал айналымдарда да Нетурей Карта маргиналды топ ретінде қарастырылады». Нетурей Карта кейде Сатмармен шатасады, себебі екеуі де сионизмге қарсы; алайда, олар жеке топтар және араларында келіспеушіліктер бар. Мысалы, Сатмар 2006 жылы Иранда өткен Холокостты қайта қарау конференциясына қатысқан Нетурей Картаны сынады. Нетурей Карта бұқаралық ақпарат құралдары олардың пікірлерін әдейі бәсеңдетіп, олардың аз ғана адамнан тұратын топ екенін көрсетуге тырысады деп мәлімдейді. Олардың Америкадағы наразылықтарына көбінесе бірнеше ондаған адам ғана қатысады. Израильде топтың наразылық акцияларына әдетте бірнеше жүз адам қатысады, бұл наразылықтың сипатына және орналасқан жеріне байланысты. 2013 жылдың шілдесінде Шин Бет Нетурей Картаның 46 жастағы мүшесін Иран үшін Израильге тыңшылық етуге тырысқан күдікпен ұстады. Соттасудың нәтижесінде ол 4 жылға бас бостандығынан айырылды. Нетурей Карта оның ешқашан олардың тобының мүшесі болмағанын мәлімдеді. Нетурей Картаның веб-сайтында олардың мүшелері «Израильдің туын жазалау мақсатымен көптеген рет өртеп тастайды» делінген. Пурим мерекесінде Нетурей Карта мүшелері Лондон, Бруклин және Иерусалим сияқты қалаларда Израильдің туын әдетте өртеп тастайды. Нетурей Картадағы көптеген адамдар Израиль мемлекетін елемеуді жөн көрді, бірақ бұл уақыт өте келе қиынға соқты. Кейбіреулері Израильді айыптауға және Мәсіх келгенше оны таратуға тырысты. Олардың арасындағы ең белгілісі – Ясир Арафаттың кабинетінде еврей істері министрі болған Нетурей Картаның белсенді тармағының жетекшісі Моше Хирш еді.

Яһуди халқының жер аударылуы

Нетурей Карта Йом Товтың муссаф Шемона Есрей ("Тұрақтағы дұға")-да айтылғанды баса назар аударады, яғни яһуди халқы өз күнәлары салдарынан Израиль жерінен қуылды ("umipnei chatoeinu golinu meiartzeinu"). Бұған қоса, олар Бабыл Талмудына сүйене отырып, Израиль жерін күшпен қайтарып алудың кез келген түрі – құдайлық құдіретке қарсы келеді деген пікірде. Олар Израиль жерінің яһудилерге қайтаруы тек Мессияның келуімен ғана мүмкін болуы керек деп санайды, өздерінің еркімен емес.

Яһуди мемлекетінің шарттары

Нетурей Карта яһудилердің жер аударылуы тек Мәсіхтің келуімен ғана аяқталуы мүмкін деп санайды, ал яһудилердің Израиль жеріне тәуелділік құруға тырысуы – күнә. Нетурей Карта пікірінше, сионизм – Құдайға қарсы келеңсіздік. Олардың сионизмге қарсы негізгі аргументтерінің бірі – Талмудтағы «Үш ант» деп аталатын ұғым, ол Киелі кітаптың белгілі бір бөлімдерін талқылаудан алынған. Онда Құдай, яһуди халқы және әлем халықтары арасында яһудилер жер аударылған кезде үш анттан тұратын келісім жасалғаны айтылады. Келісімнің бір шарты – яһудилер оларға пана берген бейяһудилерге қарсы көтерілмеуі керек еді; екіншісі – олар Израиль жеріне жаппай көшіп бармауы керек еді. Ал бейяһудилер яһудилерді қуғындамайтынына уәде берді. Олардың пікірінше, осы келісімге қарсы шығу яһуди халқының Құдайға қарсы көтерілісіне тең. Нетурей Карта синагогтары Вильна Гаонының дәстүрлерін сақтайды, себебі Нетурей Картаның бастауы литвалық, емес, хасидтік еврей дінінің харедистік тармағында жатыр. Нетурей Карта – хасидтік емес, литвалық топ; оларды көбінесе хасидтер деп жаңылыстырады, себебі олардың киім үлгісі (Шаббот күні штреймельді қоса алғанда) хасидтерге өте ұқсас. Алайда, бұл киім үлгісі Нетурей Картаға ғана тән емес, сонымен қатар басқа Иерусалим литвалықтарының да киім стилі, мысалы, раввин Йосеф Шолом Елиашив пен оның ізбасарлары. Сонымен қатар, сионизмге қарсы ұстанымды ұстанатын «Шомер Эмуним» хасидтік тобы көбінесе Нетурей Картамен бірге қарастырылады. Әдетте, Иерусалимдік Нетурей Карта Иерусалим қаласының «Ескі Ишувының» дәстүрлерін Иерусалимнен тыс жерде немесе тіпті шетелде тұрғанда да сақтайды, бұл Киелі жерге деген құрметін және байланысын көрсету үшін жасалады.

Палестиналықтарды қолдау

Халахикалық қарсылықтан өзге, Нетурей Карта Израильдің палестиналықтарға қарсы агрессия саясатын да сынап, "палестиналықтарға қатыгездікпен қарау Тораға қайшы келеді" деп мәлімдейді. Олар Израильдің демократиялық мемлекет екенін жоққа шығарып, палестиналықтарға қатысты нәсілшілдік және геноцидтік қарым-қатынас жасалғанын айтады. Олар барлық палестиналық босқындардың "өздерінің заңды жеріне" қайта оралуын қалайды және еврей-мұсылман қарым-қатынасының нашарлауын, сондай-ақ арабтар мен Израиль еврейлерінің қан төгілуін сионизмге байланыстырады, Израиль құрылмас бұрын екі халық та бейбіт түрде бірге өмір сүргенін атап көрсетеді. Бұған қоса, Нетурей Карта өкілдерімен кездескеннен кейін, Фаррахан болашақта сөздерін таңдауда көбірек сақ болатынын мәлімдеді.

Палестинамен қарым-қатынастар

Нетурей Картаның радикалды бөлімшесіне жататын екі адам 2004 жылы Ясир Арафат үшін Париждегі Перси әскери ауруханасының алдындағы дұғалық жиынға қатысқаннан кейін, ол өлім төсегінде жатқанда, Нетурей Картаның радикалды бөлімшесі басқа ортодоксал еврей ұйымдары, соның ішінде Нью-Йорк пен Иерусалимдегі көптеген басқа антисионистік хареди ұйымдары тарапынан кеңінен айыпталды. Моше Хирш және Хирш фракциясының "көптеген" деп сипаттаған басқа мүшелері Рамалладағы Арафаттың жерлеу рәсіміне қатысты. Газа соғысынан шамамен бір жыл өткен соң, Нетурей Картаның бір тобы Газаға Газа бостандық науқаны аясында кіріп, еврей Шаббосын тойлап, Хамас басқаратын анклавтағы палестиналықтарға қолдау көрсетті. 2023 жылдың қаңтар айында Нетурей Картаның үш мүшесі Женин белімдік лагеріне сапар барысында Палестиналық Исламдық Жихад (ПИЖ) өкілдерімен және палестиналық қарулы топтардың отбасыларымен кездесті. Neturei Karta мүшелері сондай-ақ ПИЖ басшылығы үшін Израиль түрмесіне қамалған Бассам әл-Саадидің үйіне де барды. Израильге оралғаннан кейін Израиль билігі Нетурей Картаның екі мүшесін Батыс жағалаудың А аймағына заңсыз кіргені үшін қамауға алды. Сатмар раввині бұл топты олардың іс-әрекеттері үшін ашық айыптап, сөзінде: «Киелі Тора мен Құдайдың атымен кісі өлтірушілерді қолдау – Құдайдың есімін қорлаудың қорқынышты әрекеті» деді.

Иранмен және Махмуд Ахмадинежадпен қарым-қатынастар

2005 жылдың қазан айында Neturei Karta жетекшісі раввин Исроэль Давид Вайс Иран президенті Махмуд Ахмадинежадқа жасалған еврей шабуылдарын сынаған мәлімдеме жасады. Вайс Ахмадинежадтың мәлімдемелері «еврейге қарсы сезімдерді көрсететін емес», керісінше, «жақсырақ, бейбіт әлемге құштарлық» және «әрқашан еврейлер мен иудаизмді құрметтеу мен қорғауды қадағалаған және іске асырған аятолла Хомейнидің сенімдері мен мәлімдемелерін қайталайды» деп жазды. 2006 жылдың наурыз айында Neturei Karta фракциясының бірнеше мүшесі Иранға сапар шегіп, ирандық басшылармен, оның ішінде вице-президентпен кездесіп, Ахмадинежадты Иерусалимді оккупациялаған «ционистік режимнің» уақыт бетінен жоғалып кетуін қалауы үшін мақтады. Өкілдер Ахмадинежадтың «Израиль үкіметінің тарауына» ұмтылысын бөлісетінін айтты. Иран телеарналарына берген сұхбатында раввин Вайс: «Ционистер Холокост мәселесін өз пайдаларына қолданады. Холокост құрбаны болған еврейлер ретінде біз оны өз мүддемізді ілгерілету үшін пайдаланбаймыз. Әлемдегі жүздеген мыңдаған еврейлердің ционистік идеологияға қарсы екенін және ционизмді еврейлік емес, саяси күн тәртібі деп санайтынын атап өткіміз келеді. Біз 1967 жылғы шекараға ғана емес, оның барлық бөлігіне қайтаруды қалаймыз, сонда ел палестиналықтарға қайтарылып, біз олармен бірге өмір сүре аламыз» деді.

Тегеранда Холокостты жоққа шығару жөніндегі Иран конференциясы өтті

2006 жылдың желтоқсан айында Neturei Karta мүшелері, оның ішінде Yisroel Dovid Weiss, Холокосттың жаһандық көрінісін қайта қарау жөніндегі халықаралық конференцияға қатысты. Бұл Тегеранда, Иранда өткен, көптеген танымал Холокостты жоққа шығарушыларды тартқан даулы конференция болды. Вайс өз сөзінде нацистік Холокост фактісінің күйін жоққа шығаруға болмайтынын түсіндірді және Аушвицтегі өз ата-анасының қазасы туралы айтты, бірақ сионистер "нацистермен ынтымақтасқан" және "еврейлерді құтқаруға жасалған әрекеттерге кедергі келтірген" деп мәлімдеді, сондай-ақ Иранның сионизмге қарсы позициясын қолдады. Израильдің бас ашкенази раввині Йона Метцгер Тегеранға барғандарды дереу "херемге" (қарым-қатынасты үзуге) салуға шақырды. Кейін Сатмар хасидтік соты яһудилерді "олардан аулақ болуға және олардың іс-әрекеттерін айыптауға" шақырды. 21 желтоқсанда Иерусалимдегі Еда Хахаридис раввиндік кеңесі де Иранға барғандардан қашықтауға шақыратын мәлімдеме жасады. Эданың мәлімдемесі бірнеше күн бұрын жарияланған Сатмар мәлімдемесінің басты қағидаларын қайталады. 2007 жылдың қаңтар айында Нью-Йорк штатының Монси қаласында Neturei Karta синагогының алдында наразылық білдірген топ олардың Монсиден кетуін және Иранға көшіп кетуін талап етті. Neturei Karta және Монсидің православие қауымынан оларды қолдағандар қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды.

2008 жылғы Мумбай шабуылдары

2008 жылғы Мумбай шабуылдарының бір нысанасы Нариман үйі болды, оны еврей Хабад қозғалысы басқарып тұрды. Нетурей Карта кейіннен Хабад қозғалысын "Сіздің достарыңыз – лас, жеңілтек сатқындар – қарғыс атқан сионистермен" байланыс орнатуы үшін сынға алған жарнама парақшасын жариялады. Онда Хабад қозғалысы "жалған ұлттық сезімге" толы екені айтылды және ұйымның "жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты, таза мен лас, яһуди мен басқа дінге өткен адамды, иманды мен дінсізді" ажыратпай, барлық яһудилерге өз орталықтарында болуға рұқсат бергеніне қарсы айтылды. Сондай-ақ, парақшада Израиль мемлекеттік шенеуніктердің құрбандардың жерлеу рәсіміне шақырылуын сынап, олардың "ерестік сөздер айтқандарын және Алланы құрметсіздікке душар еткенін" мәлімдеді. Аталған парақшада "Хабадтың таңдаған жолы – өлім жолы, ол ассимиляцияға, Тораның жойылуына және толық құлдырауға алып келеді" деген қорытынды жасалды.

Сикрик

Сикриким деп аталатын радикалды оқшауланған топ Израильде, негізінен Иерусалим мен Бейт-Шемеш қалаларында орналасқан. Топтың вандализмге, "мафия тәрізді қорқытуға" және зорлық көтерілістеріне қатысуы бірнеше адамды, оның ішінде билік өкілдерін, оларды Neturei Karta-мен бірге террористік ұйым деп ресми түрде тануға жетеледі.