Кіріспе

Параидолия (,/p//ær//ɪ/'/d//oʊ//l//i//ə//, /,/p//ɛər//; / АҚШ /,/p//ɛər//aɪ//) – бұл кездейсоқ немесе белестік стимулдарда мағыналы үлгілерді немесе бейнелерді қабылдау бейімі, әдетте көру арқылы, сондықтан адам мәні жоқ жерде нысанды, үлгіні немесе мағынаны анықтайды. Параидолия – апофенияның бір түрі. Көбінесе жануарлардың, бет-әлпеттердің немесе бұлт құралымдарындағы нысандардың көрінуі, жансыз заттарда бет-әлпеттерді көру, немесе Ай адам немесе Ай қоян сияқты айлық параидолия осыған жатады. Параидолия тұжырымы кері ойнатылатын немесе қалыптыдан жылдам немесе баяу ойнатылатын жазылған музыкадағы жасырын хабарларды, сондай-ақ ауа кондиционерлері немесе желдеткіштерден шығатын кездейсоқ шудағы дауыстарды (көбінесе айқын емес) немесе музыканы қамтуы мүмкін.

Этимология

Бұл сөз грек тіліндегі pará (παρά, "қасында, іргесінде, орнына") және eídōlon (εἴδωλον, "бейне, форма, пішін") сөздерінен туындаған. Неміс сөзі Pareidolie Карл Людвиг Кальбаумның мақалаларында қолданылған, мысалы, оның 1866 жылғы "Die Sinnesdelierien" ("Сенсорлық қате түсініктер туралы") мақаласында. Кальбаумның еңбегі келесі жылы (1867) The Journal of Mental Science журналының 13-томында жарияланғанда, Pareidolie ағылшын тіліне "pareidolia" деп аударылды және "өзгермелі галлюцинация, ішінара галлюцинация, [және] екіншілік бейнелерді қабылдау" терминдерімен мағынасы бірдей екені айтылды.

Басқа шарттармен байланыс

Паркинсон ауруы және Леви денелерімен байланысты деменциямен ауыратын науқастарда парейдолия жиі кездеседі. Парейдолия жасқа байланысты, бірақ аутизм қасиеттерімен байланысты емес.

Түсіндірмелері

Парейдолия адамдардың кездейсоқ бейнелерді немесе жарық пен көлеңкелердің пішіндерін бет ретінде қабылдауына себеп болады. 2009 жылғы магнитоэнцефалографиялық зерттеуде бет ретінде қабылданатын объектілер беттік аймақты ертерек (165 мс) белсендіреді, бұл уақыт және орналасқан жер нақты беттерге тән белсендірумен ұқсас, ал басқа да көптеген объектілер мұндай белсендіруді тудырмайды. Бұл белсендіру нақты беттердің бейнелерінде байқалатын сәл жылдам уақытқа (130 мс) ұқсас. Авторлар бет сияқты объектілердің тудырған беттік қабылдауы салыстырмалы түрде ерте процесс екенін, және бұл когнитивтік қайта интерпретацияның кеш құбылысы емес екенін көрсетеді. 2011 жылғы функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) зерттеуі мағыналы деп қабылданатын жаңа визуалды пішіндердің қайталап көрсетілуі нақты объектілерге fMRI жауаптарының төмендеуіне әкелгенін көрсетті. Бұл нәтижелер екіұшты стимулдарды интерпретациялаудың белгілі объектілермен шақырылатын процестерге ұқсас процестерге байланысты екенін көрсетеді. Парейдолия – беті жоқ объектілерде беттік қабылдаудың иллюзиясы. Парейдолияның мидың жұмысына және ми толқындарына әсер ететіні анықталды. 2022 жылғы зерттеуде ЭЭГ тіркелгіштері алдыңғы және басқа ми бөліктеріндегі жауаптардың адам бетті тани бастағанға дейін және тани алмаған кезде басталатынын көрсетті. Осы белсенді ми толқындарын көрсету арқылы ғалымдар адамдардың сөздеріне сүйенбей, деректерге негізделген мәліметтерге ие бола алады. Деректер жинақталғаннан кейін ғалымдар адамдардың сөздері туралы толыққанды ақпарат ала алады. Бұл зерттеулер адамдардың бірнеше сызық пен шеңберді неліктен "бет" деп жылдам және еш ойланбастан анықтайтынын түсіндіруге көмектеседі. "Бет сияқты" объект когнитивтік процестерді белсендіреді, ол байқаушыны субъектінің эмоционалдық жағдайына және сәйкестендіруіне ескертеді, тіпті саналы ой ақпаратты өңдеуді немесе қабылдауды бастамас бұрын. "Схематикалық бет", қарапайымдылығына қарамастан, көңіл-күй туралы ақпаратты жеткізе алады және бақыт немесе ашу сияқты эмоцияларды көрсету үшін салынған болуы мүмкін. Бұл берік және нәзік қабілеттің табиғи іріктеудің нәтижесі деп болжанады, ол адамдардың қауіпті адамдардың психикалық жағдайын тез анықтауға қабілеттілігін ұлғайтады, осылайша жеке тұлғаға қашуға немесе алдын ала шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Бұл қабілет, адам эмоцияларын өңдеуге және тануға арналған, сонымен қатар жабайы жануарлардың мінез-құлқын анықтауға да қызмет етеді.

Миметолиттер

Миметолиттік үлгі – тастардың қалыптасу, ауа райының әсері және эрозияның кездейсоқ процестері арқылы таныс нысандарды еліктейтіндей болып құрылатын үлгі. Белгілі бір мысал – Марстағы «Жүз», Марстағы тау жыныстарының құрамы, белгілі бір спутниктік суреттерде адам бетіне ұқсаған. Көптеген миметолиттер олар ұқсайтын нысандардан әлдеқайда ірі болады, мысалы, адам беті сияқты көрінетін жартастың контуры. Суретті жаспистер ағын немесе шөгінді үлгілерінен (судан немесе желден) немесе дендриттік үлгілерден немесе түс өзгерістерінен тұратын комбинацияларды көрсетеді, нәтижесінде кесілген бөлігінде кішкентай көріністер пайда болады, олар кейін әшекей жасау үшін қолданылады. Шерт түйіндері, конгломераттар немесе қиыршық тастар кейбір жағдайларда әуесқойлар тарапынан сүйек қалдықтары, жұмыртқа қабықтары немесе басқа да органикалық шығу тектік ескі заттар деп жаңылыс түсірілуі мүмкін. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында жапон ғалымы Чоносуке Окамура «Окамура қазбалар зертханасының түпнұсқалық есебі» атты бірнеше есептерді өз қаржатымен жариялады, онда ол Силур кезеңінен (425 миллион жыл бұрын) алынған жылтыратылған әктастағы ұсақ кірмелерді кішкентай адамдардың, гориллалардың, иттің, аждахалардың, динозаврлардың және басқа да организмдердің сақталған қазба қалдықтары деп сипаттады, олардың барлығы бірнеше миллиметр ғана болды. Окамураның зерттеулері 1996 жылы биоәртүрлілік саласындағы Иг Нобель сыйлығына (Нобель сыйлығының пародисы) ие болды. Кейбір дереккөздер Плутондағы әртүрлі миметолиттік ерекшеліктерді, соның ішінде жүрек пішіндес аймақты сипаттайды. Бұлт үлгілерінде пішін көру – осы құбылыстың тағы бір мысалы. Роговиц пен Восс (1990) бұлт үлгілерінде пішін көру мен фракталдық өлшем арасындағы байланысты көрсетті. Олар шекара контурының фракталдық өлшемін 1,2-ден 1,8-ге дейін өзгертіп, фракталдық өлшем неғұрлым төмен болса, адамдар жануарлардың, бет-әлпеттердің және фантастикалық жандардың аталатын пішіндерін көру туралы көбірек хабарлайтынын анықтады.

Марс арналары

Парейдолияның айқын мысалы 1877 жылы орын алды, ол кезде телескоптар арқылы Марс бетін бақылағандар әлсіз түзу сызықтарды көргендерін айтты, кейін олар оларды каналдар деп түсіндірді (Марс каналдарына қараңыз). Осы каналдарды саналы тіршілік иелері салған болуы мүмкін деген теория пайда болды. Бұл үлкен қызығушылық тудырды. Келесі бірнеше жылда жақсырақ фотосуреттеу техникасы мен күшті телескоптар жасалып, қолданысқа енгізілді, нәтижесінде жаңа суреттер пайда болды, онда әлсіз сызықтар жоқ болды, ал каналдар теориясы парейдолияның мысалы ретінде күшін жойды.

Жобалау сынақтары

Роршахтың сиялы дақтар тесті парейдолияны пайдаланып, адамның психикалық жағдайына көз жеткізуге тырысады. Роршах – бұл сұраққа жауап берушілердің түсініксіз сиялы суреттерге "жобалайтын" ойлары мен сезімдерін шығаруға арналған проекциялық тест.

Банкноттар

Суреттердің қалыптастырылу және басылу әдісіне байланысты банкноттарда пареидолия кездесетіні кейде хабарланады. Мысалы, 1954 жылғы «Канадалық ландшафт» сериялы Канада доллары, коллекционерлер арасында алғашқы таралымдарындағы «Шайтанның басы» нұсқасымен танымал. Банкноттың алдыңғы жағында Елизавета II-нің шашындағы суреттерден құралған, шамадан тыс күлімсіреген бет-пішін байқалады. Бұл құбылысқа байланысты 1956 жылы түзетілген суреттер шығарылып, осы әсер жойылды.

Сәулет

Түркиядағы 13 ғасырдағы екі ғимараттың кіреберісінде тас мүсіндерінің көлеңкелері сәулет өнерінде қолданылғаны байқалады. Исламда тікелей бейнелерге тыйым салынған, бірақ мозаикалық өрнектер мен каллиграфиялық суреттерге рұқсат болғандықтан, мүсінделген тас мозаикаларының "кездейсоқ" силуэттері шығармашылық ізденіс құралына айналды. Нигде Алааддин мешітінде (1223), "мукарна" өнерінің көмегімен кіреберістің айналасындағы үш өлшемді тас өрнектердің көлеңкелері жылдың белгілі бір күндерінде, белгілі бір уақытта тәж және ұзын шашы бар әйелдің суретін көрсетеді. Түркияның Сивас қаласындағы Дивриги Ұлы мешіті мен ауруханасында (1229) мешіттің екі кіреберісіндегі үш өлшемді әшекейлердің көлеңкелері күннің қозғалысына байланысты қалыптасатын, дұға ететін адамның алып көлеңкесін жасайды, бұл ғимараттың мақсатын көрсететіндей. Тағы бір ерекшелік – екі көлеңкелі адамның киімдерінің айырмашылығы екі түрлі стильді көрсетеді, бұл, мүмкін, кімнің қай есіктен өтуі керектігін білдіреді.

Дін

Діни бейнелер мен тақырыптарды, әсіресе діни тұлғалардың бет-әлпеттерін, кәдімгі құбылыстарда қабылдаудың көптеген мысалдары бар. Көптеген жағдайларда Иса, Әзіре Қыз Мария, Алла сөзі немесе басқа да діни нышандар көрінеді: мысалы, 2007 жылдың қыркүйек айында Сингапурда ағаштағы бір дөңгелек маймылға ұқсап, сенушілерді «Маймыл құдайына» (Сон Укун немесе Хануман) табынуға итермеледі. Діни тұлғаларды көру және кәдімгі заттардағы басқа да таңғажайып бейнелер туралы хабарлар eBay сияқты онлайн аукциондарда мұндай заттарға сұраныс тудырды. 11 қыркүйек шабуылы кезінде теледидар көрермендері Дүниежүзілік сауда орталығына ұшақ соққаннан кейін түтін бұлттарында Шайтанның бетін көргендері туралы айтылды. Адам бетін танудың тағы бір мысалы Нотр-Дам соборындағы өрт кезінде болды, онда бірнеше адам оттың ішінде Исаны көріпті десті. Турин жөрімшегіндегі айқышталған Иса Мәсіхтің бейнесін растауға тырысқанда, зығыр матада түрлі нысандар көрінетіні айтылды. Оларға өсімдіктердің бірнеше түрі, рим цифрлары бар монета және көптеген жәндік түрлері кірді. Бір тәжірибеде қарапайым зығыр матаның суретін көрсеткенде, қатысушыларға матада сөздер болуы мүмкін екені айтылды, олардың 2-еуі діни сөздерді көрді, матаның діни маңызы бар екенін айтқандар 12 діни сөзді, ал матаның діни маңызы бар екені айтылып, сонымен қатар діни сөздер туралы ұсыныстар берілгендер 37 діни сөзді көрді. Зерттеушілердің пікірінше, Турин жөрімшегінде көптеген түрлі нышандар мен нысандар бар деген әңгімеге себеп, оның бетінде Иса Мәсіхтің бейнесі бар деп есептелгендіктен, нышандарды іздеуге дейін, сондықтан бұл тек парейдолия болды. Әсіресе суретті тану бағдарламаларында, онда нақты емес белгілер суреттерді немесе ерекшеліктерді қате анықтай алады. Жасанды нейрондық желіде жоғары деңгейдегі ерекшеліктер танылатын ерекшеліктерге сәйкес келеді, ал осы ерекшеліктерді күшейту компьютердің көріп отырғанын көрсетеді. Парейдолияның осы мысалдары желі бұрын «көрген» суреттер жиынтығын көрсетеді. Осылайша, әсіресе DeepDream бағдарламалық жасақтамасы кез келген суреттегі көздер мен бет-әлпеттер сияқты ерекшеліктерді қате анықтап, содан кейін оларды күшейтеді. Бұл ерекшеліктерді кері байланыс циклын құру арқылы одан әрі күшейтуге болады, онда шығыс желіге кіріс ретінде қолданылады. (Жанындағы сурет циклді 50 рет қайталау арқылы жасалған.) Сонымен қатар, шығысты өзгертуге болады, мысалы, сәл үлкейту арқылы суреттердің анимациясын жасау үшін сюрреалистік бейнелер арқылы ұшып өту.

Тыңдау

1971 жылы Константин Раудив «Breakthrough» атты кітабында электронды дауыс құбылысын (ЭДҚ) ашқанына сенгенін баяндады. ЭДҚ аудиторлық парейдолия ретінде сипатталған. 1995 жылы психолог Диана Дойч екі стерео динамиктен, біреуі тыңдаушының сол жағында, екіншісі оң жағында шығатын дыбыстар арқылы фантомдық сөздер мен тіркестерді жасауға арналған алгоритм ойлап тапты, бұл динамиктер арасында уақыт бойынша фазалық ығысуға әкелді. Біраз уақыт тыңдағаннан кейін, фантомдық сөздер мен тіркестер кенеттен пайда болады, және олар көбінесе тыңдаушының ойындағыны көрсетеді.

Медициналық білім, радиологиялық суреттер

Медициналық педагогтар кейде медицина студенттеріне және ординаторлық дәрігерлерге (оқушы дәрігерлерге) радиологиялық бейнелеу зерттеулерінде адам анатомиясын тануды үйрену үшін парейдолия мен үлгілік қасиеттерді пайдалануға үйретеді. Мысал ретінде адамның омыртқа омыртқасының рентген суреттерін (рентгендік бейнелер) бағалауды қарастыруға болады. Патрик Фой, Нью-Джерси штатының медицина мектебіндегі Ратгерс университетінің физикалық медицина және реабилитация профессоры, парейдолияның медициналық білім алушыларды омыртқаның сынықтары мен омыртқа қатерлі ісіктерін (қатерлі омыртқа ісіктері) бағалауға үйрету үшін қолданылатынын жазды. Омыртқаның рентгендік суреттерін қарағанда, қалыпты сүйектік анатомиялық құрылымдар соудың бетіне ұқсайды. (Омыртқа түбіршектері соудың көзіне, ал тікенді өсіндісі соудың тұмсығына ұқсайды.) Бірақ қатерлі ісік сүйекті омыртқа түбіршегін тоздырғанда, рентгендік бейне өзгеріп, соудың көзі жоқ немесе жұмылған сияқты көрінеді, бұл «жымыр соу белгісі» деп аталады. Тағы бір жиі кездесетін үлгі – омыртқа рентгеніндегі «Скотти иті» белгісі. 2021 жылы Фой бұл тақырыпта медициналық әдебиетте «Бейби Йода: Сакральді МРТ және КТ сканерлеріндегі парейдолия және үлгілік» атты медициналық журнал мақаласында қайта жариялады. Мұнда ол МРТ (магниттік-резонанстық томография) және КТ (компьютерлік томография) сканерлерін қараған кезде сакралды визуализациялаудың жаңа тәсілін ұсынды. Ол белгілі бір кескіндердегі адам сакральды анатомиясы «Бейби Йоданың» (сонымен қатар Грогу деп аталады) бейнесін еске салады, ол «Мандалориан» телешоуындағы ойдан туған кейіпкер. Нервтерді шығаратын сакральды тесіктер (сакральды форминалар) Бейби Йоданың көзіне, ал сакральды канал Бейби Йоданың аузына ұқсайды.

Танымал мәдениетте

2017 жылдың қаңтар айында анонимді пайдаланушы eBay аукционында горилла Харамбеге ұқсайтын Cheeto-ны саудаға қойды. Бәсекелесу 11,99 доллардан басталды, бірақ Cheeto ақырында 99000 долларға сатылды. 2021 жылдан бастап Among Us деп аталатын онлайн ойынға байланысты интернет-мем пайда болды, онда пайдаланушылар күнделікті заттарды – мысықтарды, мүсіндерді, қоқыс жәшіктерін, үлкен саусақтарды және ойынның "экипаж мүшесі" кейіпкерлеріне ұқсайтын Бумеранг тұмандығының суреттерін көрсетті. 2021 жылдың мамыр айында Tav есімді eBay пайдаланушысы Among Us ойынының экипаж мүшесіне ұқсайтын Chicken McNugget-ті онлайн аукционға шығарды. Бұл Chicken McNugget анонимді сатып алушыға 99997 долларға сатылды.

Қарым-қатынас құбылыстары

Көлеңкелі адам (көлеңкелі тұлға, көлеңкелі жаратылыс немесе қара масса деп те аталады) көбінесе парейдолиямен байланыстырылады. Бұл көлеңкедегі бір бөліктің тірі, адам тәрізді бейне ретінде қабылдануы, әсіресе паранормальды немесе табиғаттан тыс құбылыстарға сенушілер оны рухтың немесе басқа бір жанның бар екендігі деп түсіндіреді. Парейдолия сонымен қатар кейбір күмәнданушылардың пікірінше, адамдардың әуесте көргендерін ойлауына себеп болады.