Кіріспе

Мәсіхке деген ақымақтық (διά Χριστόν σαλότητα) – адамның аскетикалық тәртіпке немесе діни өмірге кірген кезде барлық дүниелік мүліктерін тастауы немесе діни мақсатта, әсіресе христиан діні үшін, қоғамдық қағидаларды уәжді бұзуы сияқты мінез-құлықты білдіреді. Мұндай адамдар тарихта "қасиетті ақымақтар" және "бақытты ақымақтар" деп белгілі болған. "Ақымақ" сөзі көбінесе ой-санасының кемістігін білдіреді, ал "бақытты" немесе "қасиетті" – Құдай алдындағы күнәсіздікті көрсетеді. "Мәсіхке адал ақымақтар" термині Пауыл елшінің жазбаларынан шыққан. Шөлдік әкелер және басқа да қасиеттілер қасиетті ақымақтардың рөлін орындаған, сондай-ақ Шығыс православиесіндегі юродивы (немесе юродство) да осы санатқа жатады. Мәсіхке адал ақымақтар көбінесе таңғажайып және беймәлім мінез-құлық арқылы қабылданған нормаларға қарсы тұрады, болжамдар айтады немесе өздерінің құлшынысын жасырады.

Ескі Келісім

Кейбір ғалымдар Ескі Келісімдегі ерекше мінез-құлық танытқан пайғамбарларды "Мәсіх үшін ақымақтар" алдындағылар деп санайды. Пайғамбар Исаия шамамен үш жыл бойы жалаңаш және аяқ киімсіз жүріп, Мысырға тұтқынға түсуді болжады; пайғамбар Езекиел қоршауға алынған Иерусалимді бейнелейтін тастың алдында жатты, тіпті Құдай оған адам қалдықтарымен пісірілген нан жеуді бұйырғанмен, соңында сиырдың тынысымен пісіруге рұқсат сұрады; Осия Израильдің Құдай алдындағы адалсыздығын көрсету үшін бәде кездесетін әйелге үйленді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл пайғамбарлар өз замандастарымен ақымақтар деп есептелмеген, себебі олар адамдардың назарын аудару және оларды тәубеге келтіру үшін жеке шаралар қолданған.

Батыс христиандығы

Батыс христиан дінінде өмір сүрген бірнеше қасиеттілер болды, олардың өмірі өте ерекше және көзға ұштар болып көрінетін. Олардың ең ертегісі – 1094 жылы қайтыс болған, үйсіз қалған жас адам, Транийлік Николай. Ол үнемі «Кирие Элейсон» деп қайталап, ақымақтықпен әрекет еткен. Оның францискандық бауырлары оны тығыз бақылап, киімдерін сыйға беруіне қатаң тыйым салған. Мұндай мінез-құлық бауырларына ұят болғанымен, ол францискандықтардың таза үлгісі ретінде танылып, құрметке ие болды. Францискандықтардың ауызша дәстүрлерін жатқан «Ассизилік Франциск қасиеттісінің кішкентай гүлдері» еңбегінде «Джунипер аға» туралы бірнеше оқиға келтірілген. Олардың ең танымал оқиғасы – Джунипер ағаның науқас бауырынан тамақ ретінде шошқа аяғын сұрағанын естігенде, ол ас үй пышағын алып, орманға қашқан. Орман ішінде шошқалардың тобын көріп, бір шошқаның аяғын кесіп алып, бауырына жеткізіп, шошқаны өлімге тастап кеткен. Бұл бағушының ашуын туғызып, ол Францискке шағымданған. Франциск Джунипер ағамен сөйлесіп, ол қуанышпен: «Рас, әке, мен шошқаның аяғын кестім. Себебін айтайын, мен ауырып жатқан бауырыма қайырымдылықпен барып тұрдым» деген. Джунипер аға ашуланған бағушыға да түсіндірген, ол Джунипердің жүрегіндегі «пейілділік, қарапайымдық және көңілжайлылықты» (Хадлстон, 1953) көріп, оны кешіріп, қалған шошқаны бауырларына берген.

Шығыс христиандығы

Қасиетті ақымақ немесе юродивый – Мәсіх үшін ақымақтықтың орысша нұсқасы, Шығыс православие аскетизмінің ерекше түрі. Юродивый – адам алдында қасақана ақымақ әрекет ететін қасиетті ақымақ. Бұл термин "қателік немесе ақылсыздық емес, әдейі, ашуландыратын, тіпті қоздыратын" мінез-құлықты білдіреді. Иванов "Византиядағы және одан тыс жерлердегі қасиетті ақымақтар" еңбегінде "қасақана ақылынан адасқандай, ақымақ болып көрінетін, немесе өз ерігімен басқаларды дүрсілтіп немесе ашуландыратын" адамды "қасиетті ақымақ" деп сипаттаған. Грек тілінде қасиетті ақымақ сөзі "салос" деп аударылады. Бұл тәжірибе бірінші ғасырдағы Византияның агиографиясында мойындалды және, мүмкін, 14 ғасырда Мәскеудегі Ресейде кеңінен қабылданып, тарады. Қасиетті ақымақтың ақымақтығы екіұшты болды, ол нағыз немесе құбылану болуы мүмкін. Ол (немесе ол) құдайдан шабыт алған деп сенді, сондықтан басқалар айта алмайтын шындықтарды айта алатын, әдетте тікелей емес, меңзеулер немесе уақытша әңгімелер арқылы жеткізетін. Ол патшаларға қатысты ерекше мәртебеге ие болды, өйткені ол жердегі билікке немесе сотқа бағынбайтын тұлға еді. Ресейде Мәсіх үшін алғашқы ақымақ деп саналатын қасиетті Прокопий (Прокопий), ол Киелі Рим империясының жерлерінен Новгородқа келді, содан кейін Устюгке көшіп, ақымақ болып көрініп, аскетикалық өмір салған (шіркеудің жабық кеңістігінде жалаңаш ұйықтады, түні бойы дұға етті, тек кедейлерден ғана тамақ алды). Ол қорланды және ұрылды, бірақ соңында құрметке ие болды және өлгеннен кейін қастерленді. Ресей православие шіркеуі қатарында 36 юродивыйді әулиелерге жатқызады, Прокопий Устюгтен бастап, ең танымалдары – Мәсіх үшін ақымақ Василий, ол Мәскеудегі Киелі Василий соборына атын берген. Ресей шіркеуіндегі ең белгілі заманауи мысалдардың бірі – Санкт-Петербург қаласының қасиетті Ксениясы.

Құдайға деген құштарлық

"Құдайға деген құштарлық" деген сөз тіркесі кейде АҚШ және басқа ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде "Мәсіх үшін ақымақтық" сияқты ұғымды жеткізу үшін қолданылады. Бұл әсіресе Америка Құрама Штаттарындағы Біріктіру шіркеуімен байланысты. "Құдайдың еркі" атты, шіркеу мүшелері арасында танымал жинақта, Біріктіру шіркеуінің негізін қалаушы Сун Мён Мун: "Біз, басшылар, Құдайға деген құштарлығымыздың құрбаны болдық" деген сөздерді айтқан. 1979 жылы Біріктіру шіркеуінің сыншысы Кристофер Эдвардс шіркеу мүшесі ретінде өткізген алты айлық тәжірибесі туралы естеліктерін "Құдайға деген құштарлық: культтік өмірдің қорқынышы" деп атады. 2007 жылы жазушы Фрэнк Шеффер өзінің автобиографиясын "Құдайға деген құштарлық: қалай таңдалғандардың бірі ретінде өстім, діни оңшылдарды құруға көмектестім және бәрін (немесе көбін) қайтарып алуға тірі қалдым" деп атады. Онда ол белгілі евангелист пастордың ұлы ретінде өскені және кейіннен грек православие шіркеуіне ауысқаны туралы айтады. Сол жылы Бостон университетінің дін кафедрасының төрағасы және жазушы Стивен Протеро "Гарвард Дивинити Булетин" журналында былай деп жазды: "Мен Құдайға деген құштарлығы бар адамдарды жақсы көремін: олар маған құдай сияқты түсініксіз, әйелдері мен балаларын тастап, Тайландтағы орманға монахтар болып кететіндер, өздерін тану үшін Үндістанның ішінде жалаңаш жүретіндер, тіл біліп, Аппалачиде жыландарды ұстайтындар, себебі Киелі кітап олай істеуге рұқсат береді".

Қазіргі теология

Теологиядағы жақындағы еңбектердің бірі - Ярослав Пеликанның "Құдай үшін ақымақтар". Алты эссе арқылы түрлі "ақымақтар" тақырыбын қарастыра отырып, Пеликан құдайлықты түсіну мәселесімен байланыста "Құдай үшін ақымақ" мотивін зерттейді: Қасиеттіге тікелей кездескенде, қалыпты санасы бар адамдар оны ыңғайлы түрде тамашалай алмайды, өйткені ол тым зор және тым қорқынышты. Тек салдарына мән бермейтіндер ғана Қасиеттімен тікелей қақтығысу қаупіне барады.

Өнер мен әдебиеттегі юродиви

XIX ғасырдағы орыс әдебиетінде юродивий қасиетті ақымақтар туралы көптеген сілтемелер кездеседі. Қасиетті ақымақ Николка – Пушкиннің «Борис Годунов» пьесасының және Мусоргскийдің осы пьеса негізінде жазылған операсының кейіпкері. Пушкиннің «Қола атты» поэмасындағы Евгений кейіпкері Ұлы Петрдің тірі мүсінімен болған қақтығысында қасиетті ақымақтар дәстүріне негізделген. Юродивий Достоевскийдің романдарының бірнешесінде кездеседі. «Ақымақ» романында қасиетті ақымақ (мұңлы және көреген эпилепсиямен ауыратын князь Мышкин) өзімшілдік пен құштарлыққа толы әлемге енгізілгендегі салдарлары зерттеледі. Джозеф Франк айтқандай, «әдепті және білімді ханзада сырттан осы ерекше тұлғаларға ұқсамаса да, олардың рухани көрегендік сыйына ие, ол саналы сезім немесе діни сенімнен төмен, инстинктивті түрде әрекет етеді». «Бес жын» романында ақылсыз Мария Лебядкина қасиетті ақымақтың көптеген белгілерін көрсетеді, сондай-ақ «Қылмыс және жаза» романындағы Софья Мармеладова мен «Карамазовтар әлемі» романындағы Лизавета да осы сипаттамаға жатады. Толстойдың «Балалық шақ. Жас шақ. Жеткіншік шақ» романындағы Гриша да Иса үшін ақымақтардың бірі. Гришаның ерекше әлеуметтік мінез-құлқы, ұстамалары мен сөздері қасиетті ақымақтардың арасында жиі кездесетін құбылыс еді. Ересектердің оған деген құрметі де көптеген жағдайларда байқалды. Толстой өзінің өмірбаянында Гриша дұға оқығандағы әсерін былай сипаттайды:

«О, ұлы христиан Гриша! Сенің сенімің соншалықты мықты еді, Құдайдың жанында екеніңді сезіндің. Сөзіңнің өзінен ағып шығып, ақылмен тексерілмейтіндей, махаббатың соншалықты зор еді. Сөз таппай, жерге жығылғанда Құдайдың құдіретін қаншалықты жоғары бағаладың!». Басты кейіпкердің колыскері оны «осындай қасиетті адамдардың бірі» деп сипаттайды, ол орманның ішінде жалғыз өмір сүреді, бір жағынан «Құдайдың адамға берген сыйы» деп атап, нан жеуді және «үйретілген жандарды» ажыратады, екінші жағынан «ашық аспандағы» құстар мен «орман және даланың» жандарын күнә деп санайды.

Фильмге сілтемелер

Остров (Остров деп те аталады) – 2006 жылы түсірілген, 1970-ші жылдардағы Ресейдегі (құран оқушы) Анатолий әкесінің өмір тарихын баяндайтын фильм. Шығыс отты мильдері. "Жоқтардың арасында үйде" кітабындағы Қаюм кейіпкері, қарсылас болғаннан досқа айналатын, осындай тұлға ретінде қарастырылуы мүмкін. "Андрей Рублев" фильмінде "Дурочка" (ақылсыз қыз) рөлін режиссер Андрей Тарковскийдің әйелі Ирма Рауш ойнайды.