Халил Тургут Өзал: Түркия Президенті (1989-1993)

Кіріспе

Түркия президенті 1989-1993 жылдары

Халил Тургут Озал (13 қазан 1927 – 17 сәуір 1993) – 1989-1993 жылдар аралығында Түркияның 8-ші президенті болған көрнекті саясаткер, бюрократ, инженер және мемлекет қайраткері. Бұрын 1983 жылдан 1989 жылға дейін Отан партиясының басшысы ретінде Түркияның 26-шы премьер-министрі қызметін атқарған. 1980-1982 жылдары Түркияның әскери үкіметіндегі Бюленд Улусутың вице-премьер-министрі болды. АҚШ-тағы Дүниежүзілік банкте қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін және университет оқытушысы болғаннан кейін, Озал 1979 жылы Түркияның негізгі кеншілер кәсіподағының бас хатшысы, кейіннен жетекшісі болды. 1977 жылы кең ауқымды өндірістік іс-қимыл кезінде бас келіссөзші болды. 1977 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық құтқару партиясының (МҚП) үміткері ретінде Измирден парламентке үміткер болды. 1979 жылы 1980 жылғы әскери төңкеріске дейін Премьер-министр Сүлеймен Демирелдің азшылық үкіметінің хатшысы болды. Осы қызметте ол түрік экономикасында неолиберализмге жол ашқан «24 қаңтар шешімдері» деп аталатын экономикалық реформаларды әзірлеуде маңызды рөл атқарды. Төңкерістен кейін ол Бюленд Улусу үкіметінде экономикаға жауапты Түркияның вице-премьері болып тағайындалды және экономикалық реформаларды жүзеге асыруды жалғастырды. 1982 жылы экономикалық саясатқа қатысты келіспеушіліктерге байланысты қызметінен кетті. 1983 жылы әскери үкімет саяси партияларға тыйым салғаннан кейін Озал Ана Отан партиясын (ААНП) құрды. 1983 жылғы жалпы сайлауда ААНП парламенттік көпшілікке ие болды, содан кейін Озал Түркияның премьер-министрі болды. Валюта бағамы мен реттеуді жоюға қатысты бірнеше экономикалық реформаларды жүзеге асырған кезде инфляцияның өсуі және күрд сепаратистерімен қақтығыстың күшеюі 1984 жылғы жергілікті сайлауда ААНП-ның үлесін азайтты. 1987 жылы өткен референдумда 1980 жылғы төңкеріс кезінде тыйым салынған саясаткерлерге саяси қызметті қайта бастауға рұқсат берілді, бірақ 1987 жылғы жалпы сайлауда ААНП парламенттік көпшілікпен қайта сайланды, бірақ дауыс үлесі азайды. 1988 жылы партияның съезі кезінде ол жасалған қастандықтан аман қалды. Озалдың сыртқы саясаты Шимшек оқиғасынан кейін Грекиямен соғысты болдырмауға бағытталған және болгар түркілеріне Түркияға көшіп келуге уақытша рұқсат берді. Озал 1989 жылғы президенттік сайлауда Түркия Республикасының Президенті болып сайланды, ал оның орнына Йылдырым Акбулат премьер-министр болып тағайындалды. Саяси міндеттері шектеулі болғанына қарамастан, Озал 1990 жылы Зонгулдақтағы шахтерлердің ереуіліне араласу сияқты үкіметтік істермен айналысты. Акбулат премьер-министр ретінде мойынсұнғыш көзқарас танытса да, 1991 жылғы жалпы сайлаудан кейін Сүлеймен Демирел премьер-министр болған кезде президент пен премьер-министрдің өкілеттіктері туралы даулар күшейді. Оңтүстік-Шығыс Анатолияны дамыту жобасы Шанлыурфада Ататүрк тоғанының құрылысымен басталды, ал Озал 1992 жылы Анкарада өткен Түрік мемлекеттерінің алғашқы саммитіне қатысты. Ол Персыш шығанағындағы соғыс және суық соғыстың аяқталу кезеңінде АҚШ президенті Джордж Буш-пен тығыз қарым-қатынаста болды. Озал 1993 жылы қызметін атқарып жүргенде күтпеген жерден қайтыс болды, ал 2012 жылы жасалған эксгумация нәтижесінде улану фактісі анықталды, бірақ өлімнің нақты себебі белгісіз қалды.

Halil Turgut Özal (; 13 October 192717 April 1993) was a prominent Turkish politician, bureaucrat, engineer and statesman who served as the 8th President of Turkey from 1989 to 1993. He previously served as the 26th Prime Minister of Turkey from 1983 to 1989 as the leader of the Motherland Party. He was the Deputy Prime Minister of Turkey in the military government of Bülend Ulusu between 1980 and 1982. After working briefly at the World Bank in the United States and as a university lecturer, Özal became the general secretary and later the leader of the main miners' trade union of Turkey in 1979, serving as a chief negotiator during large scale industrial action in 1977. He unsuccessfully stood for Parliament in the 1977 general election as a National Salvation Party (MSP) candidate from İzmir. In 1979, he became an undersecretary to Prime Minister Süleyman Demirel's minority government until the 1980 military coup. As an undersecretary, he played a major role in developing economic reforms, known as the 24 January decisions, which paved the way for greater neoliberalism in the Turkish economy. After the coup, he was appointed Deputy Prime Minister of Turkey responsible for the economy in Bülend Ulusu's government and continued to implement economic reforms. He resigned in 1982 following disagreements over economic policy. Özal formed the Motherland Party (ANAP) in 1983 after the ban on political parties was lifted by the military government. ANAP won a parliamentary majority in the 1983 general election and Özal subsequently became the Prime Minister of Turkey. While implementing several economic reforms concerning the exchange rate and deregulation, a rise in inflation and the growing conflict with Kurdish separatists led to ANAP winning reduced pluralities in the 1984 local elections. Despite a referendum in 1987 allowing politicians banned during the 1980 coup to resume political activities, ANAP was re elected with a parliamentary majority in the 1987 general election, albeit with a reduced share of the vote. He survived an assassination attempt during a party congress in 1988. Özal's foreign policy focused on averting war with Greece following the Şimşek Incident and temporarily allowed Bulgarian Turks to emigrate to Turkey. Özal was elected President of the Turkish Republic in the 1989 presidential election, while Yıldırım Akbulut replaced him as Prime Minister. Despite assuming a ceremonial role with minimal political duties, Özal remained occupied with government activities, such as intervening in the 1990 Zonguldak miners' strikes. While Akbulut took a docile approach as Prime Minister, disputes over the President's and Prime Minister's duties were dominant when Süleyman Demirel became Prime Minister after the 1991 general election. The Southeastern Anatolia development project began with the construction of the Atatürk Dam in Şanlıurfa, while Özal participated in the first ever summit of Turkic Republics in 1992 held in Ankara. He maintained close relations with the President of the United States George H. W. Bush during the Gulf War and the end of the Cold War. Özal died unexpectedly while in office in 1993, with an exhumation in 2012 leading to evidence of poisoning but the cause of death was unclear.

Ерте өмір және мансап

Халил Тургут Озал Малатияда үш ұлының тұңғышы ретінде дүниеге келді. Оның анасы Түнчели облысының Чемишгезек қаласынан шыққан және жартылай немесе толық күрд тегіне жататын. Оның ата-анасы «тақуа мұсылмандар» деп сипатталған, әкесі мемлекеттік «Земшаруашылық банкі» бөлімшесінің басқарушысы болғанға дейін имамдыққа оқыған, ал анасы Нақшбанди тәріқатымен байланысты Искендерпаша қауымының бастауыш сынып мұғалімі болған, ал Тургут Озал өзі кейіннен осы топқа қатысқан. Ол Силифкеде бастауыш мектепті, Мардинде орта мектепті және Қайсериде жоғары мектепті бітірген. Озал Стамбул техникалық университетінде электр инженериясын оқып, 1950 жылы диплом алған. 1950-1952 жылдары Мемлекеттік электр энергетикасын жоспарлау басқармасында жұмыс істеді, ал 1952-1953 жылдары АҚШ-та электр энергиясы және инженерлік менеджмент саласында білімін жалғастырды. Түркияға оралғаннан кейін 1958 жылға дейін сол ұйымда электрлендіру жобалары бойынша қайта жұмыс істеді. 1959 жылы Мемлекеттік жоспарлау ұйымында, ал 1960 жылы жоспарлауды үйлестіру бөлімінде қызмет етті. 1961 жылы әскери қызметтен кейін бірнеше мемлекеттік мекемелерде жетекші лауазымдарда жұмыс істеді және ОДТҮ-да (Орта Шығыс техникалық университеті) дәріс берді. 1971-1973 жылдары Дүниежүзілік банк оны жұмысқа алды. Содан кейін 1979 жылға дейін бірнеше жеке түрік компанияларының төрағасы болды. 1983 жылдың 20 мамырында «Анаватан партиясы» партиясын құрып, оның төрағасы болды. Партиясы сайлауда жеңіске жетіп, 1983 жылдың 13 желтоқсанында үкімет құрып, 19-шы премьер-министр атанды. 1987 жылы тағы да сайлауда жеңіске жетіп, премьер-министр болды. Премьер-министр қызметін атқару кезеңінде ол Түркияның сыртқы экономикалық қатынастарын дамытуға белсенді қатысты және оның қолдауымен 1986 жылы Түркияның Сыртқы экономикалық қатынастар кеңесі (DEİK) құрылды. Ол сондай-ақ шетелдік сапарларына бизнесмендердің делегацияларын алып жүре бастады. 2008 жылдың соңында Демирағ Анкараның 11-ші ауыр қылмыстық сотында қайта сотталып, жиырма жылға бас бостандығынан айырылды. 2013 жылы Озалдың ұлы Ахмет Озал, қастандыққа дейін бірнеше ай бұрын Озалдың ресми ұшағының бір қозғалтқышы істен шығып, апатқа ұшырағанын айтты. Кейіннен ұшақ жасаушы компания апат жағдайында ұшақтың 95% жарылу қаупі болғанын мәлімдеді.

Halil Turgut Özal was born in Malatya, the eldest of three sons. His mother was originally from Çemişgezek, Tunceli and of either half or full Kurdish descent. His parents have been described as "devout Muslims", his father having trained as an imam before becoming a branch manager at the state owned Agricultural Bank while his mother was an elementary school teacher associated with the community of İskenderpaşa, affiliated with the Naqshbandi Sufi order, and Turgut Özal himself would get involved with the group later on. He completed elementary school in Silifke, middle school in Mardin, and high school in Kayseri. Özal studied electrical engineering at Istanbul Technical University, graduating in 1950. Between 1950 and 1952, he worked at the State Electrical Power Planning Administration and continued his studies in the United States on electrical energy and engineering management between 1952 and 1953. After his return to Turkey, he worked in the same organization again on electrification projects until 1958. Özal was in the State Planning Organization in 1959, and in the Planning Coordination Department in 1960. After his military service in 1961, he worked at several state organizations in leading positions and lectured at ODTÜ (Middle East Technical University). The World Bank employed him between 1971 and 1973. Then, he was chairman of some private Turkish companies until 1979. On 20 May 1983 he founded the Motherland Party (Anavatan Partisi) and became its leader. His party won the elections and he formed the government to become the 19th Prime minister on 13 December 1983. In 1987 he again became prime minister after winning elections. During his tenure as a prime minister he was involved in shaping the foreign economic relations of Turkey and with his support the Foreign Economic Relations Board of Turkey (DEİK) was established in 1986. He also began to take delegations of business leaders on his foreign trips. In late 2008, Demirağ was re tried by the Ankara 11th Heavy Penal Court and sentenced to twenty years in prison. In 2013 Özal's son Ahmet Özal said that several months before the assassination attempt Özal had survived a plane incident in which his official plane lost an engine and crash landed. The manufacturer later reported a 95% probability that the plane would have exploded under the circumstances present.

Төрағалық (1989-1993)

1989 жылғы 9 қарашада Озал Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысы сайлаған сегізінші президенті болды және Осман империясы емес, Түркия Республикасында туған алғашқы президент атанды. Кеңес Одағының тарауымен Озал Орталық Азияның түркі елдерімен және Оңтүстік Кавказдағы Әзірбайжанмен одақ құруға ұмтылды. Ол елдің Таяу Шығыс және мұсылман елдерімен қарым-қатынасын жақсартуды да ынталы түрде қолдады. Озал Перс шығанағы соғысын қатты қолдап, президент Джордж Бушқа Түркиямен шекаралас Иракқа қарсы соғыс ашуға шақырды. Ол Саддам Хусейннің "кетуі керек" деді және оны "Қаддафиден де қауіпті" деп сипаттады. Озалдың еркін нарыққа бейімділігі оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – түрік экономикасын ашумен байланысты. Бірден капитал бақылауы жойылды – түрік азаматтары қалаған шетел валютасын елден шығарып әкеп, кіргізе алатын болды. Ол сондай-ақ валюталық режимді либералдап, соғыстан кейінгі тарихтағы ең агрессивті және амбициозды экспортқа бағытталған саясаттың бірін бастады. Бұл науқанның ұраны – "Экспортта немесе өл". Kutlutaş, Enka, STFA және Tekfen сияқты түрік мердігерлері 1980-1990 жылдар аралығында Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесі (ПШК) және Ливия нарықтарында 20 миллиард долларлық келісімдер жасады. Президент Тургут Озал Күрдстан жұмысшы партиясымен (КЖП) келіссөздер жүргізуге келісті. Озалдың өзінің күрд тегі болғанын ескерсек, көптеген түрік саясаткерлері осы мәселеге қызығушылық танытқан жоқ, тіпті КЖП-нің өзінде де осыған мүдделілердің саны көп болған жоқ. 90-шы жылдардың басында бірінші кезең өтті, нәтижесінде КЖП 1993 жылғы 17 наурызда атысты тоқтату туралы жариялады. 1993 жылғы 17 сәуірде президенттің күдікті жағдайда қайтыс болуынан кейін келісімге қол жеткізу үміті күйреп, Озал қарсы болған "Касл жоспары" іске асырылды. Кейбір журналистер мен саясаткерлер Озалдың өлімі 1993 жылғы жасырын әскери төңкерістің бөлігі болды деп санайды, мақсаты – бейбітшілік жоспарларын тоқтату. Озал Түркияның Азия мен Еуропа арасындағы көпір ретінде, қазіргі заманғы және ғылыми мемлекет ретінде болуына берік сенді. Ол исламның демократия мен есеп берушілікпен үйлесімді екеніне және мұсылман елінің де заманауи, ғылыми және прогрессивті болуы мүмкін екеніне сендірді.

On 9 November 1989, Özal became the eighth President of Turkey elected by the Grand National Assembly of Turkey and the first president to be born in the Republic of Turkey rather than the Ottoman Empire. With the dissolution of the Soviet Union, Özal made an effort to found alliances with the Turkic countries of Central Asia as well as Azerbaijan in the South Caucasus. He was also a keen proponent of the country's rapprochement with the Middle East and the Muslim countries. Ozal was very supportive of the Gulf War, urging President George H. W. Bush to go to war with Iraq, with which Turkey shared a border. He said that Saddam Hussein "must go" and called him "more dangerous than Gaddafi." Özal's free market instinct perhaps defined some of his greatest achievements the opening up of the Turkish economy. At a stroke, capital controls were abolished Turks could take out or bring in whatever declared foreign currency they wished. He also liberalized the foreign exchange regime and embarked on one of the most aggressive and ambitious export driven policies anywhere in post war history. The watchword of this campaign was "Export or Die". Turkish contractors such as Kutlutaş, Enka, STFA and Tekfen, to name but a few, alone amassed $20 billion worth of contracts in the Gulf Cooperation Council (GCC) and Libyan markets in the 1980–1990 decade. President Turgut Özal agreed to negotiations with the Kurdistan Workers' Party (PKK). Apart from Özal, himself half Kurdish, few Turkish politicians were interested, nor was more than a part of the PKK itself. A first round occurred in the early 90s, and led to a cease fire declaration by the PKK on 17 March 1993. After the president's death on 17 April 1993, in suspicious circumstances, the hope of reconciliation evaporated, and the Castle Plan, which Özal had opposed, was enacted. Some journalists and politicians maintain that Özal's death was part of a covert military coup in 1993 aimed at stopping the peace plans. Özal had a firm vision of a Turkey straddling as a bridge between Asia and Europe – a modern and scientific Turkey. He strongly believed that Islam is compatible with democracy and accountability, and that a Muslim country can also be modern, scientific and progressive.

Армян геноциді туралы пікірлер

Армения геноциді мәселесі Озалдың күн тәртібінде болды, себебі ол Түркияның үнемі жалғасып келе жатқан жоққа шығару саясаты елдің халықаралық қатынастарына зиян келтіреді деп санады. Ол армяндармен келісімге келіп, мәселені мүмкіндігінше тезірек, ымыраға келу арқылы шешкісі келді. Мұның себебі 1950-жылдары АҚШ-та оқып жүрген кезінде геноцид тақырыбымен алғаш рет бетпе-бет кездесуі болды. Озал АҚШ-тың саяси күн тәртібіне армян геноцидін мойындауды енгізуді мақсат тұтқан армян лоббисінің пайда болуын байқады. 1983 жылы премьер-министр болғаннан кейін армян мәселесі оның күн тәртібіндегі маңызды тақырыптардың бірі болды. Алайда, ол Арменияны азат ету үшін Арменияның құпия армиясы (АСАЛА) 1980-жылдардың басында шетелдегі түрік дипломаттарына жасаған шабуылдарын күшейткен кезде қиындықтарға тап болды. АСАЛА факторы түрік және армян халықтары арасындағы келіспеушілікті азайтуға бағытталған ішкі саясаттағы батыл қадамдарды өте қиын етіп берді. Жасырын түрде Озал армяндармен келіссөздер жүргізу идеясын қорғады, себебі ол бұл дау Түркияның халықаралық саясаттағы мүдделеріне ауыр соққы беруі мүмкін еді. 1984 жылы Озал кеңесшілеріне армян диаспорасымен келісімге келіп, геноцидті мойындау жағдайында Түркияның саяси және экономикалық шығындарын бағалайтын әртүрлі сценарийлерді жасауды тапсырды. Озал геноцид мәселесін шешудің бір бөлігі ретінде "Ван жобасы" сияқты бірнеше жобаларды іске асыруға тырысты. Ван жобасы армяндарға Вандағы белгілі бір жерлерді қайтаруды көздеді. Алайда, Озал нақты нәтижелерге жете алмады, өйткені оның саясаты түрік қоғамы, Отан партиясы және түрік әскері тарапынан сынға ұшырады. Олар армян диаспорасымен келіссөздер жүргізу идеясын қабылдамайтын және тіпті ойлап табуға болмайтын нәрсе деп есептеді, бұл кейбір адамдарды оның қастандыққа ұшырағанын күдіктендірді. Озал алғаш рет бір ай бұрын ауырып қалған еді. Ол күрдтердің көтерілісші ұйымы ПКК-мен келіссөздер жүргізуге үлкермей қайтыс болды. Оның әйелі Семра Озал оның лимонадтан уланғанын мәлімдеді және тікелей тексеру жүргізбеуіне күмән келтірді. Өлім себебін анықтау үшін алынған қан үлгілері жоғалды немесе жойылды. Озал түркілік одақ құруға ұмтылды және бұрынғы Кеңес Одағынан жаңадан тәуелсіз болған түркі мемлекеттерінің бірнеше президенттерінен осы бағытта уәде алды. Оның әйелі Семра осы жоспарды бұзу мақсатымен кімнің осы қылмысты жасағанын анықтау қажет екенін айтты. Озалды Әднан Мендерес мазарының жанына жерлеген мемлекеттік жерлеу рәсіміне жүздеген мың адам қатысты. Оған 72 елдің өкілдері, соның ішінде Грекия премьер-министрі Константинос Мицотакис, Армения президенті Левон Тер-Петросян, Германия президенті Рихард фон Вайцзекер, Әзірбайжан президенті Абульфаз Елчибей және АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Джеймс Бейкер қатысты. Оның қайтыс болғанына 14 жыл толуына орай Анкарада мыңдаған адам жиналды. Тергеушілер оның денесін эксгумация жасап, улану белгілерін тексеруді қалады. Зерттеулер нәтижесінде денеде тыйым салынған ДДТ инсектицидінің қалыпты деңгейден он есе көп мөлшерде табылды. Баспасөз хабарларына сәйкес, "жартылай бальзамдалған" дене жақсы сақталған, бұл сарапшылар мен жұртшылықты таң қалдырды. Дене төменгі жағы скелеттенген, ал жоғарғы жағы адипоцераның әсерінен сақталған. 2012 жылдың 12 желтоқсанында жарияланған мәйітке сараптама жасау қорытындысы бойынша оның денесінде у бар екені анықталды, бірақ өлім себебі белгісіз болып қалды. 2013 жылдың қыркүйегінде зейнеткер генерал Левент Ерсозды оның өлтірілуіне айыптау бойынша сот басталды, бірақ ол барлық айыптардан босатылды.

The issue of the Armenian genocide was part of Özal's agenda because he came to believe that Turkey's ongoing denial policy harmed his country's international relations. He wanted to reach an agreement with the Armenians and solve the problem as soon as possible by making compromises. The reason for this was his first confrontation with the topic of the genocide in the 1950s while he was still studying in the United States. Özal noticed an emerging Armenian lobby which aimed to introduce the recognition of the Armenian Genocide on the political agenda in the United States. When he became prime minister in 1983, the Armenian issue was one of the topics on his agenda. However, he faced tough challenges as the Armenian Secret Army for the Liberation of Armenia (ASALA) intensified its attacks on Turkish diplomats abroad in the early 1980s. The ASALA factor made it very difficult to take any bold steps in domestic politics with respect to bridging the gap between Turks and Armenians. Behind closed doors, Özal defended the idea of holding negotiations with Armenians to settle a dispute that has had great potential to deal a serious blow to Turkish interests in international politics. In 1984, Özal tasked his advisers to work out different scenarios of the political and economic costs that Turkey would have to incur if it would agree to compromise with the Armenian diaspora and recognize the Genocide. Özal tried to implement several projects, including the "Van project," as part of his solution to the Genocide issue. The Van Project envisioned the return of some lands to Armenians in Van. However, Özal was unable to make concrete progress because his policies sparked criticism and fury among the Turkish public, the Motherland Party, and the Turkish military as they considered the idea of negotiating with the Armenian diaspora itself as unacceptable and unthinkable. leading some to suspect an assassination. Özal had first become ill a month earlier. He died just before he had the chance to negotiate with the Kurdish rebel organization, the PKK. His wife Semra Özal claimed he had been poisoned by lemonade and she questioned the lack of an autopsy. The blood samples taken to determine cause of death were lost or disposed of. Özal had sought to create a Turkic union, and had obtained the commitment of several presidents of the newly independent Turkic states from the former Soviet Union. His wife Semra alleged that the perpetrator might have wanted to foil the plan. Hundreds of thousands of people attended the state burial ceremony in Istanbul, in which Özal was buried next to the mausoleum of Adnan Menderes. Among those attending were dignitaries of 72 countries, including several heads of state and government, such as Greek Prime Minister Konstantinos Mitsotakis, Armenian President Levon Ter Petrosyan, German President Richard von Weizsäcker, and Azerbaijani President Abulfaz Elchibey attended the funeral, as well as former U. S. Secretary of State James Baker. On the fourteenth anniversary of his death, thousands gathered in Ankara in commemoration. Investigators wanted to exhume the body to examine it for poisoning. It contained the banned insecticide DDT at ten times the normal level. According to press reports, the "partially embalmed" remains were found to be well preserved, much to the experts' and public's surprise. It is reported that while the lower half of the body was subject to skeletonization, the upper half was preserved due to adipocere. An autopsy report issued on 12 December 2012 stated his body contained poison but the cause of death was unclear. A trial charging retired general Levent Ersöz with his murder began in September 2013 who eventually was cleared of all charges.

Мұра

Түркиядағы көптеген көшелер, саябақтар және қоғамдық ғимараттар Өзалдың атымен аталады.

Отбасылық және жеке өмірі

Өзінің әйелі Семрадан Озалдың Ахмет және Эфе деген екі ұлы, Зейнеп деген қызы болды. Ахмет Озал 1999 жылғы сайлаулардан кейін парламентке сайланды, бірақ 2002 жылғы сайлаулардан кейін парламентке қайта сайланбады. Түргут Түркиядағы ықпалды исламдық тәриқаның – Нақшбанди тәриқасының түрік бөлімшесі болып табылатын Искендерпаша қауымының мүшесі болды.

Парламент

Сайлау күніДауыс саныДауыс пайызыЖеңілген орындарСаяси партияКарта19837,833,14845.14%Туған жер партиясы19878,704,33536.31%

Жергілікті

Сайлау күніДауыс саныДауыс пайызыСаяси партия19847,355,79641.52%Ана тілі партиясы19894,828,16421.80%