Кіріспе

Баварияның 1777–1799 жылдар аралығындағы сайлаушысы Карл Теодор (11 желтоқсан 1724 – 16 ақпан 1799) – Виттельсбах әулетінің Сульцбах тармағынан шыққан неміс ақсұлуы. Ол 1733 жылы алты жасында әкесі Иоганн Кристианнан Сюльцбах графы-палатинінің титулын алды. Әкесінің інісі Карл III Филипп қайтыс болғаннан кейін, 1742 жылы он сегіз жасында Рейн Пфальц графы және сайлау ханзадасы болды. 1777 жылы тағы бір туысы Максимилиан III Иосиф қайтыс болған соң Баварияның сайлау ханзадасы атанды.

Отбасы және шығу тегі

Карл Теодор Виттельсбах әулетінің Сюльцбах тармағында дүниеге келді. Оның әкесі Иоганн Кристиан еді, ол кейіннен Сюльцбах граф-палатині болды. Оның анасы Мари Анн Генриетта Леопольдина де Ла Тур д’Овернь, Берген-оп-Зум маргревинесі, Анри де Ла Тур д’Овернь, Турен виконтының шөбересі. Ол Брюссельдің жанындағы Дрогенбоста дүниеге келді және Мангеймде білім алды. Карл Теодор 1728 жылдан бастап Берген-оп-Зум маркграфы болды. Одан кейін 1733 жылы әкесінен кейін Сюльцбах граф-палатині болды және 1742 жылы Карл III Филипп, Палатин сайлаушысының қайтысымен, Палатин сайлауын және Юлих пен Берг герцогтықтарын мұрагерлік етті. Виттельсбах әулетінің барлық тармақтарының бірлігін нығайту үшін Карл III Филипп 1742 жылдың 17 қаңтарында немересі Елизавета Августаны Карл Теодорға, ал оның қарындасы Мария Аннаны бавариялық князь Клементке үйлендірді. Карл Теодор Палатин сайлаушысы ретінде ғылым академиясын құрып, музейлердің жинақтарын толықтырып, өнерді қолдау арқылы халқының жүрегін жеңіп алды. 1777 жылы Максимилиан III Иосиф Баварияда қайтыс болғаннан кейін Карл Теодор Баварияның сайлаушысы және герцогы болды және Мюнхенге көшті.

Бавария мұрагерлігі

Чарльз Теодор жаңа атағын бірден қабылдамады. Оның бірнеше сүйіктісі және көптеген заңсыз балалары болды. Алайда, бұл балалар Бавария электоратын да, Пфальц электоратын да мұраға ала алмады; Чарльз Теодорға өзінің заңсыз балаларына мұра қалдыра алатын территория қажет болды. Чарльз Теодор орта ғасырлардағы Бургундия империясын қайта жаңғыртуды армандады. 1778 жылдың 3 қаңтарында Макс Иосифтің қайтысынан кейін көп ұзамай Чарльз Теодор Баварияның оңтүстігін Австриялық Нидерландтың бір бөлігіне алмастыру туралы келісімге қол қойды. Бұл жоспарға Макс Иосифтің жесірі, Саксониялық Мария Анна София және Чарльз Теодордың туысы, Цвайбрюкен герцогы Карл II Август, Пфальц Биркенфельд үйінің басшысы және Бавария мен Пфальцтың келесі мұрагері қарсы шықты. Оларды Пруссияның Фридрих II және көптеген неміс ұсақ мемлекеттері қолдады. Соңғы дипломатиялық дағдарыс Бавария мұрагерлік соғысына әкелді, ол Тешен бейбіт шартымен (1779) аяқталды. Чарльз Теодор Бавария мұрагерлігін қабылдады, бірақ оның заңсыз туындары Баварияны мұраға ала алмайды деп келісті. Чарльз Теодор әйелі, Сульцбах графесі Елизавета Августадан бір ұл, Франц Людвиг Иосифтің тууына куә болды, бірақ ол дүниеге келген күнінен кейін қайтыс болды. Оның әйелі 1794 жылы қайтыс болды. 1795 жылы ол Иосифтің қызы Мария Леопольдина Австрия Эстеге үйленді, бірақ олардың балалары болмады. 1784 жылы Баварияны Австриялық Нидерландпен алмастыру туралы екінші ұсыныс та сәтсіз аяқталды, себебі Пруссияның Фридрих II Фюрстенбундты құрды. Чарльз Теодор қайтыс болғаннан кейін Бавария мен Пфальц оның туысы Макс Иосифке, Цвайбрюкен герцогына, 1795 жылы қайтыс болған Карл Августтың кіші інісіне бұйырды. 1989 жылы Марвин Э. Томас «Карл Теодор және Бавария мұрагерлігі, 1777–1778» еңбегінде Чарльз Теодордың өзінің жаңа территориясын сақтап қалуды қалағанын, оның дипломатиялық хат алмасуында көрсетілгендей, дәлелдеді. Көптеген адамдар Чарльз Теодордың Палатинат курфюрстігі кезінде қалыптасқан деспотиялық және қымбат әдеттерін жалғастырғанын жақсы түсінеді.

Баварияның сайлаушы ретінде билік ету

Карл Теодор Баварияда билеуші ретінде танымал бола алмады, деді оның сыншысы Лоренц фон Вестерридер. Ол Баварияның сайлау жерлерін Австрияның Нидерландысымен және патшалық тәжбен алмастыруға тырысты, бірақ Бавариядағы әлеуметтік шиеленісті бақылауға ешқашан қол жеткізе алмады. Мюнхен қалалық кеңесімен туындаған даудан кейін, ол 1788 жылы сайлау резиденциясын Мангеймге көшірді, бірақ бір жылдан соң ғана қайтып келді. 1785 жылы ол американдық лоялист Биньямин Томпсонды әскери көмекшісі және камерагері етіп тағайындады. Келесі 11 жыл ішінде Томпсон Бавария армиясын және мемлекеттің көптеген салаларын реформалады, Карл Теодордың қолдауымен жоғары министрлік шеніне көтерілді және граф фон Румфорд атанды. Карл Теодор 1785 жылы Адам Вайсхаупт құрған «Иллюминаттар» орденін таратып жібергенімен де белгілі. 1794 жылы француз революциялық әскері Юлих герцогтығын басып алды, 1795 жылы Пфальцке шабуыл жасады, ал 1796 жылы Баварияға қарай жорыққа шықты. Карл Теодор Франциск II-ден Баварияны Австрияның марионеттік мемлекетіне айналдыратын көмек сұрады. 1799 жылы Мюнхенде инсульттан қайтыс болғанда, мюнхендіктер бірнеше күн бойы қуанышпен тойлады. Ол Мюнхендегі Театинскиркінің мазарда жерленген. Сайлаушы мен бавариялық халқы арасындағы өзара жеккөрушілік пен сенімсіздікке қарамастан, Карл Теодор Мюнхен қаласына ерекше із қалдырды. Оның билігі тұсында Мюнхеннің ең ірі саябағы – Англиялық бақ құрылды, сонымен қатар қаланың ескі бекіністері бұзылып, қазіргі заманғы, кеңейіп келе жатқан қалаға орын жасалды. Мюнхеннің маңызды алаңдарының бірі – Карлплац алаңы Карл Теодордың құрметіне аталған. Дегенмен, мюнхендіктер бұл атауды көбінесе қолданбайды, оның орнына алаңды «Стахус» деп атайды, себебі сол жерде Карлплац алаңын салу жұмыстары басталғанға дейін «Бейм Стахус» тавернасы орналасқан. Бұл, ең алдымен, Карл Теодордың Баварияда Пфальцтағыдай танымал болмағанымен байланысты.

Мәдени мұра

Чарльз Теодор өнерді, оның ішінде драманы, әсіресе музыканы өте жақсы көретін. Мангейм сарайының оркестрі заманының ең үздік оркестрлерінің бірі саналды. Мангейм мектебі (оның ішінде композитор Кристиан Каннабих және дирижер Иоганн Штамиц) кейін танымал Винер классикасы пайдаланатын жаңалықтар жасады. Моцарт 1777 жылы Мангейм оркестріне қызметке түсуге өтініш білдірді, бірақ сот Мюнхенге көшуге дайындалып жатқандықтан қабылданбады. 1780 жылы Чарльз Теодор композитордан "Идоменео" операсын тапсырыс берді. Моцарт оның сөзін келтіріп: "Менде ешқашан осындай әсер қалдырған музыка болған емес. Ол керемет!" деді. Сол кездегі әдет-ғұрыпқа сәйкес, Мангеймде итальяндық опера труппасы және француз актерлер труппасы жұмыс істеді, әрқайсысы өз тілінде өнер көрсетті. Кейіннен Германиядағы алғашқы театрлардың бірі – Nationaltheater (ұлттық театр) құрылды, ол тек туған тілдегі пьесаларды ғана қойды (әсіресе, Шиллердің "Тоңкерісшілер" пьесасының алғашқы қойылымы 1782 жылы). Бейнелеу өнерінде Мангеймде атақты антикалық туындылардан алынған гипстен жасалған үлкен коллекция жиналды. Рубенстің көптеген туындылары бар Дюссельдорф галереясы алдымен Мангеймге, содан кейін Мюнхенге көшірілді, содан кейін ол Alte Pinakothek-ке қосылды. Мангейм суретшілерінің ешқайсысы бүгінде ерекше танымал болмаса да (әсіресе пейзаж шебері Кобеллден басқа), сайлаушының қасында бірнеше өте талантты мүсіншілер болды, олардың ішінде Питер Антон фон Вершафффельт, Питер Симон Ламин және Конрад Линк. Линк сонымен қатар Франкенталда фарфордан мүсіндер жасаушы ретінде де көзге түсті. Чарльз Теодордың бас сәулетшісі Николас де Пигаге Мангейм сарайын аяқтау, Швецинген сарайының (оның ішінде көптеген павильондар, соның ішінде бірнеше жасанды "римдік" қираған жерлер мен "мешіт") және Бенрат сарайын жобалау жұмыстарын тапсырды. Бұл жұмыстар таза қазіргі француз стилінде жасалған (кешіккен бароккодан ерте классицизмге өтумен ерекшеленеді), бірақ Чарльз Теодордың басқа сәулетшілері көбірек итальяндық стилді жақтады. Бұл әсерлердің араласуы сол кезеңдегі көптеген неміс сарайларына тән. Чарльз Теодор Гейдельбергтегі оның есімімен аталған Ескі көпірдің салынуына да жауапты болды. Чарльз Теодор өзін бейбітшілік ханзадасы деп атаған, бұл оның басты саяси қарсыласы, Пруссияның ұлы саяхатшысы Фридрихтен ерекшеленеді. Аллегориялық тұрғыдан алғанда, Римнің даналық және өнер құдайы Минерва көбінесе сайлаушының өзін бейнелеу үшін қолданылды. Бұл өзіне қатысты көзқарас Швецингендегі шағын ескерткіштегі жазуда жақсы көрсетілген: "1765 жылы қару-жарақ, урналар мен сүйектерді қазу барысында римдіктер мен немістердің соғыс пен өлім алаңы табылды. – Өмірінің жалғыз қуанышы болып табылатын бейбітшілік өнеріне, сайлаушы Чарльз Теодор осы жерді арнады, ол жеті фут тереңдікке қазылып, 1768 жылы осы ескерткіш орнатылды."

Некелер мен балалар

1742 жылдың 17 қаңтарында Мангеймде ол Сульцбах графы Иосиф Карл мен оның әйелі Нойбург графы Елизавета Августа Софидің қызы Елизавета Августаға үйленді. Осы некеден бір бала дүниеге келді, ол нәресте шағында қайтыс болды – Франциск Луи Жозеф (1761 жылдың 28-29 маусымы). 1795 жылдың 15 ақпанында Инсбрукте Австрия архигерцогинясы Мария Леопольдинаға үйленді. Осы некеден бала болған жоқ.