Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бір қолды ауыл шаруашылығы құралы
Single handed agricultural tool
Орақ, қап тартқыш, орақ ілгіш немесе шөп орағы – әр түрлі қисық жапырақтары бар, көбінесе астық дақылдарын жинау, орып-жыю немесе мал азығы ретінде қолданылатын шүйгін жемшөпті кесуге арналған бір қолды ауыл шаруашылығы құралы. Фалькс бұл сөздің синонимі болған, бірақ кейіннен ішкі жиегінде өткір қисық жапырағы бар кез келген құралды білдірген. Темір дәуірінен бастап жүздеген аймақтық ерекшеліктері бар орақ түрлері пайда болды, бастапқыда темірден, кейін болаттан жасалды. Көптеген мәдениеттердегі орақ түрлерінің осы үлкен әртүрлілігін тегіс немесе тісті жапырақтарға бөлуге болады, олардың екеуі де жасыл шөпті немесе пісіп жеткен астықты кесу үшін сәл әртүрлі техникаларды қолдана алады. Көне орақтарда пайда болған тісті жапырақ әлі де астық жинауда басым болып табылады, тіпті қазіргі астық жинау машиналарын және кейбір ас үй пышақтарында да кездеседі.
A sickle, bagging hook, reaping hook or grasshook is a single handed agricultural tool designed with variously curved blades and typically used for harvesting or reaping grain crops, or cutting succulent forage chiefly for feeding livestock. Falx was a synonym but was later used to mean any of a number of tools that had a curved blade that was sharp on the inside edge such as a scythe. Since the beginning of the Iron Age hundreds of region specific variants of the sickle have evolved, initially of iron and later steel. This great diversity of sickle types across many cultures can be divided into smooth or serrated blades, both of which can be used for cutting either green grass or mature cereals using slightly different techniques. The serrated blade that originated in prehistoric sickles still dominates in the reaping of grain and is even found in modern grain harvesting machines and in some kitchen knives.
Неолитке дейінгі
Месопотамияда қол орағының пайда болуы неолит дәуірінен бұрынғы заманға дейін жетеді. Израиль төңірегіндегі қазбалар нәтижесінде эпипалеолит дәуіріне (18000-8000 б.з.д.) жататын көптеген орақ жапырақтары табылған. Иорданияның Уади Зиклаб айманындағы жүйелі қазба жұмыстары ертедегі орақ жапырақтарының түрлі нұсқаларын аңғартты. Табылған артефакттардың ұзындығы әртүрлі болды және тік тісті жиектің болғаны байқалды. Бұл күрделі "тіс сияқты" пішін, табылған басқа артефакттармен салыстырғанда, жоғары деңгейдегі дизайн мен өндіріс сапасын көрсетті. Осы кезеңде табылған орақ жапырақтары шақ тастан жасалған, түзу және қазіргі заманғы қисық үлгіге қарағанда аралау сияқты қозғалыспен қолданылған. Мұндай шақ тастардан жасалған орақтар Кармель тауының жанынан табылды, бұл аймақта шамамен 10 000 жыл бұрын астық жиналғандығын көрсетеді.
The development of the sickle in Mesopotamia can be traced back to times that pre date the Neolithic Era. Large quantities of sickle blades have been excavated in sites surrounding Israel that have been dated to the Epipaleolithic era (18000 8000 BC). Formal digs in Wadi Ziqlab, Jordan have unearthed various forms of early sickle blades. The artifacts recovered ranged from in length and possessed a jagged edge. This intricate ‘tooth like’ design showed a greater degree of design and manufacturing credence than most of the other artifacts that were discovered. Sickle blades found during this time were made of flint, straight and used in more of a sawing motion than with the more modern curved design. Flints from these sickles have been discovered near Mt. Carmel, which suggest the harvesting of grains from the area about 10,000 years ago.
Неолит дәуірі
Орақ ауыл шаруашылығы революциясына зор әсер етті, егіншілікке және дақылға негізделген өмір салтына көшуге көмектесті. Қазіргі таңда, орақтарды қолданудың Таяу Шығыс жабайы бидайларын үйретуге тікелей себеп болғаны қабылданды.
The sickle had a profound impact on the Agricultural Revolution by assisting in the transition to farming and crop based lifestyle. It is now accepted that the use of sickles led directly to the domestication of Near Eastern Wild grasses.
Қола дәуірі
Ақа қола дәуірінде Ежелгі Таяу Шығыста да, Еуропада да жиі кездесетін еді. Еуропалық Urnfield мәдениетімен байланысты көптеген орақтар сақталып қалған, мысалы, Frankleben қорынан табылғандары, бұл артефактқа символдық немесе діни мағына берілгенін көрсетеді. Археологиялық терминологияда қола дәуірінің орақтары тұтқасын бекіту тәсіліне қарай жіктеледі. Мысалы, түймелі орақ (неміс Knopfsichel) – оның жапырағының түбіндегі дөңгелек түйме тұтқаға бекітілуін нығайту үшін арналған болса керек.
The sickle remained common in the Bronze Age, both in the Ancient Near East and in Europe. Numerous sickles have been found deposited in hoards in the context of the European Urnfield culture (e. g. Frankleben hoard), suggesting a symbolic or religious significance attached to the artifact. In archaeological terminology, Bronze Age sickles are classified by the method of attaching the handle. E. g. the knob sickle (German Knopfsichel) is so called because of a protruding knob at the base of the blade which apparently served to stabilize the attachment of the blade to the handle.
Америка
Солтүстік Американың оңтүстік-батысында ерекше дизайны бар жергілікті орақтар табылды. Деректерге сәйкес, Кодиак аралдарының тұрғындары шөпті кесу үшін "жітіленген жануар иық сүйегінен жасалған орақтарды" пайдаланған. Орақ, әдетте, шөпті кесу және бірден жинау мүмкіндігін ұсынады. Қазіргі кезде Оңтүстік Америкада күрішті жинау үшін орақ құрал ретінде қолданылады. Күріш шоқтары осы құралмен жиналып, күнде кептіріледі.
Indigenous sickles have been discovered in southwest North America with unique design. There is evidence that Kodiak islanders had for cutting grass "sickles made of a sharpened animal shoulder blade". The sickle in general provided the convenience of cutting the grass as well as gathering in one step. In modern times, the sickle is being used in South America as tool to harvest rice. Rice clusters are harvested using the instrument and left to dry in the sun.
Непал
Хасия (немесе Ааси) деп аталатын орақ Непалда ас үйде және егістікте қолданылатын ең маңызды кесу құралы ретінде кең таралған. Хасия Непалдың көптеген ауылдарында тамақ дайындау кезінде көкөністерді кесу үшін қолданылады. Хасияның тұтқасы (ағаштан жасалған) аяқпен басылып, қисығы кері бұрылады, сонда көкөністі шайқап екі қолмен кесуге болады. Үйден тыс жерлерде хасия егін жинау үшін пайдаланылады. Хасияны дәстүрлі түрде жергілікті теміршілер көмір құю ошағында, былғары құбырлармен ауа үрлеу арқылы жасайды. Хасияны қайрау үшін оның жиегін тегіс тасқа сүртеді немесе теміршіге апарып қайратады. Хасияны қайрау әдетте егін жинау маусымының басында жасалады. Үлкен хасияны Хурпа (немесе Хуорпа) дейді, оның қисығы аз байқалады, салмағы ауыр, ағаш бұтақтарын жапырақтарымен (малға жем үшін), ет кесу және басқа да жұмыстар үшін қолданылады. Непалдың танымал хукурисі де қисықтығы ең аз байқалатын орақ түрі. Өткір және жалаңаш хасияны немесе хурпаны алып жүру қауіпті. Сондықтан непалдықтар дәстүрлі түрде оған "Хурпето" (непал тілінде "хурпа сақтағыш") деп аталатын қаптама/ұстағыш жасайды. Ол хасияның пышағын сығарға болатын қарапайым тесігі бар ағаш бөлігі немесе өсімдіктерден жасалған жіппен (хаттеури деп аталады) белге ілінетін әсем оюлы дөңгелек ағаш болуы мүмкін. Бүгінде көптеген адамдар хаттеури орнына мақта, жұт немесе тіпті матадан жасалған жіптерді пайдаланады, бірақ оларды табу қиын.
Called Hasiya (or Aasi), a sickle is very common in Nepal as the most important tool for cutting used in the kitchen and in the fields. Hasiya is used in the kitchen in many villages of Nepal where its used to cut vegetables during food prep. The handle of Hasiya (made of wood) is held pressed by the toe of one's foot and the curve inverted so vegetables can be cut with two hands while rocking the vegetable. Outside of home, Hasiya is used for harvesting. Hasiya have traditionally been made by local blacksmiths in their charcoal foundries that use leather bellows to blow air. Sharpening of the Hasiya is done by rubbing the edges against a smooth rock or taken back to the blacksmith. Sharpening of the Hasiya is generally done during the beginning of the harvesting season. Bigger Hasiya is called Khurpa (or Khoorpa) where the curve is less pronounced, is much heavier and is used to sever branches of trees with leaves (for animal feed), chop meat etc. The famous Nepali Khukuri is also a type of sickle where the curve becomes least visible. Carrying around a sharp and naked Hasiya or Khurpa is unsafe. So Nepalis have traditionally built a cover/holder for it called "Khurpeto" (meaning Khurpa holder in Nepali). It could be a simple piece of wood with a hole big enough to slide the blade of Hasiya inside or could be an intricately carved piece of round wood slung around one's waist with a string made of plants (called "hatteuri"). Nowadays though many use cotton, jute or even cloth strings as a replacement of hatteuri which is not easy to find.
"Жай" немесе "тісті" орақтар
Қырлы жиекті орақтардың тарихы Тас дәуіріне дейін жетеді, сол кезде шақ тастарының бөліктері алғаш рет ағаш немесе сүйектен жасалған "пышақ денесіне" бекітілді. (Кейіннен қоладан жасалған, жақсы құжатталған үлгілердің көпшілігі тегіс жиекті болған.) Дегенмен, темірге, ал кейін болаттан жасалған орақтардың жиегіне қолмен ұсталатын кескіштермен тістер ұзақ жылдар бойы кесілген. Африка құрлығының көптеген елдерінде, Орталық және Оңтүстік Америкада, сондай-ақ Таяу, Орта және Қиыр Шығыста дәстүрлі ауыл теміршісі әлі де тірі және зорлық танытып жүрген аймақтарда бұл әлі де осы үлкен географиялық аймақтарда қолданылады. Англия саптама жасаудың өнеркәсіптік процесін бірінші болып дамытқан ел болды. Содан кейін, 1897 жылы, сол кезде әлемдегі ең ірі орақ жасаушы болған Австрияның Шарнштейн қаласындағы Редтенбахер компаниясы осы жұмысты орындау үшін өзінің машинасымен жасады, соның нәтижесінде ол қырлы жиекті орақтардың жалғыз австриялық көзіне айналды. 1942 жылы, жақында сатып алынған серіктес компаниясы Кренхоф та оларды өндіруді бастады. 1970 жылы, Редтенбахердің орақ өндірісі бөлімі Эфиопияға сатылар алдында, олар әлі де жылына 1,5 миллион қырлы орақ жасап шығарды, олар негізінен Африка және Латын Америкасы нарығына бағытталған. Әрине, Австрияда жүздеген жылдар бойы тегіс жиекті орақтарды өндіретін басқа да кәсіпорындар болды. Классикалық "дөңгелек" үлгілердің соңғысы 1980 жылдардың ортасына дейін соғылып, 2002 жылға дейін машинамен өңделді. Орталық Еуропада тек тегіс жиекті орақтар қолданылды (көптеген аймақтарда бұл жалғыз белгілі нұсқа болды), ал Пиреней түбегінде, Сицилияда және Грецияда екі түрге де жақтастар болды. Қазіргі Италия, Португалия және Испаниядағы көптеген шағын отбасылық кәсіпорындар екі нұсқада да орақтарды өндірді, қырлы үлгілердегі тістер 20 ғасырдың ортасына дейін бірінен соң бірі қолмен кесілді. Италияның Falci Co. (1921 жылы бірнеше бұрын тәуелсіз шеберханалардың бірігуі нәтижесінде құрылған) 1965 жылы өнеркәсіптік масштабта қырлы орақтарды өндірудің өзіндік әдісін әзірледі. Олардың инновациялары, оның ішінде конус тәрізді пышақ қимасы (артында қалыңдап, бері қарай жұқара түсетін, енуді жеңілдету үшін) кейіннен Испаниядағы Еуропаның ең ірі орақ өндірушісі, сондай-ақ жақында Үндістандағы компания қабылдады.
The genealogy of sickles with serrated edge reaches back to the Stone Age, when individual pieces of flint were first attached to a "blade body" of wood or bone. (The majority among the well documented specimens made later of bronze are smooth edged.) Nevertheless, teeth have been cut with hand held chisels into iron, and later steel bladed sickles for a long time. In many countries on the African continent, Central and South America as well as the Near, Middle and Far East this is still the case in the regions within these large geographies where the traditional village blacksmith remains alive and well. England appears to have been the first to develop the industrial process of serration making. Then, by 1897, the Redtenbacher Company of Scharnstein, in Austria—at that time the largest scythe maker in the world—designed its own machine for the job, becoming the only Austrian source of serrated sickles. In 1942, its recently acquired sister company Krenhof also began to produce these. In 1970, a year before the sickle production branch of Redtenbacher was sold to Ethiopia, they were still making 1.5 million of the serrated sickles per year, predominately for market in Africa and Latin America. There were other enterprises in Austria, of course, who produced the smoothed edged sickles for centuries. The last of the classical "round" versions were forged until the mid 1980s and machined until 2002. While in Central Europe the smooth edged sickle—either forged or machined (alternately referred to as "stamped") has been the only one used (and in many regions the only one known), the Iberian Peninsula, Sicily and Greece long had fans of both camps. The many small family owned enterprises in what is now Italy, Portugal and Spain produced sickles in both versions, with the teeth on the serrated models being hand cut, one at a time, until the mid 20th century. The Falci Co. of Italy (established in 1921 as a union of several formerly independent forges) developed its own unique method of industrial scale serrated sickle production in 1965. Their innovations, which included tapered blade cross section (thicker at the back for strength gradually thinning towards the edge for ease of penetration) were later adopted by Europe's largest sickle producer in Spain as well as, more recently, a company in India.
Қолдану
Бұранданың ішкі жағы өткір болғандықтан, пайдаланушы оны өнімнің түбіне қарай тартып немесе соғып, сабақтарды бұранданың иісіне ұстап, бірден кесе алады. Кесуге арналған материалды екінші қолымен шоғырлап ұстауға (мысалы, егін орылатын кезде), ағаш таяқпен бекітуге немесе бос қалдыруға болады. Шоғырлап ұстағанда, орақ әрекеті көбінесе пайдаланушыға қарай (оң қолды пайдаланушы үшін солдан оңға) болады, ал бос қолданылғанда орақ көбінесе кері бағытта қозғалады. Осы құралдың басқа да аймақтық атаулары: шөп шабуға арналған ілмек, алмастыру ілмек, жырту ілмек, кесу ілмек, егін орақ, шөпті түзу ілмек немесе қаптап орақ. Бидайды тісті орақпен жинағанда, егіздерді қолмен шоғырлап ұстап орылған. Содан кейін сабанды қайрамен кесіп тастаған. Ал сұлы мен арпаны тікелей қайрамен шабуға болатын. Мұның себебі – бидай сабаны, сұлы мен арпа сабанынан айырмашылығы, оның жұмсақ сабаны тек төсек немесе мал азығы ретінде ғана қолданылмай, сабан тоқу үшін де бағалы болды, ал оны соққыға ұшырату оны осы мақсатқа жарамсыз ететін еді. Шөп кесуге арналған орақтардың пышақтары кейде "қисайтылған" болады, яғни тұтқадан төмен қарай жылжытылған, бұл пышақтың жерге жақын болуын жеңілдетеді. Егін оруға арналған орақтарда бұл мүмкіндік болмайды, себебі астық дақылдары көбінесе жер бетіне тым жақын кесілмейді. Керісінше, осы соңғы топты ерекшелендіретін нәрсе – олардың көбінесе (бірақ әрқашан емес) тісті жиектері. Дәнді дақылдардың кремнийге толы сабақтарын үнемі кесуге қолданылатын пышақ ерекше жылтырлыққа немесе тозу белгісіне ие болады.
The inside of the blade's curve is sharp, so that the user can either draw or swing it against the base of the crop, catching the stems in the curve and slicing them at the same time. The material to be cut may be held in a bunch in the other hand (for example when reaping), held in place by a wooden stick, or left free. When held in a bunch, the sickle action is typically towards the user (left to right for a right handed user), but when used free the sickle is usually swung the opposite way. Other colloquial/regional names for principally the same tool are: grasshook, swap hook, rip hook, slash hook, reaping hook, brishing hook or bagging hook. A serrated sickle was used for harvesting wheat, the ears being held bunched up in the free hand as described above. After this the straw was cut with a scythe. Oats and barley on the other hand were simply scythed. The reason for this is that wheat straw, unlike that of oats or barley, whose softer straw was suitable only for bedding or fodder, was a valuable crop, used for thatching, and subjecting it to the battering of a flail would have rendered it useless for this purpose. The blades of sickle models intended primarily for the cutting of grass are sometimes "cranked", meaning they are off set downwards from the handle, which makes it easier to keep the blade closer to the ground. Sickles used for reaping do not benefit by this feature because cereals are usually not cut as close to the ground surface. Instead, what distinguishes this latter group is their often (though not always) serrated edges. A blade which is used regularly to cut the silica rich stems of cereal crops acquires a characteristic sickle gloss, or wear pattern.
Қару ретінде
Басқа шаруашылық құралдары сияқты, орақ та импровизацияланған пышақты қару ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалдарға жапондық кусаригама мен кама, қытайлық тауық орақтары және Африканың солтүстік-орталық аймағындағы зандэ халқының макракасы жатады. Немец қайта өрлеу дәуіріндегі жауынгерлік нұсқаулық авторы Паулюс Гектор Майр орақпен күресу туралы да бір тарау жазған. Бұл, әсіресе Малайзия, Индонезия және Филиппиннің әскери өнерінде кең таралған. Индонезияда целурит немесе клурит деп аталатын жергілікті орақ, көбінесе Мадура халқымен байланысты, және ол соғысқа да, шаруашылыққа да қолданылады.
Like other farming tools, the sickle can be used as an improvised bladed weapon. Examples include the Japanese kusarigama and kama, the Chinese chicken sickles, and the makraka of the Zande people of north central Africa. Paulus Hector Mair, the author of a German Renaissance combat manual also has a chapter about fighting with sickles. It is particularly prevalent in the martial arts of Malaysia, Indonesia and the Philippines. In Indonesia, the native sickle known as celurit or clurit is commonly associated with the Madurese people, used for both fighting and as a domestic tool.
Басқа қолданыстар
Балға мен орақ – пролетариаттық бірлікті, шаруалар мен қалалық жұмысшы тап арасындағы одақты көрсететін коммунистік символ. Ол алғаш рет Ресей революциясы кезінде пайда болды, онда балға өнеркәсіп жұмысшыларын, ал орақ шаруаларды бейнелейді. Кейде Қаһарлы Жүгіруші орақпен, дәстүрлі орымшаның орнына, суреттеледі. Тацит алтын орақтардың друидтардың діни рәсімдерінде қолданылғанын хабарлайды. Паулюс Гектор Мейрдің Дрездендегі қолжазбасы C 93 орақтың соғыс саласында қолданылуына арналған бөлімді қамтиды. Үш (немесе екі) бір-біріне торысқан орақ – орта ғасырлық Хангерфорд әулетінің геральдикалық белгісі. Сондай-ақ, Hungerford түйінін қараңыз.
The hammer and sickle is a communist symbol representing proletarian solidarity, a union between the peasantry and the urban working class. It was first adapted during the Russian Revolution, the hammer representing the industrial workers, and the sickle representing the farmers/peasants. The emblem of the Grim Reaper, who is sometimes portrayed as carrying a sickle rather than the more traditional scythe. Tacitus reports that golden sickles were used in Druidic rituals. Paulus Hector Mair's Manuscript Dresd. C 93 includes a section regarding the martial application of the sickle. Three (or two) entwined sickles were the heraldic badge of the medieval Hungerford family. See also Hungerford knot.
Қаптамаға салу ілгіші
Дөңгелек ілгіш, қаптау ілгіш, тарту ілгіші, орақ немесе жарып алу ілгіші – әдетте қолмен дәнді кесуге арналған, иісті сабы бар үлкен орақ, оның арқасында қолдың буналары жерге тимейді. Оксфорд сөздігінде "сақтау" немесе "қаптау" сөзі қолмен дәнді кесу деп түсіндіріледі. Оның жалпағы қарапайым ораққа қарағанда ауыр және әрқашан тісті болмайды. Ол әдетте шамамен 7-10 см енді, ашық жарты ай пішіндес жалпағы шамамен 45-60 см болады. Ол 19 ғасырдың ортасы мен соңында Ұлыбританияның көп бөлігінде орақтан пайда болды, ал кейіннен орақ машинасымен және одан кейін сутермен алмастырылды. Егер бидай иілген немесе жатқан болса, және механикалық орақшы астықты құлақтарынан түсірмей кесіп тастай алмаса, онда бұл ілгіш әлі де қолданылатын. Сондай-ақ, оны далалық бұршақ және малға жем мен төсеніш ретінде қолданылатын басқа да бұршақ тұқымдас дақылдарды кесу үшін бұршақ ілгішінің орнына да пайдаланған. Кейде оны ағаш кесуге немесе қоршау орнатуға қолданылатын ауыр және тік білікпен шатастырады. Қарақ немесе қаптау ілгішінің жалпағы жас өскіндерді кетіруге жеткілікті ауыр болғанымен, мысалы, тікенекті кесуге арналған қайшы сияқты, ол ағаш материалды кесуге жеткілікті мықты емес еді, ол үшін күштірек, ұқсас пішінді, бірақ ұзағырақ сабы бар қызметкер ілгіші қолданылды. Англияның әртүрлі аймақтарында жалпағының пішініне қарай көптеген түрлері қолданылған және олар әртүрлі атаулармен белгілі болған. Оның пішіні мен қолданылуы жағынан жақын туыстары – шөп ілгіші мен орақ ілгіші.
A bagging hook, badging hook, fagging hook, reap hook or rip hook, is a large sickle usually with an offset handle so that the user's knuckles do not make contact with the ground. The Oxford dictionary gives the definition of the word to bag, or badge, as the cutting of grain by hand. The blade is heavier than that of a normal sickle and always without serrated blades. It is usually about wide with an open crescent shaped blade approx across. It developed from the sickle in most parts of Britain during the mid to late 19th century, and was in turn replaced by the scythe, later by the reaping machine and subsequently the swather. It was still used when the corn was bent over or flattened and the mechanical reaper was unable to cut without causing the grain to fall from the ears and wasting the crop. It was also used in lieu of the bean hook or pea hook for cutting field beans and other leguminous crops that were used for fodder and bedding for livestock. Sometimes confused with the heavier and straighter billhook used for cutting wood or laying hedges. While the scythe or bagging hook blade was heavy enough to remove young growth instead of, say, shears for clipping a hedge, it was not strong enough to cut woody material for which the stronger, similarly shaped, but longer handled, staff hook was used. Many variations in blade shape were used in different parts of England and known under a variety of names. Its close relations in shape and usage are the grass hook and the reap hook.