Кіріспе

Сөзді бұрыс немесе нақты емес айту

Тіл білімінде, сөзді дұрыс емес айту – сөзді қате айту амалы. Сөздің дұрыс айтылмауы немесе айтылуы мәселесі даулы, және терминнің мағынасы бар-жоғы туралы пікір келіспеушіліктері бар. Тілдерді әртүрлі адамдар әртүрліше айтады, мұның себебі олар өскен аймақ, білім деңгейі және әлеуметтік жағдайы сияқты факторларға байланысты. Тіпті бір аймақтағы және бір жағдайға жататын топтардың ішінде де, әртүрлі адамдар кейбір сөздерді әртүрліше айтуы мүмкін.

Айтуға арналған стандарттар

Барлық сөйлеушілер басқалармен түсінісу үшін белгілі бір айтылу стандатын сақтауға тиіс. Бірақ стандарттар топтар арасында әртүрлі болады, және қандай да бір топтың өз стандарты жақсырақ екенін немесе тіпті осындай стандартты таңуға құқылы екенін мәлімдеуге қаншалықты құқығы бар екені көбінесе негізгі дау тудыратын мәселе болып табылады. Дұрыс айтылу туралы пікір білдіретін адамдар көбінесе өздерінің сенімділігі ретінде сөздіктерді келтіреді, сондықтан сөздіктердегі айтылу нұсқауларының негізгі принциптерін қысқаша қарастыру пайдалы болуы мүмкін. Екі түрлі көзқарасқа назар аударудан бастайық.

Рецепт пен сипаттама

Тіл білімінің барлық салаларын нұсқамалық немесе сипаттамалық тәсілмен қарастыруға болады. Нұсқама – нәрсені қалай жасау керек екенін түсіндіретін ережелерді қалыптастыру, ал сипаттама – нәрсе қалай жасалатынын түсіндіретін ережелерді қалыптастыру. Айналымға қатысты, бұл сөзді осылай, ал мына сөзді былай айту керек, және т.б. Мысалы, «ядролық» сөзін ['njuːklɪəɹ] немесе ['nuːklɪəɹ] деп айтуға болады. Айналымға қатысты сипаттамалық тәсіл – кейбір адамдар сөзді осылай, ал басқалары басқаша айтады деуді қамтиды. Мысалы, «ядролық» сөзін кейбір адамдар ['njuːklɪəɹ] деп, ал басқалары ['nuːkjələɹ] деп айтады. (Нукулярды қараңыз). Ең қарапайым түрінде, нұсқамалық тәсіл аз жұмыс талап етеді, себебі ол сөздердің нақты қалай айтылатынына тікелей байланысты емес; адам өзінің айналым ережелерін жазып алып, басқалар да осылай жасауы керек деп ескерту қоса алады. Бірақ іс жүзінде бұл күрделірек, себебі нұсқама беруші әдетте орфографияға (сөздердің жазылуына), этимологияға (сөздердің шығуына) және басқа факторларға қатысты қосымша шектеулер қосады. Ал сипаттамалық тәсіл – әртүрлі адамдардың күнделікті өмірінде қолданылатын айналым жүйелерінің айырмашылықтарын зерттеуге және тізімдеуге негіделген далалық жұмыстарды қажет етеді.

Рецепттен сипаттауға көшу

Қазіргі заманғы ғылыми әдіс пайда болғанға дейін Еуропадағы ғалымдар көбінесе ежелгі грек философтарына жүгініп, іс-әрекеттерді қалай жасаудың жолдарын іздестірді. Аристотель көптеген білім салаларында ең беделді тұлға ретінде есептелді. Оның логика заңдары ойлаудың сипаттамасы емес, нұсқаулары ретінде қарастырылды, ал ұқсас принциптер өмірдің басқа салаларына да қолданылды. Бұрынғы көзқарас бойынша, білімге жету үшін ежелгі мәтіндерді зерттеу және олар туралы жеке ой-пікірлерді дамыту қажет еді. Ғылымның тууынан кейін, нәрселердің қалай жұмыс істейтінін мұқият бақылауға басымдық беріле бастады. Дегенмен, бұл әдістеме тілге қолдану үшін көп уақыт кетті. Англияда ғалымдар тілдердің қалай дамығанын білмеді және қазіргі тілдерді ежелгі тілдердің бұзылуы деп қарады. Олар ағылшын тілін латын тіліне ұқсатуға тырысты, нәтижесінде бөлінген инфинитивті қабылдамау сияқты кездейсоқ ережелер туды. Бірақ 18 ғасырда Уильям Джонс латын, грек, санскрит және герман тілдерін толық салыстырып, олардың ортақ түбірден шыққан, мүмкін жойылған тілден дамыған болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. (Индоевропа тілдеріне қараңыз.) Бұл зерттеу көбінесе қазіргі лингвистиканың бастауы деп есептеледі. Содан кейін тілдерді егжей-тегжейлі салыстыруға көбірек назар аударылды және тілдердің эволюция механизмдері анықталды. Тіл пайда болғаннан бері тілдердің үнемі өзгеріп, бөлініп, дамып келе жатқаны анық болды. Осының нәтижесінде, 20 және 21 ғасырларда тілдердегі әртүрлілікті тіл эволюциясының табиғи салдары ретінде мойындауға бейімділік пайда болды және оны азайтуға тырысудан гөрі зерттеуге көбірек күш жұмсалды. Алайда, бұл тілдік біртектіліктің артықшылықтары жоқ дегенді білдірмейді. Егер барлығы грамматика, сөздік қоры, орфография және айтылудың жалпы бір стандартына келіссе, онда байланыс оңайлатылар еді. Екінші жағынан, көптеген ерекшеліктер жоғалып, лингвистика зерттеуінің маңызды материалдарынан айырылар еді. Қайсысы маңыздырақ екені – пікірталас тудыратын мәселе.

Сөздіктердегі айтылуды өңдеу

Алғашқы сөздіктер, мысалы, Англияда Самуэль Джонсонның және кейіннен АҚШ-та Ноа Вебстердің сөздіктері орфографияны біркелкі етуде маңызды рөл атқарды. Сөздіктерге айтылу нұсқаулары енгізілген кезде, олар да осыған ұқсас қызмет атқарды. Алғашқыда американдық сөздіктер (кем дегенде) стандартты емес деп есептеген айтылу варианттарын тізімдеуден жаңылды, осылайша нормативтік рөлді орындады (британдық дәстүрге қарағанда бұл көбірек сипаттамалық). Дегенмен, жалпы лингвистикалық тенденцияға сәйкес, американдық сөздіктер қазір көбірек сипаттамалық болып келеді, ал британдық сөздіктер одан азырақ (австралиялық сөздіктер олардың арасында қалып отыр); бұл айтылу сияқты басқа да жағдайларға да қатысты. Мысалы, «nuclear» сөзін «nucular» деп айту кейбір адамдарға ұнамаса да, бұл айтылу кейбір сөздіктерде келтірілген. Бірақ, осыны оның «дұрыс» немесе «бұрыс» екендігін білдіреді деп түсіну – сөздіктердің атқаратын рөлін дұрыс түсінбеу болады. Олар тек қазіргі қолданылуды баяндайды.

Айтуға өзгерту

Төменде айтылудың қалай өзгеретініне қатысты мысалдар келтірілген, сондай-ақ сөйлеушілердің белгілі бір айтылуларды "бұрыс айтылу" деп санауының себептері түсіндірілген. Ресми және сленг ағылшын тілінің екеуі де дұрыс айтылмауы мүмкін екенін ескеру керек.

Фонемалардың қалдырылуы

Этимологиясы олардың фонемаларын (дауыссыз немесе дауысты дыбыстарды) жоғалтып алған сөздердің көптеген мысалдары бар. Мысалы, ағылшын тіліндегі көптеген сөздердің басындағы үнсіз "к" әрпі бастапқыда айтылған. "Рыцарь" сөзі көне ағылшын тіліндегі "cniht" сөзінен туындаған. Мұнда екі дауыссыз дыбыс жоғалды: тек "c" ғана емес, сонымен қатар "h" да естілген, соңғысы дауыссыз фрикатив болған. Мұндай өзгерістер тарих бойына орын алып келеді, және оларды кері қайтарып, "снайт" деп айтуға ешкім кеңес бермес. Алайда, осындай өзгеріс қазіргі кезде орын алса, қарапайым нұсқалары "бұрыс" деп белгіленеді. Мысалы, "Антарктика" сөзі этимологиялық тұрғыдан "Арктика" сөзінен ("ARK tik") шыққан, ал бастапқыда екі "c" әрпі де соңғы сөзде ("ant ARK tik") айтылғандай, бұрынғы сөзде де айтылған. Бұл әлі күнге дейін сөздің қалыпты айтылуы. Дегенмен, кейбір сөйлеушілер "Антарктика" сөзінің алғашқы "c" дыбысын жіберіп алады, нәтижесінде ("ant AR tik") айтылуы пайда болады, оны кейбіреулер жақтырмайды. "Арктика" сөзі де ұқсас өзгеріске ұшырады, соның салдарынан жазылуы өзгерді; "Артик" ("AR tik") сөзін саябақтар мен елді мекендердің атауларында кездестіру әдеттегідей.

Басқа тілге бейімделу

Сөздер мен атауларды бір тілден екінші тілге қабылдау да ежелден келе жатқан үдеріс, бірақ бұл бастапқы тілдің фонетикасы, әрине, қабылдаушы тілден өзгеше болатынына байланысты қиындықтар туғызады, сондықтан айтылудың өзгеруі сөзсіз. Бұл, тіл ішіндегі өзгерістерге қарағанда, тікенді мәселе болуы мүмкін, себебі бастапқы тілді сөйлейтіндер өз тілінің бұрмалануы деп қабылдайтын нәрсеге ашуланып қалуы мүмкін. Бұл мәселе өте күрделі, өйткені шетел тілінен алынған сөзді қолданудың бірнеше жолы бар, ол тілге қаншалықты сіңгеніне байланысты. Ол сөздің тілдің толыққанды бөлігі емес деп есептелуінен бастап, тіл білімін оқымағандардың оның бұрын шетел тілі екенін білмейтін деңгейге дейін өзгереді. Көптеген сөздер (мысалы, «beef» және «pocket» сөздері) 1066 жылғы жаулаудан кейін нормандық тілден ағылшын тіліне енген. Олар тілге осылай толық сіңіп кеткендіктен, көбінесе шетел тілі деп саналмайды және ағылшын фонетикасының қағидаларына сәйкес келеді. Олардың қазіргі айтылуы түпнұсқасынан өзгерген, бірақ ешкім оларды дұрыс емес деп есептемейді, себебі бұл сөздер өте ерте қабылданған. Басқа сөздер (мысалы, француз тілінен алынған «née» сөзі, «туылған» деген мағынаны білдіреді және әйелдердің бойына қосылатын есімдермен қолданылады) жақында қабылданған және әлі де шетел тілі деп саналады, олардың әріп үстіндегі белгілері сақталады және көбінесе шетелдік екенін көрсету үшін курсивпен жазылады. Дегенмен, олар көбінесе ағылшынша айтылады (мысалы, «nay», бір дауысты дыбыс орнына дифтонгпен), және оларды дұрыс емес айтылу деп атау сирек кездеседі. Тағы да басқа сөздер, соның ішінде жеке есімдер, адамдар мен жерлердің аттары, тек шетел тілінде жазылып қана қоймай, сонымен қатар олардың түпкілікті айтылуы да беріледі. Мысалы, француз тіліндегі «mange tout» (бұршақ түрі) термині көбінесе мұрынды дауыстымен айтылады. Әсіресе, есімдерді басқаша айту дұрыс емес айтылу деп есептеледі. Алайда, бұл бір тілдің диалектілері арасындағы айтылу айырмашылықтарына қатысты емес екенін атап өткен жөн. Мысалы, Картер тегі бар америкалық, ағылшынның стандартты айтылуымен есімін естігенде ашуланбауы мүмкін, сондай-ақ Картер тегі бар ағылшын америкалықтың есімін ротикалық акцентпен естігенде ренжімейтін болар еді.

Автоматты анықтау

Есептеу техникасын, мысалы, машиналық оқытуды пайдалану арқылы, жазылған сөйлеудегі дұрыс айтылмаған дыбыстарды автоматты түрде табуға болады.