Кіріспе

Темір дәуірі мен Рим дәуіріндегі британдық тайпа – Бриганттар. Римге дейінгі дәуірде олар болашақ Солтүстік Англияның ең үлкен бөлігін бақылаған ежелгі британдар еді. Олардың аумағы, көбінесе Бригантия деп аталатын, кейін Йоркшир деп белгілі болған аймақтың төңірегінде орналасқан. Грек географы Птолемей Бриганттарды Ирландияда да кездесетін халық ретінде көрсеткен, олар қазіргі Уэксфорд, Килкенни және Уотерфорд аймақтарында болған. Ал тағы бір Бриганти тайпасын Страбон Альп таулары аймағындағы Винделиктердің кіші тайпасы ретінде айтқан. Британияда Бриганттар қоныстанған аумақ төрт басқа халықпен шектесетін: солтүстік-батыста Карветтер, шығыста Паризилер, оңтүстікте Кориелтаувилер және Корновилер. Солтүстікте Англия мен Шотландияның қазіргі шекарасымен өтетін Вотадиндердің жері жатқан.

Этимология

Бригантиандар (Бригантес) атауы Бригантия құдайымен ортақ прото-кельт түбірін бөліседі, *бригант сөзі "жоғары, биік" дегенді білдіреді, ал Бригантиум деп аталған елді мекендердің "жоғары тұрғандар" деген мағынада беделділікке немесе әлде Пеннин тауларына, немесе физикалық тұрғыдан биік орналасқан бекіністердің тұрғындарына сілтеме жасайтын "таулықтар" ретінде аталғандығы әлі анық емес. (IEW, s. v. "bʰerǵʰ"). Бұл сөз неміс тіліндегі Бургунд және иран тіліндегі Альборз (OIr. Хара Березайти) сөздерімен байланысты. Қазіргі уэльс тіліндегі braint сөзі "ерекше құқық, бедел" дегенді білдіреді және *brigantī түбірінен шыққан. Қазіргі кельт тілдерінен алынған басқа да ұқсас формалар: уэльс тіліндегі brenin "патша" (< *brigantīnos); уэльс/корн/бретон тілдеріндегі bri "престиж, бедел, құрмет, қадір-қасиет", шотланд гаэль тіліндегі brìgh "күш, қуат", ирланд тіліндегі brí "энергия, маңыздылық", мэнкті bree "қуат, энергия" (барлығы < *brīg /brigi ); және уэльс/корн/бретон тілдеріндегі bre "төбе" (< *brigā). Көне ирланд тіліндегі Бригиттен (қазіргі ирланд тілінде Bríd) шыққан Бриджит есімі де Бригантиден бастау алады, сондай-ақ ағылшын тіліндегі Брент өзенінің атауы және оған байланысты Брентфорд аймағы да осыдан шыққан. Еуропа бойынша Бригантиум деп аталған бірнеше ежелгі елді мекендер бар, мысалы, Испаниядағы Алавадағы Берганца, Галисиядағы А Корунья және Бергантинос, Португалиядағы Браганса және Брага, Франциядағы Брайансон, Словакия мен Венгрия шекарасындағы Бригеттио, Оңтүстік Германиядағы Брек өзені мен Бригач өзенінің жанындағы Бригобанне (Римге дейінгі Винделикия) және Альптағы Брегенц. Италияның Брианза аймағының атауы да осы түбірден шыққан. Хроностратиграфияда, карбон кезеңінің британдық қосалқы сатысы – Бригантиан, Бригантиандардан өз атын алған.

Тарих

Бриганттар туралы Рим Британияны жаулап алғанға дейін ешқандай жазба деректер жоқ; сондықтан олардың осы уақытқа дейін саяси бірлік ретінде қанша уақыт болғанын анықтау қиын. Аймақтағы маңызды археологиялық орындардың көпшілігі ерте заманнан бері үзіліссіз қоныстануды көрсетеді, сондықтан олардың билікке өрлеуі кенеттен, күрт жаулап алудың орнына біртіндеп болған болуы мүмкін, немесе бұл шамамен б.з.д. 430 жылы Хаддерсфилдтегі Касл-Хиллдегі үлкен төбелік бекінісін өртеумен байланысты болуы мүмкін. Британиядағы ең ірі тайпа болған Бриганттар, Габрантовицтер (Йоркшир жағалауында) және Текстоверди (Адриан қабырғасының жанындағы Оңтүстік Тайн өзенінің жоғарғы ағысында) сияқты кіші тайпаларды немесе руларды қамтыды. Portus Setantiorum және Coria Lopocarum аттары Ланкашир жағалауындағы Setantii және Тайн өзеніндегі Lopocares сияқты басқа топтарды көрсетеді. Corionototae деген ат та тіркелген, бірақ бұл ат *Corion Toutas сөзінен туындаған сияқты, яғни «тайпалық әскер» немесе «халық әскері» деген мағынаны білдіреді, сондықтан бұл кез келген тайпаның немесе кіші тайпаның емес, римдіктерге қарсы әскери күш немесе қарсылықтың атауы болуы мүмкін. Қазіргі Камбрияны мекендеген Карветийлер тағы бір кіші тайпа болған жоқ па, әлде Бриганттардан бөлек болған жоқ па – бұл әлі де даулы мәселе, себебі Карветийлер римдік билік кезінде жеке цивитас құрған.

Рим дәуірі

Римдіктердің 47 жылы жасаған басып кіруі кезінде, Британияның губернаторы Публий Осторий Скапула, Солтүстік Уэльстің Десеанглилеріне қарсы жорығын тоқтатуға мәжбүр болды, себебі Бриганттардың арасында "наразылық" пайда болды. Олардың қару қолға алғандарының бір бөлігі өлтірілді, ал қалғаны кешірілді. 51 жылы жеңілген қарсылықтың көшбасшысы Каратакус Бригантия патшайымы Картимандуадан пана сұрады, бірақ ол Римге адалдығын көрсетіп, оны тізгінмен ұстап берді. Ол және оның күйеуі Венуций "Рим қаруымен қорғалған" адал адамдар ретінде сипатталған, бірақ кейін олар ажырасып, Венуций алдымен бұрынғы әйеліне, содан кейін оның римдік қорғаушыларына қарсы қару көтерді. Аулус Дидий Галл (52–57) губернаторлығы кезінде ол әскер жинап, оның патшалығына шабуыл жасады. Римдіктер Картимандуаны қорғау үшін әскер жіберіп, Венуцийдің көтерілісін басып тастады. Ажырасқаннан кейін Картимандуа Венуцийдің қару-жарағын тасушысы Веллокатқа үйленді және оны патшалыққа көтерді. Венуций 69 жылы, Римнің төрт император жылындағы тұрақсыздықтан пайдаланып, тағы бір көтеріліс ұйымдастырды. Бұл жолы римдіктер тек қосымша әскерлерді жібере алды, олар Картимандуаны эвакуациялауға жетті, бірақ Венуций мен оның Римге қарсы жақтастарын патшалықты басқаруға қалдырды. Солтүстік Йоркширдегі Стэнвиктегі темір ғасырының бекіністері 1950 жылдары Мортимер Уилермен қазылып алынды, ол Венуцийдің осы жерді өзінің астанасы ретінде пайдаланғанын болжады. Бірақ Дарем университетінің 1981–1986 жылдардағы қазбалары Колин Хазельгров пен Персиваль Тернбуллды Стэнвикті Картимандуаның билік орталығы ретінде ертерек мерзімге жатқызуға итерді. Веспасиан таққа отырғаннан кейін Квинт Петилий Цериалис Британияның губернаторы болып тағайындалды және Бриганттарды жаулау басталды. Бұл процеске ондаған жылдар кеткен сияқты. Гней Юлий Агрикола (78–84 жылдардағы губернатор) Бриганттар аумағында соғысқа қатысқан болуы мүмкін. II ғасырдың басында жазған римдік ақын Ювенал, римдік әкенің ұлын Бриганттардың бекіністерін қиратып, даңққа ие болуға шақырғанын суреттейді. Адрианның билігінің басында солтүстікте көтеріліс болған деген болжам бар, бірақ толық мәліметтер белгісіз. Бриганттардың көтерілісі Йорк қаласында орналасқан Тоғызыншы легионның жоғалуына себеп болған болуы мүмкін. Адриан қабырғасының (122 жылы бастау алған) мақсатының бірі Бриганттардың қазіргі Шотландияның төмендіктеріндегі тайпалармен байланыс жасауына кедері келтіру болуы мүмкін. Император Антонин Пий (138–161) Паузанийдің айтуынша, Рим одақтастарына қарсы негізсіз соғыс бастағаннан кейін оларды жеңген, бұл Антонин қабырғасының (142–144) құрылысына әкелген науқанның бір бөлігі болуы мүмкін. Тацит, Каледония басшысы Калгакустың сөзін келтіре келе, Бриганттардың "әйел басшылығымен" римдіктерді жеңіске жақын болғанын айтады.

Танымал мәдениетте

2010 жылы түсірілген "Сентурион" фильмі жүзбасы Квинтус Диас көзқарасымен Тоғызыншы легионның тағдырын баяндайды. Тоғызыншы легион да, Диас та Бригант тайпасының жауынгері Этайнның (Ольга Куриленко) қастандықтарына ұшырайды, ол бастапқыда барлаушы ретінде қызмет етсе, кейін оларды пикттерге сатады. Розмари Сатклифтің 1954 жылғы "Тоғызыншының бүркіті" романында басты кейіпкерлердің бірі – Бригант әміршісінің ұлы Эска, ол римдік әскер Маркус Аквиламен бірге Адриан қабырғасының солтүстігіне IX Испания легионының жоғалып кеткенінің себебін анықтау үшін саяхаттайды. Бұл кейіпкерді 1977 жылғы BBC бейімдемесінде Кристиан Родска, ал 2011 жылғы "Бүркіт" фильмінде Джейми Белл сомдады. 2020 жылы Англияның регби лигасы клубы "Уиган Уорриорс" жаңа клуб логотипінде Бригант жауынгерінің бейнесін пайдаланып, Бриганттардың "Виган қаласымен тамырлас екенін" мәлімдеді.