Кіріспе

Брундибар – еврей чех композиторы Ханс Красаның, Адольф Хоффмайстер жазған либреттосымен құрастырылған балалар операсы. Ол, негізінен, оккупацияланған Чехословакиядағы Терезин концлагерінің балалары қойған спектакльдері арқылы танымал болды. Атаудың шығу тегі – чех тіліндегі «бөгеш» деген сөз.

Тарих

Краса мен Хоффмайстер операны 1938 жылы үкіметтік конкурс үшін жазды, бірақ саяси жағдайларға байланысты конкурс кейіннен тоқтатылды. 1941 жылы Прагадағы еврей жетімдер үйінде репетициялар басталды, ол соғыс кезінде ата-аналарынан айырылған балаларға уақытша білім беру орны болды. 1942 жылдың қысында опера алғаш рет 150 адамдық тыңшылар алдында жетімдер үйінде орындалды: сол кезде композитор Краса мен декоратор Франтишек Зеленка Терезинштадтқа жеткізілген еді. 1943 жылдың шілдесіне қарай хордың көптеген балалары мен жетімдер үйінің қызметкерлері де Терезинштадтқа жіберілді. Тек либретто авторы Хоффмайстер ғана Прагадан қашып үлкерді. Терезинштадтта актерлермен қайта кездескен Краса операның толық нотасын жадынан және өзінде қалған фортепиано нотасының үзінділерінен құрастырып, лагерьдегі аспаптарға – флейта, кларнет, гитара, аккордеон, фортепиано, соққы аспаптары, төрт скрипка, виолончель және контрабасқа бейімдеді. Бұл ретте Чехия Ұлттық театрының бұрынғы сахналық менеджері Франтишек Зеленка декорацияларды жасады: бірнеше фондық суреттер салынды, ал алдыңғы планға мысық, иттің және құстың суреттері салынған қоршау мен әншілердің жануарлардың басына орнына өз бастарын тығуға арналған тесіктер жасалды. 1943 жылдың 23 қыркүйегінде Терезинштадтта «Брундибар» операсының тұңғыш көрсетілісі өтті. Қойылымды Зеленка қойды, ал хореографиясын Камилла Розенбаум жасады, және келесі жылы ол 55 рет көрсетілді. 1944 жылы лагерьдегі тұрмыс жағдайларын тексеруге келген Қызыл Крест өкілдері үшін «Брундибардың» арнайы көрсетілісі қойылды; олар көріп қалғандарының көп бөлігі көрсетілген болатын, және Терезинштадт лагерінің жағдайы жақсы сияқты көрінуінің бір себебі, көптеген тұрғындар сапар кезінде лагерьтің тығыздығын азайту үшін Аушвицке депортацияланған еді. Содан кейін сол жылы «Брундибардың» осы қойылымы нацистік үгіт фильміне түсірілді: «Терезинштадт: еврей қоныстану аймағынан құжатты фильм». Кейінгі айларда көптеген актерлер Аушвицке жіберілді. Қаза тапқандардың арасында балалар, композитор Краса, режиссер Курт Геррон және музыканттар болды. Фильмдегі «Брундибар» кадрлары Эмми сыйлығын жеңіп алған «Балалар дауыстары» атты деректі фильмге енгізілді, оның режиссері – Терезиннен аман қалған Зюзана Юстман, ол хорда әнші болған. Мысық рөлін сомдаған Эла Вайсбергер де фильмде көрінеді. Бұл кадрлар 2009 жылы Хилари Хелштейннің «Осы көздер арқылы көрінгендей» атты деректі фильмінде де пайда болады. Онда Вайсбергер операны егжей-тегжейлі сипаттап, балаларға сары жұлдыздарды алып тастауға рұқсат етілген жалғыз уақыттың спектакль кезінде болғанын айтады.

Оқиға желісі

Операның сюжеті «Хансель мен Гретель» және «Бремен қалашығының музыканттары» сияқты ертегілермен ортақ элементтерге ие. Анинка [ағылшынша Annette] мен Пепичек (Кішкентай Джо) – әкесіз қалған бауыр мен сіңлі. Аналары ауырып жатыр, дәрігер оған емделу үшін сүт қажет екенін айтады. Бірақ олардың ақшасы жоқ. Олар қажетті ақшаны табу үшін базарда ән салуға бел буады. Алайда, зұлым органшы Брундибар (Иван Фишер бұл кейіпкер туралы: «Барлығы оның Гитлерді бейнелейтінін білген») оларды алаңдатып қуа жөнеледі. Дегенмен, батыл торғайдың, епті мысықтың, дана иттің және қала балаларының көмегімен олар Брундибарды қуып шығып, базар алаңында ән салады.

Символизм

Операда әлсіз және мұқтаж балалардың қатыгез аспапшыдан жеңіске жетуінің айқын символизмі бар, бірақ оның жазылған және қойылған жағдайларына тікелей сілтеме жоқ. Дегенмен, көрермендер үшін кейбір сөздер нацистерге қарсы болды. Хоффмайстер либреттоны Гитлер басқындығынан бұрын жазғанмен, ақын Эмиль Саудек Терезинде кем дегенде бір жолды нацистерге қарсы мәнді күшейту үшін өзгертті. "Түпнұсқада: "Анасы мен әкесін, туған жерін жақсы көретін адам біздің досымыз, ол бізбен ойнай алады" делінген, ал Саудек нұсқасында: "Әділдікті жақсы көретін, оған адал болып, қорқуға бой алдырмайтын адам біздің досымыз, ол бізбен ойнай алады." (Карас, 103-бет).

Соғыс және еске алудағы қайта құру

Американың "Соғыс және еске алу" мини-сериалының 10-шы эпизодында Қызыл Крест өкілдері келген күні "Брундибар" операсынан бір бөлім сахналанып жатқанын көруге болады. Көрме сахнасы қалпына келтірілген (боялған үйлер, қоршаулар, мұздақ сату көлігі). Инспекторлар театрға қарағанда, балалар 1-ші әрекеттің 6-шы көрігісінің соңғы бөлігін ойнап жатыр.

Мекленбург опералық өндірісі Ұлыбритания 1992

Мекленбург опералық өндірісі: Ұлыбритания 1992. 1992 жылы Мекленбург операсы «Брундибар» операсын Ұлыбританияға әкелді. Компанияның көркемдік директоры Джон Абулафия осы операның ағылшын тіліндегі сахналық нұсқасын жасады. Бұл қойылым Лондондағы Королева Елизавета залында Виктор Ульманның «Атлантистің императоры» операсымен бірге көрсетілді. Джон Абулафия режиссерлік етті, Энн Мэнсон дирижерлік етті, актерлік құрам Нью-Лондон балалар хорынан шақырылды. Бұл қойылымды BBC түсірді, теледиректор Саймон Броутон болды, ол 1995 жылы Жеңіс күні көрсетілді. Кейін Мекленбург операсы 1995 жылы Стирлинг өнер орталығында, ал 1996 жылы Хуквальдидегі Яначек фестивалінде осы қойылымды қайта қойды. Джон Абулафия 2002 жылы «Халле» оркестрімен бірге қойылымды жаңартты. Ойынға Эдвард Гарднер дирижерлік еткен Салфорд және «Халле» мектептерінен таңдап алынған актерлер қатысты. Бұл қойылым Солтүстік Императорлық соғыс мұражайының ашылу салтанатының бөлігі болды.

Кушнер нұсқасы

2003 жылы опера Тони Кушнердің балалар сурет кітабына, Морис Сендактың суреттерімен бейімделді. Сендак операның символизмін Брундибар кейіпкерін Гитлердің қасқыр сықырлауымен суреттеу арқылы күшейтті. Кітап 2003 жылы New York Times Book Review-дің «10 үздік суреттелген кітап» тізіміне енді. Сондай-ақ, 2003 жылы кітап Sydney Taylor Book Award жүлдесінің ересек оқырмандарға арналған ерекше кітабы деп танылды. Опера 2003 жылы Чикаго опера театрында қойылды, режиссері және декораторы – Сендак, либретто авторы – Тони Кушнер. 2005 жылы кітап Тони Кушнердің Хоффмайстер либреттосы негізінде операның толық қойылымына айналды. Сендак пен Крис Стоун декорацияларды, ал Робин И. Шейн жаңа қойылым үшін костюмдерді жасады. Операның тұңғыш көрсетілісі Беркли репертуарлық театрында өтті, онда ол Бохуслав Мартинудың музыкасымен және Тони Кушнердің Вацлав Климент Кличперадан аударған либреттосымен «Көпірдегі комедия» атты тағы бір чех операсымен бірге қойылды. Содан кейін опера Нью-Йорктегі Бродвейден тыс премьерасы үшін New Victory Theatre-ға көшірілді, ал «Көпірдегі комедия» Тони Кушнердің «Бірақ Жираф» атты жаңа пьесасымен ауыстырылды. «Бірақ Жираф» жас қыздың сүйікті ойыншық жирафы мен ағасының «Брундибар» нотасын алу арасындағы қиын таңдау туралы әңгімеледі. Ол «Брундибар» операсының алдын ала көрсетілісі болды. 2005 және 2011 жылдары балалар операсы Индиана штатының Эвансвилл қаласындағы Victory Theatre-да қойылды. 2006 жылы «Брундибар» мен «Көпірдегі комедия» Нью-Хейвендегі Йель репертуарлық театрында сахналандырылды.

Өнер тарихы

Соңғы жылдары операның танымалдылығы артып келеді және Англияда, Чехияда, Израильде, Австралияда және АҚШ-та әртүрлі нұсқаларда қойылды. 1995 жылы Германия мен Австрияда опера Герберт Томас Мандл немесе Ева Германнова сияқты Терезиннен аман қалғандармен бірлесіп, мектептік және естелік жобаның бөлігі ретінде орындалды. "Брундибардың" (чех тілінде) американдық тұңғыш көрсетілісі 1975 жылдың 8 сәуірінде Коннектикут штатындағы Вест-Хартфорд қаласында өтті; Милада Хавора мен Жожа Карас аударған ағылшын тіліндегі нұсқасының әлемдік тұңғыш көрсетілісі 1977 жылдың 14 қарашасында Канаданың Оттава қаласында болды. 2001 жылы Cherub Company London Лондонның Риверсайд студиясында толық кәсіби Ұлыбританиялық қойылымды ұсынды. Бұл қойылымның ерекшелігі балалар рөлін ересек актерлер (Сэмюэл Даттон және Кэтрин Фрей) сомдады. Қалған рөлдерді, соның ішінде Брундибардың өзін (Уильям Воллен) актерлер қадаларда ойнады, балалар үшін қорқынышты әлем құрып берді. Қойылымды Эндрю Висневский қойды және ол Кафканың "Сот" пьесасымен бірге "Дегенерация!" деген атпен ұсынылды. Холокост құрбандарын еске алуға арналған қосарланған шара. 2006 жылы Сан-Антониодағы Техас университетінің студенттері "Брундибарды" Терезиннің өзінде қойды, бұл шоуды алғаш рет орындалған жерге қайтарудың алғашқы американдық өндірісі болды.

Басқа орындары

Операның австралиялық тұсаукесері 2000 жылы Канберрада «Қабырғалардың артында: Терезиенштадт геттосы 1941–1945» көрмесімен бірге қойылды. 2003 жылы Аделаидадағы Windmill Theatre Company компаниясы оны «күшті саяси мағынасы бар» қойылым деп сипаттады. Екі қойылымды да Ричард Гилл дирижерлік етті. 2003 және 2004 жылдың желтоқсан айларында Санта-Моника колледжінің Мэдисон жобасы, Лос-Анджелес операсымен бірлесіп, Майлз мемориалдық сарайында, Толеранттылық мұражайында және Санта-Моника колледжінің 11-ші көшедегі кампусында «Брундибар» операсын орындады. Терезинден аман қалғандар барлық қойылымдарда өздерінің басынан өткендері туралы әңгімеледі. 2004 жылдың қарашасында Opera Australia компаниясының гастрольдік тобы – OzOpera, оны яһуди музыкасының Гандел фестивалі аясында орындады. 2014 жылдың мамырында Nieuw Vocaal Amsterdam ұжымы «Брундибар» операсын Екінші дүниежүзілік соғысты еске алуға арналған жылдық голландтық шараның бір бөлігі ретінде қойды. Бұл қойылымға Эла Вайсбергер қатысты. Голландияның ұлттық телеарнасы Терезиенштадтта түсірілген деректі фильмді көрсетті, онда Nieuw Vocaal Amsterdam директоры Каро Киндт Терезиенштадттан аман қалғандардың бірімен сұхбаттасты. 2014 жылдың тамызында «Брундибар» операсы Сиднейде (Австралия) Opera Prometheus және Джозеф Толц, Сидней еврей мұражайымен бірлесіп сахналады. Қойылымда Терезиенштадттан аман қалған бала Китти Пассерова Левидің суреттерінің көшірмелері пайда болды, Австралияда тұратын Терезиенштадттан аман қалғандардың кеңесімен, оның ішінде Терезиенштадттағы декорацияның бастапқы құрылысына көмектескен Ярослав (Джерри) Ринд, сондай-ақ Эдит Друкеррова Шелдон және Джо Неустаттл, екеуі де геттода бұл қойылымды көрген. Миннеаполис қаласының орталығындағы Лабораториялық театрда «Брундибар» (Кушнер аудармасы) қойылымы өтті. 2019 жылы WNO Жастар операсы «Брундибар» операсын Уэльстің Кардиффтегі Мыңжылдық орталығында орындады. 2021 жылдың 4–7 қарашасында Вирджиния балалар хорының концерттік тобы Вирджиния штатының Ньюпорт-Ньюс қаласындағы Кристофер Ньюпорт университетінің Фергюсон өнер орталығында «Брундибар» операсын, одан кейін Эли Визельдің «Құдайдың сынағы» пьесасын қойды. Бұл қойылым Университеттің Холокостқа арналған ойлар көрмесінің аясында ұйымдастырылды, онда екі театрлық туынды алғаш рет бірге көрсетілді.

"Сөзімді тыңда" дереккөздері

Гассен, Сара Гарехт. (2006) "Брундибар үміт сілтеу үшін жазылған", Аризона Daily Star.
Рил, Джеймс. (2006) "Әділетті жақсы көретіндер", Tucson Weekly.