Бедржих Сметананың «Туған жерім» симфониялық поэмалары

Кіріспе

Бедрих Сметананың симфониялық поэмалар жинағы. "Má vlast", сондай-ақ "Менің Отаным" деп аталатын бұл жинақ, чех композиторы Бедрих Сметананың 1874 және 1879 жылдар аралығында жазған алты симфониялық поэмадан тұрады. Бастапқыда жеке туындылар ретінде жоспарланған алты бөлім, көбінесе алты бөлімнен тұратын біртұтас шығарма ретінде орындалады және жазылады. Олар 1875 және 1880 жылдар аралығында жеке-жеке таныстырылды. Толық жинақ 1882 жылғы 5 қарашада Прагадағы Жофин сарайында Адольф Чехтің басшылығымен тұңғыш рет орындалды. "Má vlast" Франц Листпен бастау алған симфониялық поэма түрін, 19 ғасырдың соңындағы ұлттық музыканың идеалдарымен үйлестіреді. Әр поэма Богемияның пейзаждарын, тарихын немесе аңыздарын бейнелейді. Бұл туындылар 1952 жылдан бері композитордың қайтыс болған күні – 12 мамыр мерейтойына орай Прага көктемгі халықаралық музыка фестивалінің ашылуы болып келеді.

Вишеград

Бірінші поэма, Вышеград (Жоғары қамал), 1874 жылдың қыркүйек айының соңы мен 18 қарашасы аралығында жазылып, 1875 жылдың 14 наурызында [Прага] филармониясында тұңғыш рет орындалды. Онда Прагадағы ең алғашқы чех патшаларының ордасы болған Вышеград қамалы суреттеледі. 1874 жылдың жазында Сметана есту қабілетін жоғалта бастады, көп ұзамай толығымен саңырады; ол есту қабілетін біртіндеп, бірақ жылдам жоғалтуын Корольдік провинциялық чех театрының директоры Антонин Чижекке жазған отставка хатында баяндады. 1874 жылдың шілдесінде ол ерекше шу естіп, содан кейін тұрақты гуілді сезді. Ұзақ өтпей ол жеке дыбыстарды ажырата алмай қалды. Қазан айының басында оң құлағынан, ал 20 қазанда сол құлағынан мүлдем ести алмады. Оның емделуі барлық дыбыстардан оқшаулануға негізделген, бірақ тиімсіз болды. Поэма аңыз әншісі Люмирдің арфасының үнімен басталып, кейін қамалдың қару-жарақ қоймасының дыбыстарына көшеді. Музыканың бұл бөлімі циклдің басқа бөліктерінде қолданылатын негізгі мотивтерді таныстырады. Төрт ноталық мотив (B–E–D–B) Вышеград қамалын бейнелейді; ол «Влтава» поэмасының соңында және циклді аяқтау үшін «Бланик» поэмасының соңында қайта естіледі. Партитурада ашылу арпеджиоларын орындау үшін екі арфа қажет. Доминантты жетіінші аккордынан кейін, желді аспаптар тақырыпты қабылдап, содан кейін ішекті аспаптар қосылып, оркестрдің күшіне жету үшін кульминацияға жетеді. Келесі бөлімде Сметана қамалдың тарихын еске түсіріп, жылдам темппен маршқа айналдырады. Көрінетін жеңіске толы кульминация қамалдың құлауын бейнелейтін төмен түсетін пассажбен үзіліп, музыка тынышталады. Содан кейін арфаның алғашқы үні қайта естіледі және музыка қазір қираған қамалдың сұлулығын еске салады. Музыка тыныш аяқталады, қамалдың астынан ағып өтетін Влтава өзенін бейнелейді. 1872-1874 жылдар аралығында жоспарланған бұл циклдегі жалғыз шығарма, ол 1874 жылдың жазында Сметана есту қабілетін айтарлықтай жоғалту алдында толық аяқталды. Көптеген орындалымдардың ұзақтығы шамамен он бес минутты құрайды.

The first poem, Vyšehrad (The High Castle), composed between the end of September and 18 November 1874 and premiered on 14 March 1875 at the [Prague] Philharmonic, describes the Vyšehrad castle in Prague which was the seat of the earliest Czech kings. During the summer of 1874, Smetana began to lose his hearing, and total deafness soon followed; he described the gradual, but rapid loss of his hearing in a letter of resignation to the director of the Royal Provincial Czech Theatre, Antonín Čížek. In July 1874 he began hearing anomalous noise and then a permanent buzzing. Not long after the onset he was unable to distinguish individual sounds. At the beginning of October he lost all hearing in his right ear, and finally on 20 October in his left. His treatment was based on maintaining isolation from all sounds, but was unsuccessful. The poem begins with the sounds of the harp of the mythical singer Lumír, and then crosses over into the tones of the castle's arsenal. This section of the music introduces the main motifs, which are used in other parts of the cycle. A four note motif (B–E–D–B) represents the castle of Vyšehrad; this is heard again at the end of 'Vltava' and once more, to round the whole cycle off, at the conclusion of 'Blaník'. In the score two harps are required to perform the opening arpeggios. After a dominant seventh chord, the winds take up the theme, followed by the strings, before the whole orchestra is employed to reach a climax. In the next part, Smetana recalls the story of the castle, using a faster tempo which becomes a march. A seemingly triumphant climax is cut short by a descending passage depicting the collapse of the castle, and the music falls quiet. Then the opening harp material is heard again and the music reminds again of the beauty of the castle, now in ruins. The music ends quietly, depicting the river Vltava flowing below the castle. Conceived between 1872 and 1874, it is the only piece in the cycle to be mostly completed before Smetana began to go noticeably deaf in the summer of 1874. Most performances last approximately fifteen minutes in duration.

Влтава

Влтава, сонымен қатар ағылшын тілінде "Молдау" және неміс тілінде "Die Moldau" деп те аталады, 1874 жылдың 20 қарашасы мен 8 желтоқсаны аралығында жазылып, 1875 жылдың 4 сәуірінде Адольф Чехтің жетекшілігімен тұңғыш рет орындалды. Оның ұзақтығы шамамен 13 минутты құрайды және Ми минор тонында жазылған. Бұл шығармада Сметана Богемияның ұлы өзендерінің бірінің дыбыстарын бейнелеу үшін тондық суреттеме тәсілін қолданады. Оның сөздерімен айтқанда:

Композиция Влтаваның ағысын екі кішкентай бұлақтан – Студена және Тепла Влтавадан бастап, екі ағыстың бірігіп, біртұтас ағысқа айналуын, Влтаваның орман-дала арқылы ағысын, шаруаның тойы тойланатын ландшафттар арқылы, түнгі ай сәулесінде су перілерінің биін бейнелейді: жақын жартастарда салтанатты қамалдар, сарайлар және қираған ескерткіштер көтеріледі. Влтава ағысы Сент-Джон шатқалына құяды, содан кейін кеңейіп, Вишеградтың жанынан Прагаға қарай ағып, алысқа қарай сәндікпен жоғалады, Эльбеде аяқталады. Влтава Сметананың ең танымал мелодиясын қамтиды. Бұл итальяндық Ренессанс дәуірінің теноры Джузеппе Ценциге жатқызылатын "La Mantovana" мелодиясының бейімделуі, ол румынша нұсқасы арқылы Израильдің ұлттық әнұраны Хатикваның негізі болды. Бұл мелодия ежелгі чех халық әнінде де кездеседі – "Kočka leze dírou" ("Мысық тесіктен өтеді"); Ханс Эйслер оны өзінің шығармасында пайдаланды; ал Стэн Гетц оны "Dear Old Stockholm" ("Қымбат ескі Стокгольм") деп орындады (мүмкін, түпнұсқа мелодияның басқа туындысы арқылы, "Ack Värmeland du sköna"). Хорст Янковский "A Walk in the Black Forest" ("Қара орманда серуен") хит-музыкасында осы мелодияның синкопталған нұсқасын орындады. Бұл шығарма Дон Герцфельдттің "Everything Will Be OK" (2006) қысқаметражды фильмінде және Терренс Маликтің "The Tree of Life" (2011) фильмінде қолданылған.

Шарка

Үшінші өлең 1875 жылғы 20 ақпанда аяқталды және ол ежелгі чех аңызындағы «Қыздар соғысы» эпопеясының басты кейіпкері – әйел жауынгер Шарканың есімімен аталады. Шарка өзін ағашқа жем ретінде байлап, князь Ктирадтың құтқаруын күтеді, оны көтерілісші әйелдердің қалаусыз тұтқыны деп алдап, сендіреді. Ктирад оны босатқаннан кейін, Шарка оған және оның серіктеріне есірткі салынған бал береді. Олар ұйықтап қалған соң, ол аңшылық мүйізін үрлейді: әйелдерге берілген шартты сигнал. Өлеңнің соңында жауынгер қыздар ұйықтаған еркектерге шабуыл жасап, өлтіреді. Ол алғаш рет Адольф Чехтің дирижерлігімен орындалды (көздер 1876 жылғы 10 желтоқсан күні немесе 1877 жылғы 17 наурыз күні орындалғаны туралы келіспейді).

Чех тіліндегі лухтар мен хаджтар

Сметана бұл шығарманы 18 қазан 1875 жылы аяқтады, ол көбінесе «Богемияның ормандары мен далаларынан» немесе «Богемия далалары мен тоғайларынан» деп аударылады. Алғаш рет оның қойылымы сегіз аптадан соң, 10 желтоқсанда болды. Чехияның табиғаты мен халқының сұлулығын бейнелейтін бұл симфониялық поэма нақты оқиғаны баяндамайды. Бірінші бөлімі орманның шамашаруатымен байланысты, онда скрипкалардың таңғажайып фугасы мүйіздің жұмсақ ормандық мелодиясымен үзіледі, кейіннен оркестрдің барлығы оны қабылдайды. Екінші бөлімінде ауылдық тойдың қызығы толыққанды көрсетілген. Бұл симфониялық поэма бастапқыда «Мавлаттың» финалы ретінде жазылған.

Табор

1878 жылдың 13 желтоқсанында аяқталып, 1880 жылдың 4 қаңтарында тұңғыш рет орындалған бұл шығарма, Гуситтер құрған және Гусит соғыстары кезінде олардың орталығы болған Оңтүстік Богемиядағы Табор қаласының атымен аталады. Шығарманың тақырыбы Гусит әнұранының "Ktož jsú boží bojovníci" ("Құдайдың жауынгерлері") деген алғашқы екі жолынан алынған.

Бланк

Бланик 1879 жылдың 9 наурызында аяқталды және 1880 жылдың 4 қаңтарында тұңғыш рет қойылды. Ол киелі Вацлав басқарған алып рыцарьлар әскерінің ұйықтап жатқандығы туралы аңыз бар Бланик тауының атымен аталады. Рыцарьлар ел ең қиын сәттерінде, яғни төрт жау армиясы барлық бағыттан шабуыл жасағанда оянады және көмектеседі. Музыкалық тұрғыдан алғанда, Бланик Табор аяқталған жерде басталады, шешілмеген ұранды қайталайды, бірақ енді шайқастан кейін одан әрі жалғасады. Осылайша, циклдің соңғы екі симфониялық поэмасы алғашқы екеуі сияқты үйлесімді жұпты құрайды; Жоғары қамалдың тақырыбы Влтава өзенінің жеңіспен сол мақсатқа жеткенде қайтадан естіледі, және Бланик соңында тағы да жеңіспен қайта оралады. Таборда қолданылған гуситтік гимн тағы да қолданылады, бірақ бұл жолы шығарманың соңындағы маршта естілетін үшінші жолы айтылады. Гимннің бұл жолының түпнұсқа мәтіні "Осылайша, соңында Оның көмегімен сіз әрқашан жеңіске жетесіз", бұл Чехия мемлекетінің ақыр соңында жеңіске жететініне сілтеме жасайды.

Аспаптар

Бұл шығарма пикколо, екі флейта, екі гобой, екі кларнет, екі фагот, төрт француз мүйізі, екі труба, үш тромбон, туба, тимпани, бас барабан, үшбұрыш, тарелка, екі арфа және скрипкалар тобы үшін жазылған.