Бедřich Сметана: Чех композиторының әкесі

Кіріспе

Бедрих Сметана (2 наурыз 1824 – 12 мамыр 1884) – өз халқының мәдени және саяси «жаңаруына» ұмтылысын көрсететін музыкалық стильді дамытуға бастама көтерген чех композиторы. Ол өз отанында чех музыкасының әкесі деп есептеледі. Әлемдік аренада ол 1866 жылғы «Арзандатылған келіншек» операсымен және композитордың туған Богемияның тарихы, аңыздары мен ландшафтын бейнелейтін «Má vlast» («Менің Отаным») симфониялық циклымен танымал. Онда «Влтава» атты әйгілі симфониялық поэма бар, ол неміс тілінде «Die Moldau» (ағылшын тілінде «Молдау») деп аталады. Сметана композиторлық дарынымен туған, алты жасында алғашқы қоғамдық өнерін көрсеткен. Дәстүрлі білім алғаннан кейін, ол Прагада Йозеф Прокштан музыка сабақтарын алды. Оның алғашқы ұлтшылдық музыкасы 1848 жылғы Прага көтерілісі кезінде жазылды, оған ол қысқа ғана уақыт қатысты. Прагада мансабын қалыптастыра алмағаннан кейін Швецияға кетіп, Гетеборгта мұғалім және хор жетекшісі болып жұмыс істеді, содан кейін ірі оркестрлік туындылар жаза бастады. 1860-шы жылдардың басында Богемиядағы либералды саяси ахуал Сметананы Прагаға қайта оралуға ынталандырды. Ол қаланың музыкалық өміріне белсенді қатысты, әсіресе чех операсының жаңа жанрының жақтаушысы ретінде. 1866 жылы оның алғашқы екі операсы – «Богемиядағы Бранденбургтер» және «Арзандатылған келіншек» Праганың жаңа Уақытша театрында көрсетілді, екіншісі үлкен сәттілікке ие болды. Сол жылы Сметана театрдың бас дирижері болды, бірақ оның дирижерлік кезеңі келіспеушіліктерге толы болды. Қалалық музыкалық ортаның өкілдері оның Франц Лист пен Рихард Вагнердің прогрессивті идеяларымен байланысын ерекше чех операсының стилін дамытуға зиянды деп санады. Бұл қарсылық оның шығармашылық жұмысына кедергі келтірді және денсаулығының нашарлауын жеделдетіп, 1874 жылы театрдан кетуіне себеп болуы мүмкін. 1874 жылдың соңына қарай Сметана толығымен саңырау болып қалды, бірақ театрдағы міндеттерінен және оған байланысты даулардан босағаннан кейін, ол өмірінің соңына дейін үздіксіз композициялық жұмысын жалғастырды. Оның чех музыкасына қосқан үлесі бағаланып, құрметке ие болды, бірақ 1884 жылдың басында психикалық күйзеліс оның психиатриялық клиникаға түсуіне және одан кейін қайтыс болуына әкелді. Оның чех музыкасының негізін қалаушы ретіндегі беделі туған елінде сақталды, онда оның жақтастары оның мәртебесін замандастары мен ізбасарларынан жоғары қойды. Дегенмен, Сметананың туындыларының салыстырмалы түрде аз бөлігі халықаралық репертуарда орындалады, және көптеген шетелдік зерттеушілер Антонин Дворжакты одан да маңызды чех композиторы деп санайды.

Czech composer (1824–1884)

Bedřich Smetana (,/b//ɛ//d//ər//ʒ//ɪ//x// /'/s//m//ɛ//t//ə//n//ə/ BEDərzhikh SMETənə, ; 2 March 1824 – 12 May 1884) was a Czech composer who pioneered the development of a musical style that became closely identified with his people's aspirations to a cultural and political "revival". He has been regarded in his homeland as the father of Czech music. Internationally he is best known for his 1866 opera The Bartered Bride and for the symphonic cycle Má vlast ("My Fatherland"), which portrays the history, legends and landscape of the composer's native Bohemia. It contains the famous symphonic poem "Vltava", also popularly known by its German name "Die Moldau" (in English, "The Moldau"). Smetana was naturally gifted as a composer, and gave his first public performance at the age of six. After conventional schooling, he studied music under Josef Proksch in Prague. His first nationalistic music was written during the 1848 Prague uprising, in which he briefly participated. After failing to establish his career in Prague, he left for Sweden, where he set up as a teacher and choirmaster in Gothenburg, and began to write large scale orchestral works. In the early 1860s, a more liberal political climate in Bohemia encouraged Smetana to return permanently to Prague. He threw himself into the musical life of the city, primarily as a champion of the new genre of Czech opera. In 1866 his first two operas, The Brandenburgers in Bohemia and The Bartered Bride, were premiered at Prague's new Provisional Theatre, the latter achieving great popularity. In that same year, Smetana became the theatre's principal conductor, but the years of his conductorship were marked by controversy. Factions within the city's musical establishment considered his identification with the progressive ideas of Franz Liszt and Richard Wagner inimical to the development of a distinctively Czech opera style. This opposition interfered with his creative work, and may have hastened a decline in health that precipitated his resignation from the theatre in 1874. By the end of 1874, Smetana had become completely deaf but, freed from his theatre duties and the related controversies, he began a period of sustained composition that continued for almost the rest of his life. His contributions to Czech music were increasingly recognised and honoured, but a mental collapse early in 1884 led to his incarceration in an asylum and subsequent death. His reputation as the founding father of Czech music has endured in his native country, where advocates have raised his status above that of his contemporaries and successors. However, relatively few of Smetana's works are in the international repertory, and most foreign commentators tend to regard Antonín Dvořák as a more significant Czech composer.

Отбасылық тарихы және балалық шағы

Бедрих Сметана, бастапқыда Фридрих Сметана деп аталған, 1824 жылдың 2 наурызында Литомышльде (немісше: Leitomischl) дүниеге келді. Бұл қала Праганың шығысында, Богемия мен Моравияның дәстүрлі шекарасына жақын, сол кезде Габсбург империясының провинциялары болған жерде орналасқан. Ол Франтишек Сметана мен оның үшінші әйелі Барбора Линкованың үшінші баласы және тұңғыш ұлы еді. Франтишектің екі бұрынғы некеден сегіз баласы болды, олардың бесеуі нәресте шағынан аман қалды; ал Барборамен бірге тағы он балалары болды, олардың жетісі ересекке жетті. Сметана отбасы Богемияның Градец Кралове (немісше: Königgrätz) аймағынан шыққан. Франтишек бастапқыда сыра қайнату кәсібін үйреніп, Наполеон соғыстары кезінде француз армиясын киім-кешек және азық-түлікпен қамтамасыз ету арқылы орташа байлыққа ие болды. Кейіннен ол бірнеше сыра зауыттарын басқарды, содан кейін 1823 жылы граф Вальдштейннің сырашысы ретінде Литомышльге келді, оның Ренессанс сарайы қаланың орталығында биік тұрды. Франтишек Сметана скрипкада струнный квартетте ойнады, ал Барбора Сметана биші болған. Бедрих әкесі арқылы музыкамен танысты, және 1830 жылдың қазанында, алты жасында алғашқы қоғамдық өнерін көрсетті. Литомышльдегі Философиялық академияда өткен концертте ол Аубердің "La muette de Portici" операсының увертюрасын фортепианоға бейімдеп орындады, бұл оқиға көрермендерді қатты әсерге түсірді. 1831 жылы отбасы Богемияның оңтүстігіндегі Йиндржихув-Градецке көшіп келді, бұл аймақта бір ұрпақтан кейін Густав Малер өсті. 1835 жылы Франтишек Рёжков Лхотице қамалына зейнетке шықты. Оның 1838 жылы Прагаға кеткені Сметананың астанадағы өмірді сезінуге деген ниетіне ықпал еткен болуы мүмкін. Келесі жылы, Франтишектің рұқсатымен, ол Праганың академиялық гимназиясына, чех ұлттық жаңару қозғалысының көрнекті қайраткері, белгілі ақын және тіл білгірі Йозеф Юнгманның басшылығымен оқуға түсті.

Алғашқы қадамдар

Сметана 1839 жылдың күзінде Прагаға келді. Юнгманның мектебі оған ұнамады (сыныптастары оның елдік әдеттері үшін оны қысымға алды), бірақ Прагадағы шаттық Франтишек ұлының сабақтан қашуын білгенде аяқталды және ол оны қаладан алып кетті. Содан кейін Пльзендегі (немісше: Пилсен) Премонстрат мектебінің мұғалімі, аға кузені Йозеф Сметана, баланың қалған оқуын бақылауға ұсыныс жасады, ал 1840 жылдың жазында Сметана Пльзенге жол тартты. Ол оған бірнеше пьеса жазды, олардың ішінде екі квадриль, ән дуэті және сол қолға арналған аяқталмаған фортепианолық этюд болды. Сондай-ақ ол өзінің алғашқы оркестрлік шығармасын – B-bemol тонындағы минуетті жазды.

Оқушы мен мұғалім

Сметана мектепті бітірген кезде әкесінің жағдайы нашарлаған еді. Франтишек ұлының музыкалық карьераны қууын қабылдағанмен, оны қаржылай қолдауға шамасы жетпеді, сондай-ақ жақын арада перспектива да көрінбеді. Катерина Колярованың анасы Сметананы Прага музыка институтының директоры (Катерина сол жерде оқыған) Йозеф Прокшпен таныстырды, одан ол композиция сабақтарын алуын бастады. 1846 жылы Сметана Прагада Берлиоздың концерттеріне қатысып, Прокш ұйымдастырған қабылдауда француз композиторымен кездескен болуы мүмкін. Граф Тунның үйінде ол Роберт пен Клара Шуманмен танысып, оларға G минорлы сонатасын көрсетті, бірақ олар бұл туындысын мақұлдаған жоқ – олар оның ішінде Берлиоздың ықпалын тым күшті сезінді.

Революциялық

Сметананың Батыс Богемиядағы концерттік турнесі үлкен қолдау таппады, сондықтан ол оны тоқтатты және Прагаға қайтып келді, онда ол жеке оқушылармен сабақ беріп, камералық концерттерде аккомпаниатор ретінде сирек-сирек өнер көрсету арқылы күнкөрісін жасады. 1848 жылы Сметана қысқа мерзімге революционер болды. Сол жылы Еуропаны шарлаған саяси өзгерістер мен қозғалыстар кезінде, Прагада Сметананың ескі досы Карел Хавличек басқаратын демократиялық қозғалыс Габсбургтердің абсолюттік үкімшілігін тоқтату және саяси тәуелсіздікті арттыруға ұмтылды. 1848 жылдың маусым айында, Габсбург әскерлері көтерілісшілдік көңіл күйлерді басуға кіріскен кезде, Прага Виндиш-Гратц князі бастаған австриялық әскерлердің шабуылына ұшырады. Сметана «Сворност» мүшесі ретінде Карл көпіріндегі баррикадаларды қорғауға көмектесті. Жаңадан басталган көтеріліс тез басылды, бірақ Сметана Хавличек сияқты көшбасшыларға тағайындалған түрме жазасынан немесе жер аударылудан құтылды. Осы оқиға Сметананың кейінгі мансабында өте құнды болған достықтың бастауы болды. Листтің қаржылық қолдауы болмаса да, Сметана 1848 жылдың тамыз айының соңында он екі студентпен фортепиано институтын ашты. Күрес кезеңінен кейін институт дамып, қысқа уақытқа танымал болды, әсіресе чех ұлтшылдығын қолдаушылар арасында, олар Сметананың беделі артып келе жатқанын көрді. Прокш Сметананың өз халқының мүддесін қолдағанын айтып, ол «менің идеяларымды чех тіліне аударуға лайық» деп жазды. 1849 жылы институт Катеринаның ата-анасының үйіне көшірілді және көрнекті қонақтарды тарта бастады; Лист үнемі келіп, ал Прагада қоныстанған бұрынғы австрия императоры Фердинанд мектептің таңертеңгі концерттеріне қатысты. Ол сонымен қатар «Альбом парақтары» деген атпен жиналған көптеген қысқа тәжірибелік шығармалар мен полькалар сериясын жазды.

Жеке қайғылар мен кәсіби көңілсіздік

1854 және 1856 жылдар аралығында Сметана жеке өмірінде бірнеше ауыр қайғыға ұшырады. 1854 жылдың шілдесінде оның екінші қызы Габриела туберкулезден қайтыс болды. Бір жыл өткен соң, музыкалық қабілетін ерте жастан көрсете бастаған үлкен қызы Бедришка қызыл жегіден қайтыс болды. Сметана оның естелігіне арнап G минорындағы фортепиано триосын жазды; ол 1855 жылдың 3 желтоқсанында Прагада орындалды және композитордың айтуынша, сыншылар оны «қатал» қабылдады, бірақ Лист оны жоғары бағалады. Сметананың қайғысы азайған жоқ; Бедришканың өлімінен кейін төртінші қызы Катерина дүниеге келді, бірақ ол да 1856 жылдың маусымында қайтыс болды. Осы кезде Сметананың әйелі Катерина да туберкулезге шалдыққан еді. Прагадағы саяси жағдай да көңіл көтеруге мүмкіндік бермеді; 1848 жылы Франц Иосифтің таққа отыруынан кейін үміттенген ағартушылық үкімет пен әлеуметтік реформалар барон Александр фон Бах басшылығымен Австрияның абсолюттік билігінің қайта жандануымен жойылды.

Гетеборг

Сметана бастапқыда Катеринасыз Гетеборгке барды. Листке жазған хатында ол мұндағы адамдардың музыка жағынан жетілмегенін, бірақ оны «Прагада ешқашан қол жеткізе алмайтын әсер ету мүмкіндігі» ретінде қарастырды және Гетеборг классикалық хор музыкасы қоғамының дирижері болды. 1857 жылғы жазда Сметана Прагаға оралғанда Катеринаның денсаулығы нашарлап кеткенін көрді. Маусым айында Сметананың әкесі Франтишек қайтыс болды. Сол күзде Сметана Катерина мен олардың аман қалған қызы Жофимен бірге Гетеборгке қайтып келді, бірақ оған дейін Ваймардағы Листтің қабылдауында болды. Бұл Карл Август Гете-Шиллер мерекелік тойларына орай ұйымдастырылған шара болатын; Сметана Листтің «Фауст» симфониясы мен оны жігерлендіріп, шабыттандырған «Die Ideale» симфониялық поэмасының орындалуына қатысты. Лист – Сметананың өмірінің соңына дейін басты ұстазы болды және осы кезде оның рухын жаңартты, Гетеборгтің салыстырмалы көркемдік оқшаулығынан құтқарып, көтеріп шығарды. Ол сондай-ақ үлкен ауқымда композиция жасай бастады. 1858 жылы ол «Триумфалды симфониядан» кейін жазған алғашқы ірі оркестрлік шығармасы – «Ричард III» симфониялық поэмасын аяқтады. Одан кейін Фридрих Шиллердің «Валленштейн» драма трилогиясынан шабыттанған «Валленштейн лагері» шығармасын жазды және Дания ақыны Адам Оеленшлягердің трагедиялық драмасына негізделген үшінші симфониялық поэмасы «Хакон Ярл» жұмысын қолға алды.

Қайғы, қайтадан үйлену және Прагаға оралу

Кейіннен Катеринаның денсаулығы нашарлап, 1859 жылдың көктемінде толықтай құлдырады. Ол үйге қайтып келе жатып, 1859 жылдың 19 сәуірінде Дрезденде қайтыс болды. Сметана оның "бірден-бір ескертусіз, тыныштыққа толы күйде өлгенін, біз оның жағдайына мән бермегенбіз, мен ғана оған назар аудардым" деп айтқан. Жофиді Катеринаның анасына тапсырғаннан кейін, Сметана Веймарда Листпен бірге уақыт өткізді, онда Листтің шәкірті Петер Корнелиус оны Листтің шәкірті Петер Корнелиус "Der Barbier von Bagdad" комедиялық операсының музыкасымен таныстырды. Бұл туынды Сметананың опера композиторы ретіндегі келешек мансабына әсер етті. Сол жылы ол кіші інісі Карелдің үйінде тұрып, Карелдің қарындасы Барбора (Беттина) Фердинандиоваға ғашық болды, ол одан он алты жас кіші еді. Ол оған үйлену ұсынысын жасады және оның келісімін алғаннан кейін 1859–60 жылдары қысқа Гетеборгқа оралды. Осы уақытта 1859 жылы Солферино шайқасында Франц Иосифтің әскерінің жеңіліске ұшырауы Габсбург империясын әлсіретіп, Барон фон Бахтың биліктен құлауына әкелді. Бұл Прагаға біртіндеп ағартушылық атмосфераны әкелді және 1861 жылға қарай Сметана чех ұлттық идеясы мен мәдениеті үшін жақсы болашақ көріп отырды. Сметана: "Туған жерінде пайғамбарға құрмет көрсетілмейді", - деп жауап берді.

Танылуды іздеу

1861 жылы Прагада чех операсының үйі ретінде Уақытша театр салынатыны жарияланды. Сметана содан кейін граф Ян фон Харрах ұйымдастырған опера конкурсына көшті, онда чех мәдениетіне негізделген ең жақсы комедиялық және тарихи операларға 600 флориннен сыйлық қарастырылған. 1862 жылдың ақпанында Сабинаның мәтінін алды, ол Бранденбургтың Оттосының 13 ғасырда Богемияға жасаған шапқыншылығы туралы әңгіме болды. 1863 жылдың сәуір айында ол "Бранденбургтер Богемияда" деген атаумен партитураны ұсынды. Ол өзінің ана тілінде өзін-өзі жеткізуде қиындықтарға тап болды. Осы тілдік кемшіліктерді жою үшін чех грамматикасын зерттеді және күнделікті чех тілінде жазуға және сөйлеуге тырысты. Швециядан оралғаннан кейін ол ұлттық Хлахол хор қоғамының хормейстері болды, ал чех тіліндегі шеберлігі жетілген сайын қоғам үшін патриоттық хорлар жазды; "Үш салт атты" және "Ренегат" 1863 жылдың басында концерттерде орындалды. Сол жылдың наурыз айында Сметана чех суретшілері үшін құрылған Umělecká Beseda музыка бөлімінің президенті болып сайланды. Осы уақытта Бетина Божена есімді тағы бір қызын дүниеге әкелді. 1864 жылдың 23 сәуірінде Сметана Шекспирдің 300 жылдығына арналған концертте Берлиоздың "Ромео мен Джульетта" хорлық симфониясын дирижерлік етті, сонымен қатар өзінің "Шекспир фестиваліне маршын" қосты. Оның үміті тағы да радикалды Листпен байланысы салдарынан көңілі қалып, тағайындау комиссиясы консервативті патриот Йозеф Кречиді таңдады. Сметана Харрахтың опера конкурсының жеңімпазы атанғанға дейін шамамен үш жыл өтті. Музыка тарихшысы Роза Ньюмарк "Бранденбургтер" уақыт сынағынан өтпесе де, онда Сметананың опера өнерінің бастапқы тұқымдары бар екенін айтады.

Операның шебері

1863 жылдың шілдесінде Сабина екінші операның либреттосын тапсырды, ол “Сатылған келіншек” атты жеңіл комедия болатын, Сметана оны келесі үш жыл бойы жазды. “Бранденбургтер” операсының сәттілігіне байланысты Уақытша театр басшылығы жаңа операны қоюға келісім берді, ол 1866 жылдың 30 мамырында сөйлеу диалогы бар екі актілік түрінде тұңғыш рет сахналанды. Операның алғашқы қойылымы сәтсіз аяқталды; ол жылдың ең ыстық кештерінің бірінде, Австрия-Пруссия соғысының алдында, Богемияға пруссиялық әскерлердің басып кіру қаупі туған кезде өтті. Оқиғаға көрермендердің аз келуі таңқаларлық емес, түсімдер шығындарды жаппады. 1870 жылдың қыркүйегінде Уақытша театрда соңғы нұсқасымен қойылғанда, ол үлкен жетістікке ие болды. 1866 жылы “Бранденбургтер” операсының композиторы ретінде, оның неміс әскери агрессиясы туралы ойларының болуына байланысты, Сметана басып кірген прустардың нысанасына алынуы мүмкін деп ойлады, сондықтан жаулық тоқтағанға дейін Прагадан кетіп қалды. Сметананың Глинканың “Цар үшін өмір” операсын қою сапасы Глинканың жақтасы Милий Балакиревті ашуландырып, ол өзін қатты білдірді. Бұл екеуінің арасында ұзақ араздыққа себеп болды. 1868 жылдың 28 ақпанында Сметана тағы бір славян композиторының ұлттық операсын, Станислав Монюшконың “Халка” операсын дирижерлік етті. 1868 жылдың 16 мамырында Сметана чех музыканттарының атынан болашақ Ұлттық театрдың негізін салуға көмектесті.

Қарсылық

Уақытша театрдың дирижері болған Сметананың Прага ән мектебінің директоры Франтишек Пиводамен күшті қарсыластығы туды. Бұрын Сметананы қолдаған Пивода, дирижердің өзінің мектебінен емес, шетелден әншілер тартқанына наразы болды. Пивода мен Сметана арасындағы ашық хат алмасуы ушыға түсті, Пивода Сметананың өзінің мансабын дамыту үшін өзге композиторлардың есебінен пайдаланып отырғанын айтты. Содан кейін Пивода «Далиборды» экстремалды «вагнеризмнің» мысалы деп сынады, осылайша оны чех ұлттық операсының үлгісі ретінде жарамсыз деп мәлімдеді. «Вагнеризм» дегеніміз – Вагнердің оркестрдің үнемі қатысуы және лирикалық бөлімдерді тізбектеудің орнына, біртұтас музыкалық драма құру тұжырымдамаларын қабылдау. Алайда, операның премьерасы алдағы Ұлттық театрдың ашылуына дейін шегерілді. Пивода мен оның жақтастарының іс-қимылдары Сметананың шығармашылығына кедері келтірді. Сметана терең қынжылды және бұл жағдайға өзінің ескі қарсыласы Балакиревті кінәлады, оның операға қарсы жағымсыз сезімдерді қоздырғанын айтты. 1874 жылғы 27 наурызда Уақытша театрда өткен тұңғыш қойылымнан кейін Сметананың жақтастары оған әсем безендірілген дирижерлік таяқ сыйлады. Ол оң құлағында толыққандай саңырау болды, ал қазан айында сол құлағы да естімейтін болды. Осыдан кейін қызметтен кеткеннен соң театр оған операларын қою құқығы үшін жыл сайын 1200 флорин зейнетақы төлеуді ұсынды, бірақ Сметана осы ұсынысты көңілі толмай қабылдады. Прагадағы бұрынғы студенттері мен Гетеборгтағы бұрынғы жары Фройда Бенеке жинаған ақша 1244 флоринге жетті. Бұл Сметанаға шетелде ем алуға мүмкіндік берді, бірақ нәтиже болмады. Осы кезде Беттинамен арақатынасы нашарлап, көбінесе ақша мәселесіне байланысты көңілі түсіп кетті. «Мен өзімді жек көретін және маған қысым көрсетіп, қуғынға түсіретін адаммен бір шаңырақтың астында тұра алмаймын», – деді ол оған. Ажырасу туралы ойланғанымен, олар бақытсыздықпен бірге өмір жалғастырды.

Соңғы гүлдену

Денсаулығы нашарлаған Сметана шығармаларын жазуын жалғастырды. 1875 жылдан бастап ол үлкен қызы Жофидің Ябкеницедегі үйінде қонақ болып тұрды, онда тыныш ортада жұмыс істеуге мүмкіндік алды. 1876 жылдың маусым айынан бастап ол, Беттина және олардың екі қызы Прагадан Ябкеницеге тұрақты түрде көшіп кетті. Прагадан кетер алдында ол «Ма власт» («Менің Отаным») атты алты симфониялық поэмадан тұратын циклды бастады және оның алғашқы екеуін – «Вишеград» пен «Влтава» – аяқтады. Екеуі де 1875 жылы Прагада орындалды. Ябкеницеде Сметана тағы төрт бөлім жазды, ал толық цикл алғаш рет 1882 жылдың 5 қарашасында Адольф Чехтің дирижерлігімен орындалды. Сметананың «Либуше» операсының ұзақ күткен премьерасы, ақыры 1881 жылдың 11 маусымында Ұлттық театрдың ашылуымен өтті. Бастапқыда оған билет берілмеген, бірақ соңғы сәтте театр директорының ложасына шақырылды. Көрермендер шығарманы ықыласпен қарсы алды және Сметананы бірнеше рет сахнаға шақырды. Осы оқиғадан кейін жаңа театр өртеніп кетті. Денсаулығына қарамастан, Сметана театрды қайта құру үшін қаражат жинауға көмектесті. Жаңадан қалпына келтірілген театр 1883 жылдың 18 қарашасында «Либуше» операсымен қайта ашылды. 1882–1883 жылдардың қысында ол депрессия, ұйқысыздық, галлюцинациялар, сондай-ақ бас айналу, құрысу және уақытша сөйлеу қабілетін жоғалту секілді ауруларға ұшырады. Ол Шекспирдің «Он екінші түн» пьесасының кейіпкеріне негізделген «Виола» атты жаңа операны бастады, бірақ психикалық жағдайы нашарлағандықтан, тек үзінділер ғана жазды. 23 сәуірде отбасы оны күтіп-бағуға шамасы келмейтініне көз жеткізіп, Прагадағы Катерининки психиатриялық ауруханасына жеткізді, ол 1884 жылдың 12 мамырында қайтыс болды. ХХ ғасырдың соңында профессор Эмануэль Влчек Сметананың денесінен алынған бұлшық ет тінінің сынамаларын зерттеу арқылы аурудың бар екенін растады. Алайда, чех дәрігері доктор Жири Рамба бұл зерттеуге қарсы шығып, Влчек жүргізген сынақтардың сенімді қорытынды жасауға негіз бермейтінін, тіндердің жасы мен күйін, сондай-ақ Сметананың сифилис симптомдарына сәйкес келмейтін белгілерін атап көрсетті. Сметананың қосылу рәсімі 15 мамырда Праганың Ескі қаласындағы Тын шіркеуінде өтті. Вишеград зиратына қарайғы шеруді алау ұстаған «Hlahol» мүшелері бастап, көптеген адамдар еріп жүрді. Сол күні кешке Ұлттық театрда жоспарланған «Сатылған келіншек» қойылымы өтті, сахна құрмет көрсету үшін қара матамен жабылды. Кіші қыздары кейін үйленіп, қоғамдық назардан тыс өмір сүрді. 1936 жылы мұражай Влтава өзенінің жағасындағы бұрынғы Су тарту станциясына көшірілді және 1976 жылдан бері Чехия музыка мұражайының бөлігі болып табылады.

In worsening health, Smetana continued to compose. From 1875 he stayed as a guest in Jabkenice, the home of his eldest daughter Žofie, where he was able to work undisturbed in tranquil surroundings. From June 1876 he, Bettina, and their two daughters left Prague for Jabkenice permanently. Before leaving Prague he had begun a cycle of six symphonic poems, called Má vlast ("My Fatherland"), and had completed the first two, Vyšehrad and Vltava, which had both been performed in Prague during 1875. In Jabkenice, Smetana composed four more movements, the complete cycle being first performed on 5 November 1882 under the baton of Adolf Čech. The long delayed premiere of Smetana's opera Libuše finally arrived when the National Theatre opened on 11 June 1881. He had not initially been given tickets, but at the last minute was asked into the theatre director's box. The audience received the work enthusiastically, and Smetana was called to the stage repeatedly. Shortly after this event the new theatre was destroyed by fire; despite his infirmities, Smetana helped to raise funds for the rebuilding. The restored theatre reopened on 18 November 1883, again with Libuše. By the winter of 1882–83 he was experiencing depression, insomnia, and hallucinations, together with giddiness, cramp and a temporary loss of speech. He started a new opera, Viola, based on the character in Shakespeare's Twelfth Night, but wrote only fragments as his mental state gradually deteriorated. On 23 April his family, unable to nurse him any longer, removed him to the Kateřinky Lunatic Asylum in Prague, where he died on 12 May 1884. Tests carried out by Prof. Emanuel Vlček in the late 20th century on samples of muscular tissue from Smetana's exhumed body provided further evidence of the disease. However, this research has been challenged by Czech physician Dr Jiří Ramba, who has argued that Vlček's tests do not provide a basis for a reliable conclusion, citing the age and state of the tissues and highlighting reported symptoms of Smetana's that were incompatible with syphilis. Smetana's funeral took place on 15 May, at the Týn Church in Prague's Old Town. The subsequent procession to the Vyšehrad Cemetery was led by members of the Hlahol, bearing torches, and was followed by a large crowd. On the funeral evening, a scheduled performance of The Bartered Bride at the National Theatre was allowed to proceed, the stage draped with black cloth as a mark of respect. The younger daughters eventually married, living out their lives away from the public eye. In 1936 the museum moved to the former Waterworks building on the banks of the Vltava, and since 1976 has been part of the Czech Museum of Music.

Музыка

Ньюмарктың айтуынша, Сметана өзінің өнерін қалыптастырған негізгі материалдар – ұлтшылдық, реализм және романтизм болған. Оның кейінгі музыкасының ерекше ерекшелігі – суреттемелік сипаты, оның опералардан басқа барлық маңызды шығармалары бағдарламалар бойынша жазылған, ал олардың көптегені жеке өмірбаянына арналған. Сметананың жақтастары оның туындыларына Лист, Вагнер және Берлиоздің – «жаңашылдардың» үлкен әсерін мойындаса, сондай-ақ сол жақтастар Россини, Доницетти, Верди және Мейербер сияқты «дәстүршіл» композиторлардың маңыздылығын көбінесе азайтады.

Пианинолық шығармалары

Сметананың Гетеборгқа кетер алдында жазған туындыларының дені – фортепианоға арналған шығармалар. Музыка тарихшысы Харольд Шонберг осы ерте туындылардың кейбіреулерін «Листтен бастау алған, әсем әрі виртуоздық риторика» деп бағалаған. Алайда, Прокштің жетекшілігімен Сметана туындыларына жаңаша өрнек берді, бұл 1846 жылғы G минорындағы сонатасы мен сол жылғы E♭ (ми-бемоль) полькасында көрініс тапты. 1848 жылғы «Алты сипаттамалы пьеса» жинағы Листке арналған, ол оны «соңғы кезде назарыма түскен ең керемет, терең сезімтал және біте қайнаған туындылар» деп сипаттаған. Осы кезеңде Сметана Шопеннің прелюдиялары үлгісінде, барлық мажор және минор тональдықтағы қысқа пьесалардан тұратын циклді жоспарлаған. Жоба толығымен жүзеге аспады; аяқталған пьесаларда кейбір тональдықтар қайталанып, ал кейбіреулері жоқ. Сметана Гетеборгтен соңғы рет оралғаннан кейін, негізгі назарын чех операсын дамытуға бөлгендіктен, 13 жыл бойы фортепианоға ештеңе жазбады. Сметананың хор музыкасы көбінесе ұлттық сипатқа ие, композитордың революционер досы Хавличектің қазасынан кейін жазылған қысқа «Салтанатты хордан» бастап, хор драмасы сипатындағы «Теңіз әні» сияқты ауқымды туындыларға дейін жетеді. Өмірінің соңында Сметана қарапайым ән жазуға қайта оралды, ақын Витезслав Халек сөздеріне бес «Кешкі ән» (1879) жазды. Оның соңғы аяқталған туындысы – «Біздің әніміз» (1883), Йозеф Срб Дебрновтың мәтіндеріне жазылған төрт туындының соңғысы. Сметананың денсаулығы нашар болғанына қарамастан, бұл – чех әндері мен билеріне арналған қуанышты той. Бұл туынды көп жылдар бойы жоғалып, 1924 жылы қайта табылғаннан кейін ғана тұңғыш рет орындалды.

Палата

Сметана скрипка мен фортепианоға арналған жас фантазиясынан басқа, бар болғаны төрт камералық шығарма жазды, бірақ олардың әрқайсысының терең жеке маңызы болды. 1855 жылы G минорындағы фортепиано триосы оның қызы Бедришканың қайтысынан кейін жазылды; оның стилі Роберт Шуманға жақын, Листтің ықпалымен, ал жалпы тон – элегиялық. Ол өзінің алғашқы скрипкалық квартетімен камералық жанрға 20 жылдан кейін қайта оралды. Бұл E минорындағы шығарма, «Менің өмірімнен» деп аталып, автобиографиялық сипатқа ие, композитордың өнерге деген жастық құштарлығын, достығын және махаббатын көрсетеді. Көңіл күйі өзгеріп, соңғы бөліміндегі қайғылы скрипка тремолосының үстіндегі ұзақ гармониялық E нотасы оның есту қабілетінің жоғалуын бейнелейді. Оның екінші скрипкалық квартеті, D минорында, 1882–83 жылдары дәрігердің барлық музыкалық қызметтен бас тарту туралы кеңесіне қарамастан жазылды, «есту қабілетін жоғалтқан адамның музыкасының құйылысы» сияқты қысқа үзінділермен жазылған. Бұл Сметананың өміріндегі күйзелісін көрсетеді, бірақ толығымен мұңды емес, және көтеріңкі польканы қамтиды. Сметана 1853 жылы «Триумфалды симфониясын» жазу алдында Бетховен, Мендельсон, Вебер және Берлиоздың шығармаларынан үзінділерді зерттеді. Роза Ньюмарш оны «Габсбург князіне арналған эпиталамия» деп есептемесе де, Сметананың өмірбаяншысы Брайан Лардж композитордың пісіп-жетілген шығармаларын сипаттайтын шығарманың көп бөлігін анықтайды. Симфонияның Сарайда қабылданбауына және премьерадағы жылы қабылдануына қарамастан, Сметана шығармадан бас тартқан жоқ. Ол 1860 жылы Гётеборгте жақсы қабылданды, ал 1882 жылы Прагада Адольф Чех басшылығымен «триумфалды» атауысыз қайта қарастырылған нұсқасы орындалды. Бұл түсініктер Сметанаға Гётеборгтың үш симфониялық поэмасын жазуға мүмкіндік берді (Ричард III, Валленштейннің лагері және Хакон Ярл), және 1872 жылы «Má vlast» жұмысын бастамас бұрын таза оркестрлік музыкаға оралған жоқ. Франтишек Бартоль жинақталған басылымға кіріспесінде «Má vlast» операсы «Либушемен» бірге «ұлттық күрестің толыққанды символы» деп атайды. «Má vlast» – Сметананың сөзден тәуелсіз, ірі көлемді пісіп-жетілген шығармаларының алғашқысы, оның музыкалық идеялары ол бұрын жасаған кез келген жұмысынан батыл. Музыка зерттеушісі Джон Клэпхэмге бұл цикл «чех тарихы мен аңыздарының, оның пейзаждарының әсерін көрсетеді және Сметананың ұлттың мәні мен ұлылығы туралы көзқарасын бізге айқын жеткізеді». Ұлтшылдық байланыстарына қарамастан, Ньюмаршқа сәйкес, бұл шығарма Сметананың атын «Сатылған келіншектің увертюрасынан» басқа, оның жазған кез келген шығармасынан да алысқа алып барды. Сметана «Má vlast» шығармасын Прага қаласына арнады; 1882 жылдың қарашасында алғаш рет орындалғаннан кейін чех музыкалық қауымдыстығы оны чех ұлттық стилінің нағыз бейнесі деп мойындады.

Apart from a juvenile fantasia for violin and piano, Smetana composed only four chamber works, yet each had a deep personal significance. The Piano Trio in G minor of 1855 was composed after the death of his daughter Bedřiška; its style is close to that of Robert Schumann, with hints of Liszt, and the overall tone is elegiac. It was 20 years before he returned to the chamber genre with his first String Quartet. This E minor work, subtitled From My Life, was autobiographical in character, illustrating the composer's youthful enthusiasm for his art, his friendships and loves and, in a change of mood, the onset of his deafness represented by a long harmonic E in the final movement above ominous string tremolos. His second String Quartet, in D minor, written in 1882–83 in defiance of his physician's orders to refrain from all musical activity, was composed in short snatches, "a swirl of music of a person who has lost his hearing." It represents Smetana's frustrations with his life, but is not wholly gloomy, and includes a bright polka. Smetana studied passages from Beethoven, Mendelssohn, Weber and Berlioz before producing his Triumphal Symphony of 1853. Though this is dismissed by Rosa Newmarch as "an epithalamium for a Habsburg Prince", Smetana's biographer Brian Large identifies much in the piece that characterises the composer's more mature works. Despite the symphony's rejection by the Court and the lukewarm reception on its premiere, Smetana did not abandon the work. It was well received in Gothenburg in 1860, and a revised version was performed in Prague in 1882, without the "triumphal" tag, under Adolf Čech. These insights enabled Smetana to write the three Gothenburg symphonic poems, (Richard III, Wallenstein's Camp and Hakon Jarl), did not return to purely orchestral music before beginning Má vlast in 1872. In his introduction to the Collected Edition Score, František Bartol brackets Má vlast with the opera Libuše as "direct symbols of [the] consummating national struggle". Má vlast is the first of Smetana's mature large scale works that is independent of words, and its musical ideas are bolder than anything he had tried before. To musicologist John Clapham, the cycle presents "a cross section of Czech history and legend and impressions of its scenery, and conveys vividly to us Smetana's view of the ethos and greatness of the nation." Despite its nationalistic associations this work has, according to Newmarch, carried Smetana's name further afield than anything he wrote, with the exception of The Bartered Bride Overture. Smetana dedicated Má vlast to the city of Prague; after its first performance in November 1882 it was acclaimed by the Czech musical public as the true representation of Czech national style.

Опера

Сметананың чех операсында Франтишек Шкроуптан басқа ізашарлары болған жоқ, оның туындылары бір-екі қойылымнан кейін көбінесе тамып кеткен. Ол славян және француз тілдері сияқты еуропалық дәстүрлерге сүйенді.

Вагнердің опера жанрындағы реформаларын қолдаған, тіпті оның құтқарылуы осы деп сенген Сметана, "вагнеризм" деп айыптауларды жоққа шығарды, "Сметанизм – міне, жалғыз адал стиль!" деп мәлімдеді. Алғашқы төрт операның басым "ұлттық" сипаты, кейінірек жазылған опералардың лирикалық романтизмімен теңдестіріледі, әсіресе Сметананың саңырау болған жылдары жазылған соңғы үш опера. Осы соңғы үштік операның біріншісі – Сметананың ауыр емделу кезінде жазылған "Сүйіс", Ньюмарчтың айтуынша, көз жасы мен күлімсіреудің кезектесіп отыратын, тыныш сұлулыққа толы туынды. Сметананың "Сүйіс" операсының либреттосын жас феминист Элишка Красногорска жазды, ол оның соңғы екі операсының мәтіндерін де дайындады. Ол денсаулығы нашар композиторға үстемдік етті, оның тақырыбына, дауыс түрлеріне немесе соло, дуэт және ансамбль арасындағы үйлесімге ешқандай қатысы болған жоқ. 1895 жылы Лондон қаласында қойылды. Оның ерекше овертурасы, Ньюмарч айтқандай, "бізді асыққыш көтеріңкілікпен аяғымыздан көтереді", ал Сметана кейінірек өзінің жетістігін төмендетіп бағалады: "Сатып алынған келіншек – тек балалар ойыны, тікелей жазылған".

Қабылдау

Тіпті өз отанында да халық Сметананы тануға асықпады. Жас композитор және пианист ретінде ол Прага музыкалық айналымында жақсы қабылданды және Лист, Прокш сияқтылардың мақұлдауына ие болды, бірақ жұртшылықтың мойындамауы оның Швецияға өз еркімен кеткенінің басты себебі болды. Отанына оралғаннан кейін оны айрықша құрметпен қабылдамады. Сметананың алғашқы көзге түсетін қоғамдық жетістігі – 1866 жылы, ол 42 жасқа толғанда жарық көрген «Богемиядағы Бранденбургтықтар» операсы болды. Оның екінші операсы «Саудалас келіншек» премьерасының уақтысы сәтті болмаса да, ұзаққа созылған халыққа ұнаған туындыға айналды. Оның үшінші операсы «Далибордың» стилі Вагнерлік музыкалық драмаға жақын болғандықтан, көпшілік оны түсінбеді және сыншылар оны сынады, олар чех операсы халық әндеріне негіделген болуы керек деп есептеді. Содан кейін Сметананың Уақытша театрдың дирижері қызметінде болған кезеңдегі іс-қимылдары оның шығармашылық өнімділігін 1874 жылға дейін шектеді. Соңғы онжылдықта, құлағы нашарлап, денсаулығы сырға түскеніне қарамастан, композиторлық мансабының ең жемісті кезеңінде Сметана ұлттық танымалдыққа ие болды. Оның кейінгі опералары «Екі жесір» және «Құпия» жылы қабылдалды, ал «Сүйісқандық» операсы «керемет қол соғулармен» қарсы алынды. Дегенмен, 1882 жылдың қазан айында жеткіліксіз репетицияланған «Шайтанның қабырғасы» операсының алғашқы қойылымы хаостық болды және композитор өзін «ар-намыссыз және көңілсіз» сезінді. Бұл көңілсіздік қараша айында толық «Малават» циклының тұңғыш қойылымынан кейін болған құттықтаулармен тез сейілді: «Барлығы тұрып, алты бөлімнің әрқайсысынан кейін де сондай аяқ астынан қол шапалақтаулар қайталанды. «Бланик» (соңғы бөлім) аяқталғанда, көрермендер өзін жоғалтып алды және адамдар композитормен қоштасуға батыл бармады». Сметананың Венадағы «Даңқ аллеясында» жұлдызы бар, ол Вена театрының ашылуының 200 жылдығын мерекелеу үшін ашылды.

Even in his own homeland the general public was slow to recognise Smetana. As a young composer and pianist he was well regarded in Prague musical circles, and had the approval of Liszt, Proksch and others, but the public's lack of acknowledgement was a principal factor behind his self imposed exile in Sweden. After his return he was not taken particularly seriously,

Smetana's first noteworthy public success was his initial opera The Brandenburgers in Bohemia, in 1866 when he was already 42 years old. His second opera, The Bartered Bride, survived the unfortunate mistiming of its opening night and became an enduring popular triumph. The different style of his third opera, Dalibor, closer to that of Wagnerian music drama, was not readily understood by the public and was condemned by critics who believed that Czech opera should be based on folk song. Thereafter the machinations that accompanied Smetana's tenure as Provisional Theatre conductor restricted his creative output until 1874. In his final decade, the most fruitful of his compositional career despite his deafness and increasing ill health, Smetana belatedly received national recognition. Of his later operas, The Two Widows and The Secret were warmly received, while The Kiss was greeted by an "overwhelming ovation". Nevertheless, the first few performances in October 1882 of an evidently under rehearsed The Devil's Wall were chaotic, and the composer was left feeling "dishonoured and dispirited." This disappointment was swiftly mitigated by the acclaim that followed the first performance of the complete Má vlast cycle in November: "Everyone rose to his feet and the same storm of unending applause was repeated after each of the six parts At the end of Blaník [the final part] the audience was beside itself and the people could not bring themselves to take leave of the composer." Smetana has a star on the "Walk of Fame" in Vienna, opened to celebrate the 200th anniversary of the opening of the Theater an der Wien.

Қасиет-қасиеттері мен беделі

Сметананың өмірбаясын жазғандар оны дене күші жағынан әлсіз және сырт келбеті әсерлі емес деп сипаттайды, бірақ, кем дегенде жастық шағында, ол әйелдерге тартымды болған өмір сүру қуанышына ие болды. Ол сондай-ақ, оңай қозғыш, құмар және қажырлы, қандай қиындықтар болмасын музыкада мансап жасауға бекінген, ал әкесі оның сыра қайнатушы немесе мемлекеттік қызметкер болуын қалаған. Оның жеке өмірі қиынға толы болды; Беттинамен некесі махаббатсыз болды және өмірінің соңындағы ауру мен кедейлік жылдарында толығымен бұзылды. Балаларымен арақатынасы туралы мәліметтер аз, бірақ оны психиатриялық ауруханаға ауыстырған күні Жофи "жүрегі ауырғандай жылаған". Көптеген сарапшылардың пікірінше, Сметана бұрыннан жоқ чех операсының канонын жасады және ол барлық шығармаларында чех ұлттық рухын бейнелейтін музыкалық стильді дамытты. Музыка жазушысы Майкл Стин басқаша пікір білдіріп, "ұлттық музыка" болуы мүмкін бе деп күмәнданады: "Музыка шексіз көркемдікке ие болғанымен, оның өзі нақты, жер бетіндегі заттарды немесе ұғымдарды сипаттауға тиімді емес екенін мойындауымыз керек". Оның қорытындысы - тыңдаушылардың қабылдауына байланысты көп нәрсе мекен етеді.