Кіріспе

Ұлы канал (Canal Grande) – Италияның Венеция қаласындағы су арнасы. Ол қаланың маңызды су жолдарының бірі болып табылады. Каналдың бір басы Санта-Люсия теміржол станциясы жанындағы лагунаға, екінші басы Сан-Марко бассейніне тікелей келіп тіреледі; арасында Венецияның орталық аудандары (sestieri) арқылы үлкен кері S пішінін құрайды. Оның ұзындығы шақырым, ені метр, ал орташа тереңдігі метрді құрайды.

Сипаттама

Гранд-каналдың жағалауында 170-тен астам ғимарат орналасқан, олардың көпшілігі 13-18 ғасырларға жатады және Венеция Республикасының құлшынысын және өнерін көрсетеді. Венецияның асыл отбасылары өздерінің байлықтарын көрсету үшін үлкен шығындарға барып, сәйкес сарайлар салды; бұл бәсекелестік азаматтардың мақтанышын және лагунамен тығыз байланысын көрсетеді. Көптеген сарайлардың ішінде Барбаро сарайы, Ка' Реззонико, Ка' д'Оро, Палаццо Дарио, Ка' Фоскари, Палаццо Барбариго және Пегги Гуггенхайм коллекциясын қамтитын Палаццо Вениер деи Леони бар. Канал бойындағы шіркеулердің арасында Санта-Мария-делла-Салуте базиликасы да бар. Ғасырлар бойы сақталған дәстүрлер, мысалы, Тарихи регата, жыл сайын Канал бойында жалғастырылып келеді. Қалалық көліктердің көп бөлігі Канал арқылы емес, бойымен қатынайтындықтан, 19 ғасырға дейін Каналдан тек бір көпір – Риальто көпірі ғана өткен. Қазіргі уақытта тағы үш көпір бар: Ponte degli Scalzi, Ponte dell'Accademia және 2008 жылғы Сантьяго Калатрава жобалаған, даулы Ponte della Costituzione, пойыз стансасын Пьяццале Ромамен байланыстырады, бұл Венецияда автобустар мен көліктер кіре алатын сирек орындардың бірі. Бұрынғысын сияқты, адамдар әлі де бірнеше жерде трагетто деп аталатын қарапайым гондоланың палубасында тұрып, Канал арқылы пароммен жүзіп өте алады, бірақ бұл қызметтің қолжетімділігі соңғы он жылда азайды. Көптеген сарайлар судан тікелей шығып, төңкерілген алаңдары жоқ. Сондықтан, Гранд-каналдың жағалауындағы ғимараттардың алдынан тек қайықпен ғана өтуге болады.

Алғашқы қоныстар

Гранд-канал, әлдебір ежелгі өзеннің (мүмкін, Брентаның саласы) лагунаға құятын бағытын ұстанған болуы мүмкін. Адриатикалық Венети тайпалары Рим дәуірінен бұрын, бұрынғы "Рио Бусиниякус" деп аталған жерде қоныстанған. Олар қазық үйлерде тұрып, балық аулау және саудамен (көбінесе тұзбен) айналысқан. Рим және Византия империяларының билігі кезінде лагуна халқы көптеп қоныстанды және маңызға ие болды. 9-ғасырдың басында дож өз орнын Маламоккодан қауіпсіз "Ривоальтқа" көшірді. Сауда-саттық дожбен бірге өсті және Гранд-каналдың терең суларында кемелерге қауіпсіз және қолжетімді канал портын тапты. Мелиорациялық жұмыстар көрсеткендей, қала уақыт өте келе тығыздалған: сол кезде канал кеңірек болды және ағаш көпірлермен байланысқан шағын, толқынға тәуелді аралдар арасынан ағып өткен.

"Фондако" үйлері

Канал бойында "фондако" үйлерінің саны көбейді, бұл ғимараттар қойма мен саудагердің тұратын үйін біріктіретін болды. Портик (курия) жағалауды жауып, кемелерді түсіруді жеңілдетеді. Портиктен басталатын, екі жағында қоймалар орналасқан дәліз, артқы аулаға жетеді. Сол сияқты, бірінші қабатта портиктей үлкен лоджия саудагердің бөлмелері ашылатын залды жарықтандырады. Осылайша, қасбет ауасырақ орталық бөлікке және екі массивті жаққа бөлінеді. Екі қабатты кеңселер орналасқан төменгі мезанин екі қабатты бөліп тұрады. Фондако үйлерінде көбінесе Fondaco dei Turchi (13 ғасыр, 19 ғасырда күрт қалпына келтірілген) сияқты бүйірлі қорғаныс мұнаралары (torreselle) болды. Неміс қоймасы, Fondaco dei Tedeschi (ол да Гранд-канал бойында орналасқан) Венециядағы шетелдік саудагерлердің көптігін көрсетеді, мұнда республика оларды қоймалармен және тұру орындарымен қамтамасыз етіп, сонымен бірге олардың сауда қызметін бақылап отырды. Риальтодағы канал бойында сауда және қаржылық кеңселерге арналған сарайлар (Palazzo dei Camerlenghi және Palazzo dei Dieci Savi, 1514 жылғы өрттен кейін қайта салынған) және монетахана сияқты қоғамдық ғимараттар салынды. 1181 жылы Николо Бараттьери Риальто мен Мерсери аймағын байланыстыратын понтондық көпір салды, кейіннен оның орнына дүкендері бар ағаш көпір салынды. Ұн мен тұз сақтау қоймалары шеткері жерлерде орналасқан.

Венеция-Византия стилі

Византия империясынан мүсіндер, фриздер, бағаналар мен капителдерімен бірге патриций отбасыларының фондако үйлерін безендіру үшін тауарлар келді. Византия өнері бұрынғы элементтермен бірігіп, венециялық-византия стиліне айналды; архитектурада дөңгелек немесе сопақша доғалары бар кең лоджиялар және көп түсті мәрмәрлердің көп болуымен сипатталды. Гранд-канал бойында бұл элементтер 12 немесе 13 ғасырға жататын Ка' Фарсети, Ка' Лоредан (екеуі де қалалық әкімдіктер) және Ка' да Мостода жақсы сақталған. Осы кезеңде Риальтода қарқынды құрылыс дамыды, бұл каналдың және оның төңірегіндегі аумақтардың қалыптасуын анықтады. Шындығында, Венецияда құрылыс материалдары бағалы және негіздер әдетте сақталады: келесі қалпына келтірулерде қолданыстағы элементтер қайта пайдаланылады, венециялық-византиялық және жаңа стильдерді үйлестіре отырып (Ca' Sagredo, Palazzo Bembo). Полихромия, үш бөлімді фасадарлар, лоджиялар, кең жарық терезелер және бөлмелердің орналасуы болашақта да жалғасқан ерекше архитектуралық талғамды құрады. Төртінші крест жорығы, Константинопольді тонаудан алынған олжа (1204) және басқа да тарихи жағдайлар Венецияға 14 ғасырдың соңына дейін Шығыс әсерін сыйлады.

Венеция готикасы

Венециялық готикалық сәулет өте кеш пайда болды, Дож сарайының оңтүстік қасбетімен басталатын әсем жарқын готика ("gotico fiorito") түрінде. Готикалық стильге тән тік сызықтылық және жарық фондако үйлерінің галереялары мен лоджияларында байқалады: бағаналар жұқарады, созылған доғалар сүйір немесе өрнекті немесе жапырақты доғалармен алмастырылады. Галереялар біртіндеп өріліп, төрт жапырақ немесе осыған ұқсас пішіндердегі ашық мәрмәрды ішке тартады. Қасбеттер жарқын түстермен жабылды. Көбінесе "торлар" деп аталатын ашық мәрмәр қабаттар Гранд-канал бойында жылдам тарады. 15 ғасырға жататын және әлі де бастапқы келбетін сақтап қалған сарайлардың арасында Ca' d'Oro, Palazzo Bernardo a San Polo, Ca' Foscari (қазір Венеция университеті орналасқан), Palazzo Pisani Moretta, Palazzi Barbaro, Palazzo Cavalli Franchetti бар.

Қайта өрлеу дәуірі

15 ғасырдың басында Ренессанс архитектурасының мотивтері Палаццо Дарио және Палаццо Корнер Спинелли сияқты ғимараттарда көріне бастайды; соңғысын Венецияда осы стильдің алғашқы өкілі Мауро Кодусси жобалаған. Оның тағы бір жобасы – Ка' Вендрамин Калерги (қазір Казино орналасқан), толыққанды өзгерісті көрсетеді: көптеген үлкен терезелер ашық мәрмәрмен әрленген, дөңгелек аркалы және үш классикалық тәртіптегі бағаналары бар. 1527 жылы Римнен келген Жакопо Сансовиноның жобаларында классикалық архитектура одан да айқын көрінеді. Ол канал бойында Палаццо Корнер және Палаццо Дольфин Манин сарайларын жобалады, олардың сәні, ақ қасбеттерінің көлденең орналасуы және орталық аулаға құрылысымен ерекшеленеді. Ренессанс дәуіріндегі басқа ғимараттар – Пападополи сарайы және Сан-Лукадағы Гримани сарайы. Бұл кезеңдегі бірнеше сарайлардың қасбеттерін Il Pordenone, Tintoretto, Paolo Veronese сияқты суретшілермен фрескалармен безендірген, алайда олардың барлығы, өкінішке орай, жоғалып кеткен. Әсіресе, Рио-де-Сен-Поло каналымен қиылысатын жердегі Гранд-каналға қарап тұрған Ка Каппеллодағы Веронезе мен Зелоттидің фрескалары ерекше көзге түседі.

Венеция бароккосы

1582 жылы Алессандро Виттория Бальби сарайының құрылысын бастады (қазіргі Венето үкіметі орналасқан), онда барокко стилінің элементтерін көруге болады: әсем карниздер, сынған фронтондар, декоративтік мотивтер. Венециядағы ең ірі барокко сәулетшісі – Балдассаре Лонгена болды. 1631 жылы ол Венецияның ең көрнекті шіркеулерінің бірі және Гранд-каналдың символы – Санта-Мария-делла-Салют базиликасын салуға кірісті. Фасадтың классикалық композициясы әшекейлермен және көптеген мүсіндермен безендірілген, ал соңғылары негізгі күмбезді айналаған изяшар спиральдарды да әшекейлейді. Лонгена кейіннен екі сәнді сарайды – Ка' Пезаро мен Ка' Резониконы (көптеген мүсіндермен және жарық-көлеңке әсерлерімен) және Санта-Мария ди Назарет шіркеуін (Чиеза дельи Скальци) жобалады. Әр түрлі себептерге байланысты ұлы сәулетші бұл ғимараттардың ешқайсысын аяқтауға үлкермеді, ал Санта-Мария-делла-Салюттен басқа барлық жобалары оның қайтысынан кейін өзгертілді. Лонгенаның тақырыптары Джамбатиста Тиеполоның танымал фрескалар циклын қамтитын Палаццо Лабианың екі ескі фасадында қайта көрінеді. Лонгена мектебінде Доменико Росси (Сан-Сте фасады, Ка' Корнер делла Регина) және Джорджио Массари тәрбиеленді, ол кейіннен Ка' Резониконы аяқтады. 16-шы және 17-ші ғасырлар Республиканың құлдырауының басталуын білдірді, бірақ оған қарамастан, Гранд-каналда ең көп құрылыс жұмыстары осы кезеңде жүргізілді. Бұл, ішінара, республика қаржылық қиындықтарға тап болған кезде, үлкен сома төлеп патриций дәрежесіне ие болған отбасылардың (мысалы, Лабиа) санының артуымен түсіндіріледі. Осы отбасылар жаңа мәртебеге қол жеткізгеннен кейін, олар өздері үшін арнада әсем резиденциялар салып, басқа отбасыларды да өздерін жаңартуға ынталандырды.

Неоклассикалық сәулет

Канал бойындағы неоклассикалық архитектуралық ескерлер XVIII ғасырға дейін салынған: бірінші жартысында әсерлі коринфтік портигі, орталық жоспары және ғибадатхана пішіндес куполмен аяқталатын мыс жабынған биік күмбезі бар Сан-Симеоне Пикколо салынды. Екінші жартысында Массаридің Грасси сарайы салынды.

Қазіргі заман

1797 жылы Венеция Республикасының құлауынан кейін Венециядағы сарай салу ісінің көп бөлігі тоқтатылды, бұл аяқталмаған Сан-Маркуола және Палаццо Вениер деи Леони (Пегги Гуггенхайм коллекциясына ие) арқылы көрсетілді. Патрициялық отбасылар, басқарудағы мұрагерлік рөлінен айырылып, кейде революциялық күштердің қуғын-қудалауына ұшырағандықтан, басқа тұрғын үйлерді іздеді. Бірнеше тарихи сарайлар бұзылды, бірақ көптегені басқа мақсаттарға пайдаланылды, ал кейбір реставрациялар олардың 18-ғасырлық келбетін сақтап қалды. 20-ғасырдың соңына қарай, ең танымал сарайлардың көпшілігі қаланың, мемлекеттің немесе қоғамдық мекемелердің меншігіне өтті. Италияның Наполеон Корольдігі кезеңінде Наполеонның діни ордендерді таратуы қаладағы жылжымайтын мүліктің үлкен бөлігін босатты. Бұл сонымен қатар көптеген жиһаз бен өнер туындыларын антиквариат нарығына немесе мемлекеттік меншікке өткізді. Ірі монастырлар өз функцияларын өзгертті: Санта-Мария делла-Карита кешені музейге, Галерея делл’Академияға айналды; Санта-Кроче кешені Пападополи бақтары аймағына айналдырылды; ал Санта-Люсия кешені (Паладионың қатысуымен жобаланған) Санта-Люсия станциясын салу үшін бұзылды. Италия Корольдігіне қосылу қаладағы тыныштықты қалпына келтірді және оның сұлулығын ескере отырып, Гранд-канал бойында құрылыс салуға серпін берді, бұл көбінесе Риальтодағы Пескария сияқты неоготикалық архитектурада көрініс тапты.

Тарихи регата

Қыркүйек айының бірінші жексенбісінде тарихи регата ("Regata Storica") өтеді, бұл Венеция қайықтары арасындағы жарыс, оны мыңдаған адам жағалаудан немесе суға жүзетін трибуналардан тамашалайды. Жарыстардан бұрын тарихи шеру ("Corteo Storico") Кипр патшайымы Екатерина Корнароның 1489 жылы тақтан бас тарғаннан кейінгі кірісін еске түсіреді: костюм киген гондольерлер 16 ғасырдың дәстүрлі қайықтарында жүзіп, дождың мемлекеттік галереясы Букентаурды ілеседі.

Саулық Мадоннасының мерекесі

21 қарашада венециялықтар 1630-1638 жылдардағы оба эпидемиясынан құтылуы үшін Санта-Мария-делла-Салутеге қажылыққа барып, Құдайға шүкіршілік етеді. Қажылар Гранд-каналды Кампо-Санта-Мария-дель-Джиглиодан уақытша понтон көпірі арқылы кесіп өтеді және сауда орындарында дәстүрлі тағамдарды тамашалайды.