Кіріспе

Тамақтан уланудың алдын алу үшін асүй құралдарын, ыдыс-аяқтарды, шанышқыларды және басқа да заттарды тазалау процесі – ыдыс жуудың жалпы процесі. Ыдыс жуу, ыдыс тазалау, немесе Ұлыбританияда "washing up" деп аталатын бұл процесс, тамақтан уланудың алдын алу мақсатында қолмен, ыдыс жуғыш заттарды пайдаланып немесе ыдыс жуғыш машина арқылы жүзеге асырылады. Бұл жұмыс ас үйде, қосалқы бөлмеде, ыдыс жуатын бөлмеде немесе басқа да жерде атқарылуы мүмкін.

Құрал-жабдықтар

Ыдыс-аяқ жуу әдетте автоматты ыдыс-аяқ жуғыш машина қолданбағанда, жуу үшін қолданылатын құрал арқылы жасалады. Көбінесе қолданылатын құралдарға маталар, сүңгірлер, щеткалар немесе тіпті болат жүн кіреді. Қатырған қалдықтарды кетіру үшін тырнақтар, мата сияқты жұмсақ құралдарға қарағанда көбінесе тиімдірек болғандықтан, тек қолмен жуу да мүмкін және тиімді болуы мүмкін. Ыдыс-аяқ жууға арналған детергент көбінесе қолданылады, бірақ сабын да қолдануға болады. Ыстық суға немесе ыдыс жуу сұйықтықтарына сезімтал адамдар, ескі тағам қалдықтарына тигіскім келмейтіндер немесе көп суланғысы келмейтіндер жиі резеңке қолғаптар киеді. Дерматологтардың айтуынша, сумен және тазалау құралдарымен жұмыс істегенде қорғаныш қолғаптарды қолдану ұсынылады, себебі кейбір химиялық заттар теріге зиян келтіруі мүмкін немесе кейбір адамдарда аллергия тудыруы мүмкін. Көптеген адамдар алжапқыш та киеді. Судың температурасы мен күйі де әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулер суық, ал кейбіреулер ыстық суды артық көреді, сондай-ақ ағын суды немесе тұнқыған суды таңдайды.

Санитациялау

Тамақ көп адаммен бөлісетін жерлерде, мысалы, мейрамханаларда, микроорганизмдердің таралуын болдырмау үшін санитарлық өңдеу қажет және тиімді. Көптеген мейрамханаларда үш бөлімді раковиналар болады (елдің немесе штаттың ережелеріне байланысты) және үш раковина жүйесі қолданылады (қорлық ыдыстарды жуу, шаю және санитарлық өңдеу), ал бірінші бөлімде жылы су мен сабын немесе жуғыш заттың қоспасы болады. Бірінші бөлімдегі судың температурасы жиі (қолданылатын денсаулық кодексіне сәйкес) аралығында болуы керек. Көптеген мекемелерде ыдыс-аяқ жуғыш машинасы бар, ол ыдыстарды өте ыстық сумен немесе химиялық санитарлық ерітіндімен, мысалы, сұйытылған ағартқыш ерітіндісімен (50-100 миллион бөлік хлор; шамамен 2 мл 5% ағартқыш бір литр суға, шамамен бір қақпақ ағартқыш бір галлон суға) соңғы шаю арқылы санитарлық өңдейді. Ыдыстар үлкен науаларға салынып, машина арқылы роликтерге жіберіледі. Ыдыс жуғыш машиналар әдетте температураны асып кетеді және барлық микробаларды өлтіреді, ал қолмен жуу температурасы ең көп дегенде жетеді. Көп адам жиналатын шкафтар, тоңазытқыштар, дастарқандар және адамдар тиетін басқа да заттарды сабынды сумен жуғаннан және таза сумен шайғаннан кейін, оларды уақыт-уақытпен ағартқыш ерітіндісімен сүртіп немесе шашып отыру керек. Дегенмен, ағартқыш органикалық қалдықтардың болуында тиімділігін жоғалтады, сондықтан азық-түлік қалдықтарының шамалы мөлшері, мысалы, Salmonella бактерияларының тірі қалуына мүмкіндік береді. Ағартқышпен жуу және соққылау Salmonella бактерияларымен ластануды азайтуға тиімді, бірақ бұл әдіс те Salmonella бактерияларын толығымен жоймайды. Қолмен жуу кезінде, микроорганизмдерді таратуға мүмкіндік беретін сүлгілерге немесе губкаларға қарағанда, нейлон қылшықтары бар пластик щеткаларды пайдалану ұсынылады. Қоғамдық тамақ орындарында қолмен жуу кезінде сабын немесе антисептик қолдану міндетті. Ұлыбританияда қолды жуғаннан кейін шаюды қажет етпейді және кейде сүлгіні пайдаланудың орнына ауада кептіруге басымдық береді; АҚШ-та шаю әдеттегідей, сондай-ақ сүлгімен кептіру де кең таралған. Ұлыбританиядағы кептіру әдісі дақтарды және бактерияларды азайтады, ал АҚШ әдісі жылдам.

Дамушы елдер

Дәстүрлі түрде ыдыс-аяқ жуу, ыдыстарды кірді кетіру үшін күлге малынған ылғалды матамен сүртіп жасалады. Содан кейін ыдыстар таза сумен шайылып, тамшылап құрғауына іліп қойылады. Ыдыс жуу үшін арнайы күл (харани) ағаш өртеу арқылы дайындалады. Бұл Непал, Индонезия және Үндістан сияқты Азияның дамушы елдерінің ауылдық жерлерінде кең таралған практика.

Ыдыс жуғыш машина

Ыдыс-аяқ жуғыш машина – ыдыс-аяқ пен ас-аяқ бұйымдарын автоматты түрде тазалайтын машина. Қолмен ыдыс жуудан айырмашылығы, ол көбінесе ластануды жою үшін физикалық сүртуге негізделеді, ал механикалық ыдыс жуғыш машина ыдыстарға, әдетте, 60-70°C температурадағы ыстық суды бүркіп тазартады, нәзік заттар үшін температура төмендетіледі. Су мен ыдыс жуғыш заттың қоспасы бір немесе бірнеше айналатын бүрку құрылғысына сорғыланады, ыдыс-аяқтарды тазалау қоспасымен шашыратып жуады. Қоспа су мен энергияны үнемдеу үшін қайта айналдырылады. Көбінесе алдын ала шаю жүргізіледі, онда жуғыш зат қолданылуы мүмкін немесе қолданылмауы мүмкін, содан кейін су ағызылады. Мұнан кейін таза сумен және жуғыш затпен негізгі жуу жүргізіледі. Жуу аяқталғаннан кейін су ағызылады, электромеханикалық электромагниттік клапан арқылы ваннаға көбірек ыстық су кіреді және шаю циклі басталады. Шаю аяқталғаннан кейін су қайтадан ағызылады, ыдыстар бірнеше құрғату әдістерінің бірімен кептіріледі. Судың беткі кернеуін азайтатын химиялық зат, яғни судың қаттылығынан немесе басқа себептерден судың дақтарды азайту үшін жиі қолданылады. Үй-жай құрылғыларынан басқа, көптеген ыдыстарды тазалайтын қонақ үйлер мен мейрамханалар сияқты коммерциялық мекемелерде қолдануға арналған өнеркәсіптік ыдыс жуғыш машиналар бар. Жуу 60-90°C температурада жүргізіледі және санитария "соңғы шаю" температурасын 82°C қамтамасыз ететін қосалқы қыздырғышпен немесе химиялық дезинфекциялау құралын қолдану арқылы жүзеге асырылады.

Танымал мәдениетте

Ыдыс жуғыш Пит, немесе Пит Джордан – фанаттық журнал авторы, оның мақсаты – АҚШ-тың барлық штаттарында ыдыс жуу еді. "Сауыт-сауық: Dead Samurai" – Xbox Live Arcade ойыны, онда басты кейіпкер – тірі қайып ыдыс жуғыш. "Dishdogz" – 2005 жылғы фильм, онда бір бала жазғы демалысында ыдыс жуушы болып жұмыс істейді. Джордж Оруэллдің "Париж бен Лондонда төмендеп, шетте" атты кітабында ол 1929 жылы француз қонақүйінде ыдыс жуушы немесе суға батырушы ретінде жұмыс істеген тәжірибесін сипаттайды. Ол жұмыстың өзін, басқа қызметкерлермен болған қарым-қатынасты және қоғамда суға батырушының орны туралы ойларын айтады. Батыс мәдениетінде кең таралған пікір бар, мейрамханаға келген, төлей алмайтын клиенттер есе орнына ыдыс жуу арқылы қарызын өтеуге тырысады.