Каламбо шаңқаясы: Таңзания мен Замбия шекарасындағы табиғат және археологиялық құбылыс
Kalambo Falls
Каламбо шаңқаясы: Танзания мен Замбия шекарасындағы Африкадағы ең биік сарқырамалардың бірі. 235 метрлік биіктігі, табиғаты және географиясы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Танзания мен Замбия шекарасындағы шарлауықтар
Waterfalls on the Tanzania and Zambia border
Каламбо шарлауығы – Каламбо өзенінде орналасқан, Танзанияның Руква аймағы мен Замбия шекарасындағы, Танганика көлінің оңтүстік-шығыс жағындағы 772 фут (235 м) биіктігіндегі бір тамшылы шарлауық. Бұл шарлауық Африкадағы ең биік үздіксіз құлаулардың бірі болып саналады (Оңтүстік Африканың Тугела шарлауығы, Эфиопияның Джин Бахир шарлауығы және басқаларынан кейін). Шарлауықтың төменгі ағысында, шамамен 1 км ені мен 300 м дейінгі тереңдігі бар Каламбо шатқалы жатыр. Бұл шатқал Танганика көліне дейін 5 км-ге созылады. Каламбо шарлауығы – Танзания мен Замбиядағы ең биік шарлауық. Шарлауық пен оның төңірегіндегі аймақты картаға түсірген экспедиция 1928 жылы Энид Гордон Галлиен басшылығымен жүргізілді. Алғашқыда шарлауықтың биіктігі 300 м-ден асып түсетіні болжанған, бірақ 1920 жылдардағы өлшемдер 200 м-ден жоғары нәтиже көрсетті. 1956 жылы жасалған келесі өлшемдер 221 м көрсетті. Одан кейін бірнеше өлшемдер жасалды, олардың әрқайсысы сәл әртүрлі нәтижелер берді. Шарлауықтың ені 3,6–18 м аралығында.
The Kalambo Falls on the Kalambo River is a 772 feet (235 m) single drop waterfall on the border of Zambia and Rukwa Region, Tanzania at the southeast end of Lake Tanganyika. The falls are some of the tallest uninterrupted falls in Africa (after South Africa's Tugela Falls, Ethiopia's Jin Bahir Falls and others). Downstream of the falls is the Kalambo Gorge, which has a width of about 1 km and a depth of up to 300 m, running for about 5 km before opening out into the Lake Tanganyika rift valley. The Kalambo waterfall is the tallest waterfall in both Tanzania and Zambia. The expedition which mapped the falls and the area around it was in 1928 and led by Enid Gordon Gallien. Initially it was assumed that the height of falls exceeded 300 m, but measurements in the 1920s gave a more modest result, above 200 m. Later measurements, in 1956, gave a result of 221 m. After this several more measurements have been made, each with slightly different results. The width of the falls is 3.6–18 m.
Каламбо шарлауығы Африкадағы ең маңызды археологиялық орындардың бірі болып есептеледі, мұнда 447 000 жылдан астам уақыт бойы адамдар қоныстанған. 2023 жылы археологтар шарлауықта 476 000 жылға жуық ескілігі бар ағаш құрылымдарды тапқандарын хабарлады, бұл Homo sapiens-тен бұрынғы кезге жатады.
Kalambo Falls is also considered one of the most important archaeological sites in Africa, with occupation spanning over 447,000 years. In 2023, archaeologists announced the discovery of wooden structures estimated to be 476,000 years old at the falls, predating Homo sapiens.
Археология
Археологиялық тұрғыдан алғанда, Каламбо шарлауығы Африкадағы ең маңызды орындардың бірі болып табылады. Онда екі жүз елу мың жылдан астам уақытқа созылған адам қызметінің тізбегі табылды, сонымен қатар кейінгі ерте тас дәуірінен бері үздіксіз қоныстанғандығының куәліктері бар. Оны алғаш 1953 жылы Джон Десмонд (Дж. Д.) Кларк қазып шығарды, ол шарлаудың жоғары жағындағы шағын бассейндік көл маңында археологиялық белсенділік болғанын анықтады. 1953, 1956, 1959 және 1963 жылдары жүргізілген қазба жұмыстары Кларкқа мыңдаған жылдар бойы осы аймақты мекендеген сан алуан мәдениеттер туралы қорытынды жасауға мүмкіндік берді.
Archaeologically, Kalambo Falls is one of the most important sites in Africa. It has produced a sequence of past human activity stretching over more than two hundred and fifty thousand years, with evidence of continuous habitation since the Late Early Stone Age until modern times. It was first excavated in 1953 by John Desmond (J. D.) Clark who recognized archaeological activity around a small basin lake upstream of the falls. Excavations in 1953, 1956, 1959, and 1963 allowed Clark to make conclusions about the multiple different cultures inhabiting the area over thousands of years of time.
Плейстоцендегі қоршаған ортаны қалпына келтіру
Кларктың еңбегі Каламбо шарлауығында өмір сүрген мәдениеттер туралы мәселелерді, сондай-ақ олардың қоныстанған кезеңдердегі қоршаған ортасының қандай болғанын қарастырады. Өсімдік (флоралық) және тозаң талдауларын пайдалана отырып, Кларк палеоорталықты қайта құру процесін жүргізе алды. Әртүрлі орта жағдайларында жерге түскен тозаңды зерттеу арқылы Кларк Каламбо шарлауығы аймағына әртүрлі уақыттарда қандай экологиялық факторлар әсер еткенін анықтауға мүмкіндік алды. Мұны істеу үшін Кларк жер астындағы әртүрлі қабаттарды байқау және талдау үшін шөгінділердің түйіршік ядроларын алу құралын қолданды. Ол осы қабаттарды 6 түрлі спектрге бөліп, U-Z аймақтары деп атады. Шөгінді қабаттарды талқылау кезінде үстіне орналасу заңына назар аудару маңызды; бұл заңға сәйкес, топырақ дисперсиясының жаңа қабаттары ескі қабаттардың үстіне орналасады. U аймағы Кларк ядросының ең төменгі бөлігі – ең көне қабаты. Алынған тозаң үлгілері Каламбо өзенінде батпақты өсімдіктер мен шөптің көптеп өскенін көрсетеді. Зерттеулер сонымен қатар айналасындағы орманның құрғақ және ыстық климатта өскенін көрсетті. Кларк жауын-шашын азайған кезеңде су жиегінде батпақ пен жағалау орманының өсуі үшін жер асты суының деңгейі жоғары болуы керек деген қорытындыға келді. V аймағы Келесі аймақтан алынған тозаң, бұл аймақтағы 3°C төмендеу сияқты климаттық жағдайларға ұшырамаған, батпақ және орман өсімдіктерімен бірдей ортаны көрсетеді. W аймағы W аймағынан жауын-шашын көп түсетін ашық жерлерде өсетін өсімдіктердің тозаңы алынды. Бұл жауын-шашынның шамамен 75–100 см-ге дейін артқанын және жауын-шашынның төменгі қабатқа жетуіне мүмкіндік беретін ашық шатырлы орманды көрсетіп тұр. X аймағы Кларк осы аймақты зерттеу тек төмендегі топырақтан алынған бір үлгімен шектелгенін, сондықтан оның зерттеуіндегі қорытындылар нақты емес екенін атап көрсетеді. Көрсетілген өсімдіктер нашар дамыған орманды және өте ашық орманды көрсетіп тұр. Бұл орман жағдайында мәңгі жасыл элементтердің әсері болған сияқты. Y аймағы Кларк осы аймақты шамамен 27 000–30 000 жыл бұрын даттады, өйткені жағдайлар осы кезеңдегі Еуропа топырақтарында тіркелген жағдайлармен салыстырылады. Алынған тозаңнан жауын-шашынның артуы және температураның 4,1°C төмендеуі, батпақ өсімдіктерінің қайта оралуымен жақсы дамыған орманның дамуы байқалады. Z аймағы Соңғы аймақ сол кездегі орманның кедейлеуі мен өсімдіктердің өсуінің азаюын көрсетеді.
J. D. Clark's work incorporated both questions of the cultures who lived at the Kalambo Falls site as well as what their environment was like during times of occupation. Using plant (floral) and pollen analyses, Clark was able to conduct the process of paleoenvironmental reconstruction. By studying pollen that settled on the earth during different environmental settings, Clark was able to form a general idea of what ecological factors affected the Kalambo Falls region at different times. In order to do this, Clark used a tool for drawing out sediment cores in order to observe and analyse the different layers below the surface of the earth today. He separated these layers into 6 different spectra, labeled zones U through Z. The law of superposition is important to note when discussing sedimentary layers; this law states that more recent layers of soil dispersal will overlie older ones. Zone U The bottom of Clark's core sample is the oldest layer. Pollen samples collected indicate that swamp vegetation and an abundance of grass grew on the Kalambo River. The tests also indicated that the surrounding woodland grew during dry and hot climates. Clark concludes that the ground water levels must have been high in order for a swamp and fringing, or riparian forest, to grow along the water's edge during a period of reduced rainfall. Zone V Pollen collected from the next zone indicate an identical environment with the swamp and woodland vegetation that was not affected by climate conditions, such as the drop of 3° Celsius (C) in the area. Zone W Pollen of plants that grow in more open areas with more rainfall were taken from Zone W. This indicates an increase in rainfall to about 75–100 cm and a woodland with an open canopy to allow that rainfall to reach the ground below. Zone X Clark indicates that the study of this zone was only on one sample drawn from the soil below, so the conclusions are not finite in his study. Plants indicated show a fringing forest that was poorly developed with a very open woodland. Within these woodland conditions, there seems to be an influence of evergreen elements that emerged. Zone Y Clark was able to date this zone to approximately 27,000 to 30,000 years ago, because conditions were comparable to those dated in European soils from this time. Evidence of an increase in rainfall and a temperature drop of 4.1 °C with a fringing forest that was well developed with the return of swamp plants is indicated in the pollen collected. Zone Z The final zone indicates a much poorer fringing forest and a reduced shift of vegetation growth at the time.
Ерте тас дәуірі
Ерте тас дәуірі Бархам мен Митчеллдің айтуынша, бұл кезеңде *Homo sapiens sapiens*-тің ежелгі ата-бабалары пайда болды, олар *Australopithecus afarensis*-тен бөлініп, 2,6 миллион жыл бұрын 280 000 жыл бұрын *Homo habilis*-ке, содан кейін *Homo erectus*-ке эволюциялады. Археологтар уақыт өте келе дамыған технологиялық прогресті әртүрлі қоныстану дәуірлерімен байланысты құралдардың морфологиялық ерекшеліктері арқылы зерттеуге болады деп болжайды. *Homo habilis* жасаған ең ерте табылған тас құралдары Олдован құралдары деп аталады, олар негізгі ірі соққы тастар мен кішкентай кесектерден тұрады, бұл Mode 1 технологиясы деп белгіленеді. Уақыт өте келе, *Homo habilis* *Homo erectus*-қа эволюциялаған сайын технология да жетілді, соның нәтижесінде арнайы тас құралдары жасалды, тіпті басқа құралдар жасауға қолданылатын құралдар да пайда болды – Mode 2 және 3 технологиялары. Бұл Кейінгі Ачеул тас құралдары, сондай-ақ ошақтар мен жақсы сақталған органикалық заттар Каламбо сарқымасынан табылып, JD Кларк оларды сипаттады. Бұл органикалық артефактілердің ішінде ағаштан жасалған тоқмақ пен қазба таяқтары, сондай-ақ жеміс-жидектерді жеуге қатысты іздер бар. Каламбо шатқалынан қазылған құралдар талданды, ал топырақ контекстіндегі кварциттің OSL арқылы датирленуі 500 000 мен 50 000 жыл бұрынғы кезеңді көрсетті, ал аминқышқылдарының рацемизациясы кейбір жағдайларды 100 000 жыл бұрынғы деп анықтады. 2023 жылы археологтар ағаш құрылымдар мен басқа да ағаш бұйымдарын тапты, олардың люминесценциялық датирлеу арқылы кем дегенде 476 000 жыл бұрын жасалғаны анықталды. Бұл жаңалық *Homo sapiens*-тен бұрынғы кезеңге жатады, сондықтан құралдарды *Homo heidelbergensis* жасаған болуы мүмкін, оның 300 000 жылдық бас сүйегі Замбиядағы басқа жерден табылған. Бұл жағдай ерекше саналды, өйткені ағаш әдетте сонша ұзақ сақталмайды. Ағаш құрылымдарды тапқандардың бірі, Ливерпуль университетінің Ларри Бархам сияқты археологтар, тас құралдарға қарағанда тас дәуірінде ағаш құралдары көбірек болған болуы мүмкін деп санайды, бірақ ағаш тез шіріп кететіндіктен археологтар мұндай құралдарды таба алмады.
The Early Stone Age is described by Barham and Mitchell as the time period where the ancient ancestors of Homo sapiens sapiens first emerged, branching from the Australopithecus afarensis, evolving into Homo habilis and then Homo erectus 2.6 million years ago to 280,000 years ago. Archaeologists hypothesize that the technological progression over time can be examined in the morphological characteristics of tools that are associated with different eras of habitation. The earliest identified stone tools, made by Homo habilis are known as Oldowan tools, and they consist of the basic large pounding stones and small pebble flakes, known as Mode 1 technology. As time progressed and Homo habilis evolved into Homo erectus, so did the technology as more specialized stone tools were being developed, even tools that were used for making other tools, Mode 2 and 3 technologies. These Late Acheulean stone tools, along with hearths and well preserved organic objects were found at Kalambo Falls and documented by JD Clark. These organic artifacts collected included a wooden club and digging sticks as well as the dietary evidence for fruit consumption. Tools excavated from Kalambo Gorge have been analyzed and OSL dating of quartzite within the soil context to between 500,000 and 50,000 years ago, with amino acid racemization dating some contexts to 100,000 years ago. In 2023, archaeologists announced the discovery of wooden structures and other wooden artifacts, which were determined to be at least 476,000 years old using luminescence dating. The discovery predates Homo sapiens, so the tools may have potentially been made by Homo heidelbergensis, of which a 300,000 year old skull was found at another Zambian site. The discovery was considered unusual because wood does not usually survive for so long. Archaeologists such as Larry Barham of the University of Liverpool, one of the discoverers of the wooden structures, believes that wooden tools were potentially even more common than stone tools in the Stone Age, but due to wood decaying quickly in the ground archaeologists could not find such tools.
Орта тас дәуірі
Орта тас дәуірі, шамамен 280 000 жыл бұрыннан 40 000 жыл бұрынға дейінгі кезең, гоминидтер эволюциясының соңғы сатыларында қазіргі «заманауи адам мінез-құлқы» деп білетін нәрсенің пайда болуымен сипатталады. Осы кезеңде Каламбо шарлауығының ашеулдық өндірісі Сангоан мәдениетімен ығыстырылды. Кларк бұл өзгерісті салқын және ылғалды климатқа экологиялық бейімделудің нәтижесі деп есептейді. Археологиялық жазбаларда осы уақытта үлкен ашеул қолбалталары жоғалып, олардың орнына Сангоан технологияларына тән өзекті балталар мен кескіш құралдар келді. Кларк жинаған ауыр ағаш өңдеу құралдары және кішкентай, ойықтары мен тісті құралдары б.з.д. 41 000 жылға дейін жасалған деп дараланады. Осы кезеңде халықтың қозғалысының нәтижесінде бұл жылдам өзгеріс болды деп болжанады, себебі ашық жерлерде қоныстанған «ашеул адамы» Кабе кенінен табылған *Homo rhodesiensis*-пен байланысты мәдениетпен алмастырылды, яғни Сангоан мәдениетімен. Сангоанның қоныстануына дәлелдер ашық емес тас қоршаулар мен үңгірлер аймақтарынан жиналды, бұл тұрақты ылғалды климатқа байланысты болуы мүмкін. Отты пайдалану технологияларының іздері, мысалы, ошақтар, көмірленген ағаштар, қызыл саз және тас жылу жарықтары да табылып, көмір қалдықтарымен бірге кездесті. Радиокөміртектік сынақтардың нәтижесінде шашыраңқы көмірдің жасы шамамен 60 000 жыл бұрын адамдар отты жүйелі түрде қолданғанын көрсетеді. Аймақтың салқын, ылғалды климаты Конго климатына ұқсас болды, ал Каламбо шарлауығында Лупембан өндірісі деп аталатын ұқсас мәдени амалдар анықталды. Дәлелдер Сангоан дәстүрінің шамамен 250 000 жыл бұрын Лупембан өндірісімен ығыстырылып, 117 000 жылға дейін жалғасқанын көрсетеді. Ол екі жақты немесе бифациалды тас құралдарымен сипатталады, мысалы, өзекті балталар және мұртты ұштар, олардың садақ басына бекітілуі мүмкін. Дж. Д. Кларктың геологиялық зерттеулері көрсеткендей, бұл құралдардың көптігі сынық немесе кескіш шикізаттың үлкен көлемімен байланысты болуы мүмкін.
The Middle Stone Age, dated at 280,000 years ago to roughly 40,000 years ago, is the period where the final stages of hominid evolution brought what is known today as "modern human behavior". During this time, the Acheulean industry of Kalambo Falls was superseded by the Sangoan culture. This shift is considered by Clark as a result of an ecological shift to a cooler and wetter climate. It is at this time in the archaeological record that the large, Acheulean handaxe disappears and is replaced by the core axe and chopping tools characteristic of Sangoan technologies. Heavy woodworking tools and small, notched and denticulated tools, collected by Clark, were dated to have been made before 41,000 BC. This rapid change is predicted to be a result of population movement during this time period, as the "Acheulean man" who lived in open settlements were replaced by a culture associated with Homo rhodesiensis found at Kabwe mine, the Sangoan culture. Evidence of Sangoan habitation has been collected from less open Rock Shelters and Cave areas, possibly due to the persisting, wetter climate. Evidence of fire technologies, such as hearths, charred logs, reddened clay, and stone heat spalls were also collected and found in association with charcoal remains. Radiocarbon dates of the scattered charcoal indicate people were using fire systematically there some 60,000 years ago. The cool, wet climates of the region were similar to that of the Congo, and similar cultural practices have been identified at Kalambo Falls, known as Lupemban industries. Evidence suggests that the Sangoan tradition was replaced by the Lupemban industry around 250,000 years ago and continued through to 117,000 years ago. It is characterized by two sided, or bifacial, stone tools like core axes and double ended points that were possibly for hafting as spearheads. Geological studies by J. D. Clark indicate that the frequency of these tools is possibly due to factors that exemplified the amount of large pieces of breakable, or knappable, raw materials.
Тас дәуірі
Кейінгі тас дәуірі – Африканың палеолит дәуірінің соңғы кезеңі және көбінесе жақындағы аңшы-жинаушылардың тұрақтарын білдіреді. Шамамен 10 000 жыл бұрын Каламбо сарқылысы Магозия мәдениетінің өкілдерімен қоныстандырылған, кейін оның орнына Уилтон мәдениеті келген.
The Later Stone Age is the final age of the Paleolithic Era of Africa, and generally refers to more recent hunter/gatherer sites. Around 10,000 years ago Kalambo Falls was occupied by the Magosian culture which in turn gave way to Wilton activity.
Темір дәуірі мен Луангва дәстүрі
Біздің заманымыздың төртінші ғасырынан бастап, өнеркәсіптік дамыған Банту тілінде сөйлейтін халықтар ауыл шаруашылығымен айналысып, осы аймақты мекендеуге кірісті. Бұл Банту тілінде сөйлейтін халықтар Шығыс Африканың керамикалық ерекшеліктеріне ие қыш ыдыстар жасады, бұл Рифт аңғарынан халық қозғалысын көрсетеді. Осы кезеңдегі жерлеулер Кларк бойынша шахта тәрізді қабірлермен сипатталады, олар Каламбо аймағына қарағанда Шығыс Африка Рифтінің ертерек мәдениеттеріне ұқсас. Замбиядағы Темір ғасыры аймақтық жіктеуге негіделген ертерек кезеңге және материалдық тұрғыдан ерекшеленетін дәстүрлердің кейінгі кезеңіне бөлінеді. Каламбо шарлауығынан темір құралдары мен қыш ыдыстарының алғашқы жиынтықтары табылды және олар Каламбо тобының дәстүріне жатқызылды. Каламбо шарлауығындағы Ерте Темір ғасыры дәстүрлері 11 ғасырға дейін сақталған деп есептеледі. 1971 жылы Роберт Сопер Шығыс және Оңтүстік Африкадағы Темір ғасырының қыш ыдыстарының әртүрлі жиынтықтарын зерттеп, оларды Уреве және Квале ыдыстары деп аталатын екі негізгі топқа біріктірді. Ол Каламбо және Мвабуламбо ыдыстарының дәстүрлері де осы топтарға енуі мүмкін екенін көрсетті. Дэвид В. Филлипсон осы қорытындыларды пайдаланып, артефакттардың солтүстіктен оңтүстікке қарайғы хронологиясын құрды және Сопер зерттеген көптеген топтарды Мвиту дәстүріне біріктірді. Бұл дәстүр біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығынан бастап қолданылған ыдыстарда көрінеді. Каламбо тобы Луангва дәстүрімен ауыстырылды, оның қыш ыдыстары Орталық Африканың Мыс белдеуіндегі Ерте Темір ғасырының Чондуе тобына ұқсас. Луангва керамикасы мойынды құмыралармен және жасыңқы тостағандармен сипатталады, ал ең көп таралған өрнек – көлденең бағытталған сызықтармен белгіленген шегемен басылған әшекей. Бұл Луангва дәстүрі мен Каламбо шарлауығындағы Ерте Темір ғасыры дәстүрі арасындағы байланысқа әлі ешқандай дәлел табылмаған, ал Замбияның Шығыс провинциясындағы ескерткіштер осы өзара байланысты көрсетеді. Каламбо аймағындағы осы ауысудың нақты мерзімі әлі анықталған жоқ, бірақ дәстүр қазіргі күнге дейін жалғасып келеді.
Around the fourth century AD, a more industrialized Bantu speaking people began to farm and occupy the area. These Bantu speaking people made ceramic vessels that have characteristics of East African pottery, which suggests a population movement from the Rift Valley. Burials from this period are characterized by Clark as shaft grave burials, which are similar to those of the earlier cultures of the East African Rift as opposed to the Kalambo region. The Iron Age in Zambia is split into an earlier, regionally categorized period and a later period of materialistically differing traditions. Early assemblages of iron tools and pottery have been collected from the Kalambo Falls and are categorized as being from the Kalambo Group tradition. At Kalambo falls, Early Iron Age traditions are believed to have continued into the 11th century. In 1971, Robert C. Soper studied different assemblages of Iron Age pottery in eastern and southern Africa and consolidated them into two major groups, known as Urewe and Kwale wares. He indicated that Kalambo and Mwabulambo pot traditions may also be included in these. David W. Phillipson used these conclusions to form a north to south chronology of artifacts and comprised many of the groups studied by Soper into one, Mwitu tradition. This tradition is exhibited by pots that range from the first millennium AD. The Kalambo group was replaced by the Luangwa tradition, whose pottery is similar to the Early Iron Age Chondwe Group of the Central African Copperbelt. Luangwa Pottery is characteristic of necked pots and shallow bowls, with the most common comb stamped decoration pressed in a horizontal pattern of delineated lines. There has yet to be found any evidence for an interface between this Luangwa tradition and the Early Iron Age tradition at Kalambo Falls, whereas sites at the Eastern Province of Zambia exhibit this interrelationship. Exact dates for this transition in the Kalambo area are inconclusive, but the tradition has continued through to the present.
Қазіргі заманғы экология
Бүгінде адамдар мен жануарлар Каламбо шарлауы аймағынан өтеді, шарлаудың үстінде орналасқан алап екі топтың да көптеген өкілдерін маңызды тоқтау орны ретінде тартады. Замбия шекарасындағы бұл аймақ қазір көптеген жануарларды қорғау мақсатындағы қорық болып табылады.
Today, both human and animal populations traverse the Kalambo Falls area, which has a basin above the falls that attracts many of both populations as an important stopping place. On the Zambian border, the area is now a game preserve for the protection of many animals.