Кіріспе

Калифорниядағы мұздық аңғары, АҚШ. Yosemite Valley (/j//oʊ/'s//ɛ//m//ə//t//i/ yohSEMətee; Yosemite, Miwok тілінде "өлтіруші" деген мағынаны білдіреді) – Орталық Калифорнияның батыс Сьерра-Невада тауларында орналасқан Yosemite ұлттық паркіндегі мұздық аңғар. Аңғар шамамен ұзындығында және тереңдігінде, Half Dome және El Capitan сияқты биік гранитті шыңдармен қоршалған, тығыз қарағай ормандарына толы. Оны Мерсед өзені кесіп өтеді, ал көптеген арналар мен сарқырамалар құяды, олардың ішінде Tenaya, Illilouette, Yosemite және Bridalveil ағындары бар. Йосемити сарқырамасы Солтүстік Америкадағы ең биік сарқырама болып табылады және әсіресе көктемде, су ағыны ең жоғары шағында, ерекше қызығушылық тудырады. Аңғар табиғи ортасымен әйгілі және Yosemite ұлттық паркінің орталық бөлігі саналады. Көптеген келушілер үшін аңғар парктегі басты тартымды орын болып табылады және жаз айларында туристік маусымда қызу әрекет орынға айналады. Көптеген туристер батыс жақтан келіп, Tunnel View кіреберісі арқылы аңғарға кіреді. Қонақтарға арналған жайлы орындар аңғардың орталық бөлігінде орналасқан. Аңғардың ішінде қалатын және жоғарырақ биіктікке апаратын жаяу жолдары бар.

Сипаттамалар

Йосемити аңғары Сьерра-Невада тауларының батыс беткейінде, Сан-Францискодан шығысқа қарай 150 миль (241 км) жерде орналасқан. Ол шамамен шығыс-батысқа қарай 12 км-ге созылып, орташа ені 2 км-ға жуық. Йосемити аңғары парк аумағының бір пайызын ғана құрайды, бірақ келушілердің көпшілігі осы жерге келіп, осында тұрады. Жартысынан астам арналар гранитті тік қабырғалардың жоғарғы жағындағы асылып жатқан аңғарлардан құлап түседі, олардың биіктігі теңіз деңгейінен 4000 фут (1219 м) жоғары. Бұл арналар Мерсед өзеніне қосылады, ол аңғардың батыс шетінен басталып, қалған каньон арқылы Сан-Хоакин аңғарына құяды. Йосемити аңғарының жазық төңірегінде орман мен айналасындағы қырқалар мен шарлауықтардың көрінісін ұсынатын кең ашық шалғындықтар бар. Төменде осы ерекшеліктер сипатталады: ең алдымен жоғарыдағы қабырғаларға назар аударылады, содан кейін аңғарға кіретін келуші сияқты батыстан шығысқа қарай, одан кейін шарлауықтар мен басқа да су нысандарына барып, су ағысымен шығыстан батысқа қайта оралу. Көптеген келушілер Йосемити аңғарының алғашқы көрінісін «Туннельдік көрініс» деп атайды. Жақын жердегі бір көріністен көп суреттер салынғандықтан, Ұлттық парк қызметі сол жерді «Суретшінің нүктесі» деп атады. Аңғардың төменгі (батыс) жағынан көріністе сол жақтағы алып гранитті монолит Эль Капитан және оң жақтағы Кафедралды тастар мен Bridalveil Fall көрінеді. Осы жерден аңғар кенеттен кеңейеді, сонда Кафедралды мұнаралар, содан кейін оңтүстікке қарай Сентинель-Рок тік обелискісі пайда болады. Аңғардың солтүстік жағында Үш бауыр орналасқан, олар бір-біріне ұқсас бұрышта салынған, ең биігі – Бүркіт шыңы, ал төмендегі екеуі – Орта және Төменгі бауырлар деп аталады. Осы уақытқа дейін аңғар солтүстікке қарай жұмсақ қисылып келді. Енді оңға қарай үлкен қисық басталады, солтүстікте Йосемити шарлауығы, содан кейін Корольдік аркалар, олардың үстінде Солтүстік күмбез көрінеді. Оның қарсысында, оңтүстікте, аңғар төңірегінен 975 метр биіктікте Глейшер-пойнт орналасқан. Бұл жерде аңғар екіге бөлінеді: бір бөлігі солтүстік-шығысқа қарай, екіншісі оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Олардың арасында, аңғардың шығыс шетінде, Сиерра-Неваданың ең танымал табиғи нысандарының бірі – Жартылық күмбез орналасқан. Half Dome-дан жоғары және солтүстік-шығыста Clouds Rest орналасқан, оның биіктігі 3025 м; бұл Йосемити аңғарына жақын ең биік нүкте.

Туризм

2016 жылы Йосемити ұлттық паркіне рекордтық 5 миллион келуші келді. 2020 жылы келушілер саны 2 268 313 адамға дейін азайды. 2020 жылы паркке кіру үшін алдын ала брондау жүйесі енгізілді, ол паркке кіру үшін міндетті болды. 2021 жылдан бері брондау жүйесі уақыт-уақыт тоқтатылып, қайта іске қосылып келеді. 2018 жылдың 24 шілдесінде аудандағы орман өрттеріне байланысты паркке кіреберіс, соның ішінде Аңғар аймағы жабылды.

Үстірту

Қазір Йосемити әлемдік тау шаруасының танымал орталығына айналды. 1950 жылдан бері граниттен жасалған алып "қабырғалар" көптеген рет бағындырылды және альпинистердің шеберлігін жаңа деңгейге көтерді. Бұрын альпинистер монолиттерге көтерілуге бірнеше күн жұмсаса, жартас бетінде тікелей тұрақтаса, қазіргі тау шаруасы техникалары арқасында альпинистер шатқаларға сағаттардың ішінде көтеріле алады. Көптеген альпинистер үлкен қабырғаға көтерілуге кіріспес бұрын 4-ші лагерьде тоқтасады, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "тау шаруасының қазіргі заманының бастауы" деп танылды және 2003 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілді. Half Dome Калифорния штатының монетасының артқы жағында бейнеленген. Half Dome шыңына дейінгі жол аңғардағы ең танымал және көп адамға толы бағыттардың бірі. Қазір саябаққа жолға рұқсат алу қажет, ал 2011 жылы рұқсаттар қолжетімді болғаннан кейін дереу сатылып кетті. Саябақ қазір туристерге рұқсат алу үшін лотерея жүйесін қолданады.

Йосемитидегі америкалықтар

Йосемити аңғарының мекендеуі шамамен 3000 жыл бұрын басталған, аймақтағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесі қазіргідей болған кезде; Сьерра-Неваданың батыс беткейлерінде жаңғақтар, бұғылар және лосось, ал шығыс Сьеррада пинион жаңғақтары мен обсидиан кездесетін. Аймақтың тарихқа дейінгі кезеңі археологиялық зерттеулер негізінде үш мәдени кезеңге бөлінеді: "Кран Флат" кезеңі (б.з.д. 1000–500 жж.) атлантпен аң аулау және ұсақтау тастарын қолданумен сипатталады; "Тармарак" кезеңі (500–1200 жж.) кішірек тас ұштарды пайдаланумен ерекшеленеді, бұл садақ пен жебелерді дамыту және қолдануға байланысты; және "Марипоса" кезеңі, 1200 жылдан бастап 19 ғасырдың ортасындағы еуропалықтармен алғашқы байланысқа дейін. 19 ғасырда бұл жерде Мивок тайпасы тұрған, олар аңғарды "Ах вах не" деп атап, өздерін Ахванечи деп атаған. Бұл тайпаның Сьерра-Неваданың шығыс жағындағы Моно көлінің пайюттарымен сауда және туыстық байланыстары болған. Олар жыл сайын аңғар төңірегіндегі өсімдіктерді өртеп, қара еменнің өсуін ынталандырып, жайылымдар мен ормандарды ашық ұстаған. Бұл олардың негізгі тағамы – жаңғақты қорғап, жауға шалыну қаупін азайтуға көмектескен. Еуропалықтармен алғаш кездескен кезде бұл тайпаны Моно көлінің пайюттары арасында анасы тәрбиелеген басшысы Теная (Teneiya) басқарған.

Марипоса батальоны мен алғашқы туристер

Йосемит аңғарына алғаш рет Америка тума халқынан басқа адамдар 1833 жылы Джозеф Уокер тобының мүшелері келген болуы мүмкін, олар Сьерра-Невада тауларын шығыстан батысқа қарай алғашқы болып кесіп өткен. Дегенмен, Йосемит туралы алғашқы сипаттамалар шамамен 20 жылдан кейін жазылды. 1849 жылғы Калифорния алтын асыруы кеншілер мен жергілікті американдықтар арасында қақтығыстарға әкелді, соның салдарынан штат Йосемит аймағында тұратын жергілікті американдықтарға қарсы жазалау экспедициясы ретінде ерікті Марипоса батальонын құрды. 1851 жылы батальонды майор Джим Савидж басқарды, оның Мерсед өзеніндегі сауда бекеті Аванечи тайпасының шабуылына ұшыраған еді. Осы және басқа да міндеттер (Марипоса соғыстары) нәтижесінде басшы Тэнея және Аванечи тайпасы Сан-Хоакин аңғарындағы резервацияда бірнеше ай өткізді. Келесі жылы тайпа аңғарға қайтып келді, бірақ кеншілермен болған келесі қақтығыстардан кейін Моно Пайют тайпасының арасында паналады. Аванечи тайпасының көп бөлігі (Тэнеямен бірге) аңғарға қуылды және аттар ұрлап, меймандостық ережесін бұзғандары үшін Пайют тайпасы тарапынан өлтірілді. Марипоса батальонының алғашқы экспедициясының мүшелері Мерсед өзенінің бойында қандай кереметтер кездеседі деген әңгімелерді естігенімен, 1851 жылдың 27 наурызында қазіргі Ескі Шабыт нүктесінен (Tunnel View-ге жақын) көргендеріне ешкім дайын болған жоқ. Доктор Лафайетт Баннелл кейіннен былай деп жазды: Сол түні аңғардың төңірегіне кемпінг құрған топ доктор Баннеллдің ұсынысымен келісіп, оны "Yo sem i ty" деп атады, осының жергілікті атау екенін қате түсінді. Бұл атау Оңтүстік Сьерра Мивок тілінен алынған "Yohhe'meti" сөзінен шыққан, мағынасы "олар кісі өлтірушілер", ол сол жерде тұратын халықты білдіреді. Джеймс Хатчингс – 1855 жылы аңғарға алғашқы туристік топты ұйымдастырған адам және суретші Томас Айерс – аңғар туралы көптеген мақалалар мен журналдар жариялады. Айерстің егжей-тегжейлі, бұрыштармен шектелген суреттері мен жазбалары бүкіл елге таратылды, ал оның суреттерінен көрме Нью-Йорк қаласында өткізілді. Хатчингстің алғашқы туристер тобының екеуі, Милтон мен Хьюстон Манн, аңғарға алғашқы ақылы жолды салды, содан кейін аймақта алғашқы қонақ үйлер мен басқа да жолдар салынып жатты. Еуропалық текті алғашқы пионерлердің көпшілігі және бірнеше жергілікті американдықтар Йосемит зиратына жерленген.

Йосемити: алғашқы саябақ

Айрстың еңбегі шығыс халқына Йосемити аңғарының құндылығын танытып, оны сақтау үшін қозғалыс бастады. Гален Кларк, дін қызметкері Томас Старр Кинг және көрнекті ландшафт сәулетшісі Фредерик Лоу Олмстед сияқты ықпалды тұлғалар Калифорния штатының сенаторы Джон Коннесті Йосемитиді сақтауға шақырып, үгіт жүргізді. Президент Авраам Линкольн 1864 жылғы 30 маусымда Йосемити аңғары мен алып секвойялардың Марипоса тоғайын Калифорния штатына «халықтың пайдалануы, демалысы және ойын-сауығы үшін» беру туралы заңға қол қойды, сондай-ақ бұл екі учаске «барлық уақытқа иеленуге жатпайды» делінді. Бұл тарихта федералды үкіметтің әдемі жерлерді оларды қорғау және барлық адамдардың ләззатына беру үшін бөліп берген алғашқы жағдайы болды. Жай ғана аумақты парк деп жариялау оны қорғау үшін жеткіліксіз. Калифорния штаты 1866 жылға дейін парк үшін әкімшілік құрмады, сол кезде Гален Кларк парктің қамқоршысы болып тағайындалды. Аңғардағы жер дауындарын шешу үшін 11 жылдық күрес болды. 19-шы ғасырдың қалған бөлігінде туризмді дамыту, бірінші кезекте дилижанс жолдарын салу, содан кейін Йосемити аңғары теміржолын, сондай-ақ аңғардың ішінде және оның маңындағы қонақ үйлер мен басқа да инфрақұрылымдарды салу мәселелері шешілді. Бірақ сол кезде аңғардың өзіне көп экологиялық зиян келтірілді. Йосемит паркінің штаттық басқарудағы проблемалары 1872 жылы Йеллоустоун ұлттық паркін алғашқы толыққанды ұлттық парк ретінде құруға ықпал етті. Паркке бару қиын болғандықтан, алғашқы келушілер бірнеше аптадан бірнеше айға дейін, көбінесе барлық отбасыларымен бірге көптеген мүліктерімен келді. Сондықтан алғашқы қонақ үйлер ұзақ тұруға арналған және негізінен үйден ұзақ уақытқа кетіп, демалуға мүмкіндігі бар бай клиенттерге қызмет көрсетті. Осы қонақ үйлердің бірі – 1880 жылдары салынған Вавона қонақ үйі – бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Аңғар паркқа айналғаннан кейін, оның айналасындағы жерлерде әлі де орман шаруашылығы, кен өндіру және мал жаю жүргізіліп келді. Джон Мьюр аңғарды қоршап тұрған субальпілік шалғындарға келтірілген зиянды жариялады және 1890 жылы үкімет Йосемити аңғары мен Марипоса тоғайын қамтитын әлдеқайда үлкен аумақты қамтитын ұлттық парк құрды.

20 ғасыр

Йеллоустондағы сияқты, жаңа федералдық саябақ 1914 жылға дейін АҚШ армиясының қарауында болды. 1906 жылы штат аңғар мен Марипоза тоғайын федералдық үкіметке өткізді. 1916 жылы құрылған Ұлттық саябақтар қызметі Йосемитиді өз қарауына алды. Йосемити аңғары Ұлттық тарихи аудан және Калифорнияның тарихи ескерткіші ретінде тіркелген. 2014 жылдың наурыз айында саябақ жүйесі өзенді сақтау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету және саябақта келушілердің әсерін жақсарту мақсатында Мерсед жабайы және көрнекті өзенінің кешенді басқару жоспары/ЭҚБ-ны жариялады. Жоспар бойынша шабындықтар мен өзен жағалаулары қалпына келтіріледі және қажетсіз жолдар алынып тасталады. Кемпингтердің сыйымдылығы 37%-ға артады, ал демалыс қызметтері кеңейтіледі. Жоспарда Йосемити аңғарына күндізгі келушілер үшін паркинг орындары 8%-ға көбейтіледі, оның ішінде 300 орындық жаңа тұрақ та бар. Бұл жоспар аңғарға күніне 20 100 келушіні қабылдауға мүмкіндік береді. Жоспар өзен мен аңғарды сақтаудан гөрі саябақ келушілеріне басымдық бергендігі үшін сынға ұшырады. Кейбір адамдар аңғардағы көліктер мен тұрақтар санын одан әрі шектеу және қоғамдық көлікке көбірек назар аудару қажет деп санайды. Шұғыл жаз күндері Йосемитиге кіре берісте ұзақ кешігулер мен көлік қанағатсыздығы туындауы мүмкін.