Кіріспе

Онондага көлі Нью-Йорк штатының Сиракуза қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Көлдің оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жағалауы өнеркәсіптік аймақтар мен тас жолдарға жақын, ал солтүстік-шығыс жағалауы мен солтүстік-батыс бөлігі бірқатар саябақтар мен мұражайлармен шектеседі. Көл, саусақты көлдер аймағына жақын болғанымен, дәстүрлі түрде олардың құрамына кірмейді. Онондага көлі – димиктикалық көл, яғни жыл бойына екі рет толық араласады. Көлдің ұзындығы 7 шақырым, ені 2 шақырым, ал ауданы 12 шаршы шақырымды құрайды. Оның су жиналатын алабының жер көлемі Сиракуз қаласын, Онондага округінің шығыс және солтүстік жиектерін қоспағанда, Кайуга округінің оңтүстік-шығыс бөлігін және Онондага ұлтының аумағын қамтиды, сондай-ақ шамамен 450 000 адамды қамтамасыз етеді. Онондага көліне екі табиғи арна су жеткізеді, олар көлге келіп түсетін судың шамамен 70% -ын құрайды. Бұл арналар – Нинемайл және Онондага өзендері. Сиракуз қалалық сарқырамаларды тазарту орны (METRO) жылдық ағынның 20% -ын құрайды. АҚШ-тағы басқа көлдерге қарағанда Онондага көліне тазартылған сарқырама сулары көп мөлшерде құйылады. Одан Сенека өзеніне, кейін Oneida өзенімен бірігіп Oswego өзенін құрады, соңында Онтарио көліне құяды. Бұл, емдеудің тиімділігін қамтамасыз ету үшін ұзақ мерзімді пайдалану, күтім және бақылау бағдарламасын іске асыруды қамтиды. Көл Онондага ұлтының жер құқығын қорғауға бағытталған сот процесіне қатысты, ол Гауденосауне егемендігін нығайтумен қатар, қоршаған ортаны қорғау мақсатында ата-бабаларының жерін қайтаруды көздейді: «Онондага көлі – Гауденосауне демократиясының туған жері. Осыған байланысты, көл АҚШ халқы үшін демократияның бастауы болып табылады және химиялық тоғанға айналғаннан гөрі ұлттық қазына ретінде қорғалуы керек». Grand River Mohawk ғалымы Сьюзан М. Хиллдің айтуынша, «Гауденосаунелердегі тайпалар өздерін (және бір-бірін) атаулары өздерінің туған жерлерінің географиялық ерекшеліктерін көрсетеді. Географиялық сәйкестікті тану – адамдар келген жермен, оларға тиесілі жермен байланысты екенін көрсетеді». Гауденосауне үшін заң жер мен сумен тығыз байланысты жасалады. Онондага көлі – «Ұлы Бейбітшілік Заңының» немесе Каяненкованың орталық бөлігі. Гауденосауне тарихы бойынша бес тайпа Көк Иесінің немесе Жаратушының алғашқы нұсқауларынан бас тартты, ол адамдар жерді өңдеп, «өсетін барлық нәрсемен» және жануарлармен бірге өмір сүруді бұйырды. Тайпалар «алғашқы нұсқауларда көзделген үйлесімділік пен тепе-теңдікті жоғалтты». Онондага ұлтының веб-сайты бұл оқиғаны «Батыстағы алғашқы өкілдік демократияның» құрылуы ретінде сипаттайды. Бұл оқиға Хиавата белдеуінің құрылуымен тіркелді, ол уампум, кейіннен Ирокез конфедерациясының туы ретінде қолданылды. Бұл белдеуде Гауденосаунелердің басшылық принциптері, Ұлы Бейбітшіліктің тарихы және Онондага көліндегі лиганың құрылуы жазылған. Онондага көлі Гауденосауне үшін қасиетті орын болып қала береді, ол Кингтің Гауденосаунелердің қоршаған ортаны қорғау және егемендігімен тікелей байланыстырады: «Судың құндылығы және Гауденосауне деп аталатын америкалықтар үшін су заңының мәні Гауденосауне егемендігі және жерді және жаратылысты қорғау құқығы туралы одан да негізгі талқылаудан бөлек емес. Су көздеріне деген құрмет деңгейіне байланысты егемендік туралы көзқарас қалыптасады». Сиракуза аймағына келген иезуит миссионерлері сол кездегі «Тұз көлі» деп аталатын, қазіргі Онондага көлінің оңтүстік жағындағы тұзды бұлақтар туралы алғашқы хабарлады. Бұлақтар көлдің көп бөлігіне дейін 9 шақырымға созылған. Олар қазіргі Салина қаласынан Геддес арқылы және Ливерпульден Нинемайл өзенінің сағасына дейін созылған. 17 және 18 ғасырларда еуропалық қоныс аударушылар, негізінен аң аулаушылар мен саудагерлер иезуит миссионерлері мен француз зерттеушілерінің соңынан Сиракуза аймағына келді. Оның шарттарының бірі – көлдің айналасындағы жерлерді Онондага ұлтынан жергілікті тұз өндірушілерге беру, бірақ тұзды барлық адамның ортақ пайдалануы үшін өндіруге болатын. Онондага көлі де танымал демалыс орнына айналды. 19 ғасырдың соңында оның жағалауында қонақ үйлер, мейрамханалар мен ойын-сауық парктері пайда болды. 1883 жылы Сиракузаның оңтүстігіндегі аймақта терең сынақ шұңқырларын бұрғылай бастады. Компанияның негізгі өнімі сода күлі болды, ол бірнеше саланың маңызды бөлігі болды. Соңында Солвей Талли аңғарының оңтүстік шетінде жер бетінен 371 метр тереңдікте галит кендерін тапты. 1890 жылдан 1986 жылға дейін аңғардың шығыс және батыс жақтарындағы төрт галит қабаттарына 120-дан астам ұңғыма бұрғыланды. 1920 жылы Солвей процесі компаниясы басқа төрт химиялық компаниямен бірігіп, «Альлид химиялық және бояу корпорациясын» құрды. 1950 жылы ол сынап клеткасы арқылы хлор өндіруді бастады. Сынаппен ластанған қалдықтар да тікелей Онондага көліне төгілді. Альлид химиялық және бояу корпорациясы 1958 жылы Альлид химиялық корпорациясына айналды. Көлге сынапты жіберуді жалғастыру 1970 жылы балықтардың сынаппен ластануына байланысты федералды және штаттық үкіметтердің балық аулауға тыйым салуына әкелді. АҚШ Бас прокуроры Альлид химиялық компаниясына көлге сынап төгуді тоқтатуға талап қойды. Альлид химиялық компаниясы күніне Онондага көліне шамамен сынап төгіп отырғандығы естілді. 1981 жылы Альлид химиялық корпорациясы Альлид корпорациясына айналды; 1985 жылы ол Сигнал компанияларымен бірігіп, Альлид Сигнал, Inc. болып өз атауын өзгертті. Компания қоршаған орта заңнамасындағы өзгерістерге байланысты Сиракуздағы операцияларын жабуды және 1986 жылы құрылысын бұзуды бастады.

Онондага көлінің саябақ жағажай

Онондага көлінің саябақ маринасы Ливерпульде, Онондага көлінің саябақ жолында орналасқан.

Вегманның жақсы ит паркі

Вегманс жақсы ит паркі Орталық Нью-Йоркте өзінің түрінде алғашқы болып табылады және Онондага көлінің паркіндегі Колд Спрингс лайлы құлып бөлімінде орналасқан. Ол күн шығудан күн батуға дейін, аптаның жеті күні жыл бойы ашық. 1980-ші жылдары бұл құрылысты тарихи дәлдікпен қайта жаңарту туралы шешім қабылданды. Сонымен қатар, келушілер орталығы салынды. Ол аймақтан қазылып алынған археологиялық заттарды дәлірек және "тікелей қатысумен" тірі музей ретінде көрсету үшін пайдаланылады.

Оқиғалар

Сиракуз гидрофестивалі – Солтүстік Американың гидроұшақ жарыстарының чемпионаты, маусымның ортасында Онондага көл саябағының Уиллоу шығанағы аумағында жыл сайын өткізіледі. Көлдегі жарықтар – Ливерпульдегі Онондага көл саябағында қарашаның соңынан қаңтардың басына дейін.

Қалдық сулар

Онондага көлінің маңызды ластану көзі – қалалық кәріз сулары. Сиракуз қаласы жылдар бойы адам қалдықтарын көлге аз немесе еш тазартпастан төгіп келді. Еуропалықтар қоныстанбаған және аймақта халық саны артудан бұрын, көл олигомезотроптық жағдайда болған, яғни су өсімдіктерінің гүлдеуі төмен деңгейде болған. Төменгі оттегі деңгейі балықтар мен өсімдіктердің, әсіресе көлдің терең бөліктерінде өлуіне себеп болды. Бұл салалар арқылы ХҚС (кәріз-наубай сулары) Онондага көліне жетеді. ХҚС бактерияларға байланысты алаңдаушылық тудырып отыр. Онондага көлінде хлорланған бензолдар көлдің оңтүстік-батыс бөлігінде, тұнбаға сіңген тығыз майлы сұйықтық түрінде орналасқан. 1970 жылы сынап ластануына байланысты балық аулауға тыйым салынды.

Қалдық судың ластануын тазарту

Ағынды судың ластануын бақылауға жасалған алғашқы қадамдар 1907 жылы Сиракуз қалалық канализациялық кеңесінің құрылуымен басталды. Ол Онондага өзені мен Харбор бұлағындағы канализацияға қатысты мәселелерді шешуге арналған еді. 1960 жылы Онондага округі канализациялық аудан құрып, көлдің оңтүстік жағалауында «Метро» деп аталатын қалалық канализация тазарту стансасын салды. 1988 жылы ASLF, Нью-Йорк штаты және Онондага округі келісімге келді, онда округтің Upstate Freshwater Institute институтына көл суының сапасын модельдеу үшін төлем жасауы талап етілді. Бұл модельдер округтің «Метро» стансасынан шығарылатын су мөлшерінің лимиттерін анықтау үшін негіз болды. 1990 жылы АҚШ Конгресі Онондага көлін басқару конференциясын құрды (Public Law 101 596, 401-тармақ). Конференцияға Онондага көлін қайта жандандыру, сақтау және басқару жөніндегі кешенді жоспарды жасау тапсырылды, ол көлді тазалау бойынша басымдық шаралар мен оларды орындау кестесін ұсынатын еді. Конференция сондай-ақ жоспарды іске асыруды үйлестіруді де міндет етті. Онондага көлін басқару конференциясының ең маңызды міндеті – Онондага көлін басқару жоспарын аяқтау болды. 1997 жылы Нью-Йорк штаты, Онондага округі және ASLF коммуналдық сарқырама суды жинау және тазалауды жақсарту жөніндегі Онондага көлінің түзетілген келісім үкіміне (ACJ) қол қойды. ACJ Таза су туралы заңға сәйкес келу графигін қажет етті. ACJ – бұл Онондага көлінің су сапасын жақсартуға және 2002 жылдың 1 желтоқсанына дейін штаттық және федералдық су сапасы регламенттеріне толық сәйкес келуге бағытталған көп жылдық бағдарлама. ACJ жобалары үш негізгі санатқа бөлінеді: сарқырама суды тазалау, жинау жүйесі және көл мен оның салаларын бақылау. 2007 жылдан бері Онондага көлі аммиак бойынша судың сапасы стандарттарына толық сәйкес келеді. Бұл параметр бойынша ол 2008 жылғы штаттың бұзылған су объектілерінің тізімінен алынып тасталды. ACJ басқа да жетістіктерге қол жеткізді. 1993 жыл мен 2006 жыл аралығында «Метро» стансасынан шығарылатын фосфор мөлшері 86%-ға төмендеді. АШЖ (CSO) арқылы ластануға қатысты ACJ округтің 2010 жылға дейін ауыр жаңбыр мен қардың еруі кезінде пайда болатын АШЖ көлемінің 95%-ын жоюын немесе тазарту үшін жинауын талап етті. 2011 жылы Honeywell осы тосқауыл қабырғасының екінші кезеңін аяқтады. Тазалау жоспарының шамамен құны 451 миллион долларға бағаланды, оның 414 миллион доллары емдеу құрылысын салуға, ал жылдық техникалық қызмет көрсетуге 3 миллион доллар жұмсалды. Жоспарда көлдің түбін жабу көзделген. Жабу жұмыстары 2014 жылдың тамызында басталды және 2016 жылы аяқталды. Ортаны қалпына келтіру жұмыстары 2017 жылдың қарашасында аяқталды. 2015 жылы EPA-ның алғашқы бес жылдық шолуы сулы кальций нитраты ерітіндісін қосу көлдің терең бөліктерінде метил сынаптың (MeHg) таралуын тоқтатуға тиімді екенін көрсетті, бұл көлдегі және зоопланктондағы MeHg концентрациясын төмендетуге көмектесті. Audubon New York Honeywell компаниясын 2015 жылғы Томас У. Кизи-младший атындағы табиғатты қорғау сыйлығымен марапаттады, оның «Америка Құрама Штаттарындағы ең амбициозды экологиялық қайта жаңарту жобаларының біріне» салған үлесі үшін.

Жобаның аясында Honeywell Онондага көлінің келушілер орталығын қаржыландырып, басқарады, ол 2012 жылы ашылды. Оңтүстік-батыс жағалаудағы Honeywell компаниясының тазалау бас штабына жақын орналасқан, Нью-Йорк штатының Көлік департаментіне тиесілі жерде орналасқан орталықта жүргізіліп жатқан тазалау жұмыстары туралы ақпарат ұсынылады.

Седименттеуді бақылау

1992 жылдан бері Онондага көлінің серіктестігі АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) келесі түзету шараларын қолдады: лай қайнауларынан жер бетіндегі суды бұру, лай қайнауларынан ағып шығатын өзенге тоған орнату және лай қайнаулары маңындағы қысымды төмендету үшін құдықтарды бұрғылау (21). 1928 жылы жасалған зерттеу көрсеткендей, көлде қалған он ғана түр тіршілік ететін еді. Сонымен қатар, соңғы жылдары көл маңындағы аймақтар ақбас бүркіттердің қыстау орнына айналды, бұл балықтың көп екенін көрсетеді. Киммердің сөзіне қарағанда, осы жақсартулар қалпына келтіру жұмыстарының да, судың өзінің де нәтижесі: «Инженерлер, ғалымдар және белсенділер су үшін адамның шеберлігін пайдаланды. Су да өз үлесін қосты. Су азайған сайын көлдер мен өзендер өздерін-өздері тазалағандай, су ағынымен бірге тазаруда. Кейбір жерлерде өсімдіктер төменгі қабатқа орналаса бастады. Көлде қайтадан форель табылды және су сапасы жақсарғанда ол бас жаңалық болды. Солтүстік жағалауда бүркіт жұбы байқалды. Су өз жауапкершілігін ұмытқан жоқ. Сулар адамдарға, егер біз өз дарынымызды қолдансақ, олардың емдік сыйларын да пайдалана алатынын еске салады».

Ондога егемендігі және экологиялық әділдік

Сонымен қатар, 2005 жылғы 11 наурызда Онондага ұлты көлді жер құқығы бойынша сотқа берген. Онондага халқы 200 жылдан астам уақыттан бері өз жерін қайтаруды талап етіп келеді, себебі 1788 жылы «Ондоганың рұқсатсыз келіссөзшілері» оның жерін заңсыз берген. Онондага ұлты ұлттың жеріне әсер ететін табиғи ресурстарды қорғау мен сақтауды, сондай-ақ Онондаганың аң аулау, балық аулау және тіршілік пен мәдени қажеттіліктер үшін ресурстар жинау құқығын қамтамасыз етуді көздеді. Сид Хиллдің айтуынша, Хауденосаунедегі Тадодохо, Онондага халқы 18-19 ғасырларда Нью-Йорк штаты заңсыз алғанға дейінгі су, жер және ауаның қалпына келтірілуін қалайды. Хилл Онондага көлінің нашар күйін Нью-Йорк штатының да, федералды биліктің де жер мен су ресурстарына жеткілікті қамқорлық жасай алмайтындығының дәлелі деп санайды. Киммердің айтуынша, «Онондага жер құқығы туралы ісі» олардың үйіне құқық иелігін заңды түрде тануды, көршілерін алып тастауды және казиноларды дамытуды емес, олар қоғамдық өмірді қирату деп санайды. Олардың мақсаты – жерді қалпына келтіру үшін қажетті заңды мәртебеге ие болу еді. Тек құқық иелігімен ғана олар кен орындарын қайтарып алуды және Онондага көлін тазартуды қамтамасыз ете алады. «Onondaga Lake Waterscape, New York State, USA» еңбегінде, олар былай дейді: «Онондага көшбасшылары өздерінің ұлттық дәстүрлі ресурстарды пайдалану құқықтарын бұзу және оның иелік еткен аумағын қорлау, әсіресе оның мәдениетіне маңызды Онондага [көлі] сияқты жерлер өз халқының мәдени, экономикалық, физикалық, эмоционалдық және рухани әл-ауқатына зиян келтірді». Бұдан әрі Киммер Клант Аналық Ауди Шенедохадан цитата келтіреді: «Бұл істе біз әділдік іздейміз. Су үшін әділдік. Төрт аяқтылар мен қанаттылар үшін әділдік, олардың мекендеу орындары тартылып алынған. Біз өзіміз үшін ғана емес, бүкіл жаратылыс үшін әділдік іздейміз».

Киммер Касвентаның прецеденті Онондага ұлтының келіссөз жүргізу шеберлігін көрсетеді деп санайды: «Онондага ұлты, мүмкін, планетадағы ең көне демократия, еуропалық қоныс салушылардың қол сұғушылығынан өз жерінің және өмір салтының көп бөлігін тиімді келіссөздер арқылы қорғады, бұл [Касвента] арқылы басталып, содан кейін бірдей егемендік және өзара құрмет қағидаларына негізделген келісімдермен жалғасты». Сент-Регис мохаук тайпасының бұрынғы басшысы және Гауденосауне қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жұмыс тобының бірінші директоры Джеймс Рэнсом және антрополог Крег Эттенгер Касвента мен Гауденосауне ілімдерінің қағидаларына негізделген экологиялық ынтымақтастық жүйесін жақтады: «Бұрынғыдай, екі қоғамымыз да ортақ жау немесе пәлеге қарсы тұру үшін бірігіп келген кезде, серіктестік құрудағы табыстың кілті біз жүретін өзенге, кемелерге және олардың айырмашылықтарына емес, назар аударуда жатыр. Қазіргі заманғы экологиялық проблемаларға қатысты Касвента табиғат әлемін қорғауға негізделген серіктестік үшін пайдалы және күшті бейне береді». Бұл экологиялық ынтымақтастық жүйесінде жергілікті білімді де, батыс білім жүйелерін де бағалау, ынтымақтастық серіктестіктер құру үшін қажет. Бұл серіктестіктер әр қоғамның («кеме мен каноэ») «еріктілігі мен дербестігін тануды және қорғауды қажет етеді, сонымен бірге ақпарат пен идеяларды бөлісуге және өзара қолайлы шешімдер жасауға мүмкіндік беруі керек». Ақырында, Онондага ұлты Онондага көлін адам мен адам емес өмірді қолдайтын және құрметтейтін күйге келтіруге тырысады, тіпті толық қалпына келтіру мүмкін болмаса да: «Жерді сауықтыру үшін қалпына келтіру өте маңызды, бірақ ұзақ мерзімді, табысты қалпына келтіру үшін өзара қарым-қатынас өте маңызды. Басқа да саналы іс-әрекеттер сияқты, экологиялық қалпына келтіруді адамдар өздерін қолдап отырған экожүйелерге қамқорлық жасау жауапкершілігін жүзеге асыратын өзара әрекет ретінде қарастыруға болады».