Кіріспе
Еуропалық толық қаруланған ауыр атты әскерлер – Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінің сарбаздары. Қарулы адам – қару-жарақ қолдануда жақсы білім алған және толық қаруланған ауыр атты әскер ретінде қызмет еткен, Орта ғасырлардың соңынан Ренессанс дәуіріне дейінгі сарбаз. Қарулы адам – рыцарь немесе басқа да ақсүйек, рыцарь немесе ақсүйектің қызметкерлерінің мүшесі, немесе капитанның басшылығымен қызмет ететін жалдамалы сарбаз болуы мүмкін. Мұндай адамдар жалақыға немесе феодалдық міндеттеме бойынша қызмет ете алады. Рыцарь және қарулы адам терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады, бірақ барлық соғысқа дайындалған рыцарьдар қарулы адамдар болғанмен, барлық қарулы адамдар рыцарь болған жоқ.
a type of Medieval and Renaissance soldier
A man at arms was a soldier of the High Medieval to Renaissance periods who was typically well versed in the use of arms and served as a fully armoured heavy cavalryman. A man at arms could be a knight, or other nobleman, a member of a knight's or nobleman's retinue, or a mercenary in a company serving under a captain. Such men could serve for pay or through a feudal obligation. The terms knight and man at arms are often used interchangeably, but while all knights equipped for war were men at arms, not all men at arms were knights.
Терминология
Ағылшын тілінде "man at arms" термині французша "homme d'armes" сөзінің тікелей аудармасы болғанымен, орта ғасырларда осы типтегі әскерге қатысты көптеген терминдер болған, олар оның қандай қару-жарақпен жабдықталуын көрсететін: Францияда оны найза немесе айбалта деп атаған, ал Германияда – Spieß, Helm немесе Gleve, ал кейбір жерлерде – бассинет. Италияда "barbuta" термині қолданылса, Англияда 14 ғасырдың соңынан бастап қарулы әскерлер найза немесе сүмбіле деп аталды. Ерте орта ғасырларда жақсы жабдықталған атты әскердің кез келгені "рыцарь" деп сипатталған, латын тілінде – miles. 12 ғасырдың барысында рыцарьдық әлеуметтік дәрежеге айналды, сол кезде milites gregarii (асыл текті емес атты әскерлер) мен milites nobiles (нағыз рыцарьлар) арасында айырмашылық жасалды. Толық қаруланған атты әскер рыцарьдан төмен әлеуметтік статуста болуы мүмкін болғандықтан, осы типтегі әскерді сипаттау үшін француз тілінде "homme d'armes" немесе "gent d'armes", ал ағылшын тілінде "man at arms" термині пайда болды. Бұл эволюция Еуропа бойынша мәліметтер мен уақыт бойынша әртүрлі болды, бірақ 1300 жылға қарай "man at arms" әскери қызметі мен рыцарьдық әлеуметтік дәрежесі арасында нақты айырмашылық пайда болды. Осылайша, "man at arms" термині көбінесе әлеуметтік дәрежесінен гөрі әскери қызметті білдірді.
Әскери қызмет
Қарулы адамның әскери қызметі – толық қаруланған ауыр атты әскер ретінде қызмет ету болды; алайда, 14 және 15 ғасырларда ол көбінесе жаяу да соғысқа қатысты. 16 ғасырдың ағынында қарулы адамдар жарым-найзашылар мен курасты әскерлер сияқты басқа атты әскер түрлерімен біртіндеп алмастырылды, олардың қару-жарағы жеңілдеу және ауыр найзадан басқа қарулар қолданды.
Қару-жарақ және бронь
Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде қарулы адамның қару-жарағы прогрессивті түрде тиімді және қымбатқа айналды. 14 ғасыр бойы қарулы адам киетін қару-жарақ түрлі материалдардан жасалған жиынтық болды. Қиюлы гамбезон үстінен, дене, қол-аяқтар мен басты тікелей тігілген сауыт жапты. Ғасыр ішінде сауыт дене мен қол-аяқтарға арналған пластиналық қару-жарақпен толықтырылды. 15 ғасырда толық пластиналық қару-жарақ жасалды, ол сауыттың қолданылуын икемді нығайту элементтеріне дейін азайтты. 14-дан 16 ғасырларға дейін атты қарулы адамның негізгі қаруы – найза болды. 14 ғасырдың найзасы негізінен 3,66 метрлік қарапайым сүңгі, көбінесе еменнен жасалған. Бірақ, қару-жарақтың жақсаруына жауап ретінде, 700 кг дейін салмағы бар ауыр найзалар жасалды, олар кеуде қалқанына бекітілген найза тірегімен (arrêt) бірге қолданудың жаңа тәсілімен үйлестірілді. Ауыр найза мен тіректің осы комбинациясы 15-16 ғасырлардағы шайқас далаларында атты қарулы адамның тиімділігін арттырды. 15 ғасырдағы барлық қарулы адамдар ауыр найзаны қолданбады. Жеңіл қару – деми-найза пайда болды, және осының арқасында 15 ғасырдың соңында жеңіл қаруланған қарулы адамның жаңа класы – деми-лансер өз атын алды. Жаяу шайқаста қарулы адамдар бастапқыда әдеттегі атты әскер қаруларын өзгертетін. 1360 жылдары Италиядағы ағылшын қарулы адамдары екі адам атты әскер найзасын ұстап, тығыз қатармен шабуыл жасағаны тіркелген. Басқа жағдайларда, мысалы, Азенкур шайқасында, қарулы адамдар найзаларын 1,52 метрге дейін қысқартты. 15 ғасырда пластиналық қару-жарақтың қорғаныс қабілетінің артуы арнайы жаяу шайқас қаруының – екі қолды айбалтаның дамуына әкелді.
Жылқылар
Ат - қару-жарақталған адамның маңызды бөлігі болды. Дегенмен, жылқының түрі байлыққа және әлеуметтік статусына қарай өзгеріп отырды. Эндрю Эйтон 13 және 14 ғасырлардағы ағылшын соғыс жылқыларын жан-жақты зерттеуде үш түрдің басым екенін көрсетті: дестриер, курсер және қарапайым "ат" (L: equus Med Fr: chival) деп аталатын жануар. Дестриерлер сирек және қымбат болды, қару-жарақталған адамдардың жылқыларының 5% құрады. Эйтон сондай-ақ 1282 және 1364 жылдар аралығындағы он үш науқанда қару-жарақталған орташа адамның жылқы құнын есептеп, ол 7,6 фунт стерлинг пен 16,4 фунт стерлинг аралығында ауытқып отырғанын көрсетті. 14 ғасырдың ортасындағы екі науқанда ғана жылқының бағасы 10 фунттан асты. Сондықтан ат - қару-жарақталған адамның жабдықтарындағы маңызды шығын болды. Есептеулерге сәйкес, 15 ғасырдың ортасында француз жандармының аты алты айлық жалақыға тең болған. Жылқының құны жоғары болғандықтан, кәсіби әскер шайқаста өздің қымбат мүлкін тәуекелге салудан сақтанды. 13 ғасырда жұмыс берушілер үшін шайқаста жоғалған жылқыларға өтемақы төлеу жүйесі қалыптасты. Англияда бұл restauro equorum деп аталды, ал Франция мен Италияда ұқсас жүйелер қолданылды. Осы сақтандыру схемасын қамтамасыз ету үшін қару-жарақталған адам атының құнын бағалап, оның сыртқы түрін тіркеуге міндетті болды. Бағалау жүйесі жұмыс берушілерге жылқының ең төменгі құнын (демек, сапасын) талап етуге де мүмкіндік берді. 14 ғасыр Англиясында ең төменгі құн көбінесе 100 шиллинг (5 фунт) болды.
Жылқының броньдары
13 ғасырдың соңында Эдуард I өзінің барлық қарулы әскерлерін "экус коупертус" – яғни, броняланған немесе атқа кигізілетін бронямен жабдықталған аттарда жүруге бұйырды. Сол кезде атқа кигізілетін броня әрқашан металдан жасалмайтын, былғарыдан және тігілген матадан жасалған броня да қолданылды. Металл ат бронялары тізбектей немесе бригандиннен жасалған, ал бас үшін шамфрон түрінде пластиналар сақталған. 15 ғасырда аттарға арналған толық пластиналық броня енгізілді және 16 ғасырға дейін жандармдардың жабдықтарының қалыпты бөлігі болды.
Әлеуметтік жағдайы
Англияның англо-нормандық қоғамының әлеуметтік құрылымы салыстырмалы түрде қатаң болды. Адамның әлеуметтік жағдайын жақсартудың ең оңай жолдарының бірі әскери қызмет еді, ал тағы бір жолы – шіркеу арқылы. Норман мемлекеттерінде, көптеген басқа замандас қоғамдардан өзгеше, майданда қабілеттілігі мен батылдығын көрсеткен қарапайым текті адамдарды рыцарь (ипполит) ету мүмкін болды. Кейбір жауынгерлер (атты әскерлер) рыцарь атағына ие болды. Кейде қолбасшылар мен жауынгерлерді рыцарь ету тек әскердегі рыцарьлардың санын арттыру үшін жасалатын (мұндай практика жүз жылдық соғыс кезінде кең таралған). Теория бойынша, кез келген рыцарь басқа рыцарьға рыцарь атағын бере алатын, бірақ іс жүзінде мұны әдетте монархтар мен жоғары ақсүйектер жасаған. Әйгілі жалдамалы әскербасшы сэр Джон Хоуквуд өзінің көптеген ізбасарларын, бірде жиырмаға дейін, рыцарь еткені жазылған, бірақ ол жасаған рыцарьларына олардың жаңа мәртебесін сақтау үшін қажетті табысты қамтамасыз етуі керек болған. 16 ғасырда қолбасшылардың рыцарь жасау құқығын шектеу әрекеттері күшейді және Елизавета I билігінің соңына қарай бұл практика толығымен тоқтады. Рыцарь-бакалавр, рыцарь-знаменосец және барлық ақсүйек дәрежелері соғысқа шақырылғанда жауынгер ретінде қызмет ететін болса да, 13 ғасырдың соңынан бастап жауынгерлердің көп бөлігі дамып келе жатқан әлеуметтік топтан шықты, ол джентри деп аталды. Жауынгер кез келген әлеуметтік тектен шыққан бай жалдамалы әскер болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол жерден түсетін табысқа негізделген әлеуметтік жағдайға ие болды. Кейбіреулері сержанттар тобынан шыққан, бірақ 14 ғасырда олар эсквайрлердің (дворяндардың) дамып келе жатқан тобынан шықты. Эсквайрлер көбінесе рыцарь текті отбасылардан шыққан, рыцарьдың қару-жарағын алуға жеткілікті бай болған, бірақ осы уақытқа дейін рыцарь атағына ие болмаған немесе, мүмкін, одан бас тартқан, өйткені олар осы мәртебенің шығындары мен жауапкершілігін қаламаған. Сондай-ақ, жауынгерлер ретінде қызмет ететіндердің арасында 15 ғасырда жай ғана джентльмендер деп белгілі болған джентридің ең төменгі әлеуметтік тобы да болды. Жауынгерлер арасындағы рыцарьлардың үлесі уақыт өте келе өзгеріп отырды. 1280-1360 жылдары 20-30% көрсеткіш жиі кездесетін. Содан кейін бұл көрсеткіш тез төмендеп, 1380 жылы 6,5%-ға дейін жетті. Агинкур шайқасында 8%-ға дейін аздап өсті, мүмкін бұл патша әскері болғандықтан, бірақ одан кейін көрсеткіш төмендеуін жалғастырды және 1443 жылы Сомерсет герцогы өз әскерінің арасында тек 1,3% рыцарьды санады.
Қызмет көрсету шарттары
Әлеуметтік мәртебе қарулы адамдардың атқаратын әскери қызмет түрлеріне әсер ететін. Гарнизондық қызмет тартымды емес деп есептелді және көбінесе төмен мәртебелі сарбаздар орындады. Мысалы, 1301 жылы Шотландиядағы Роксбург қаласындағы ағылшын гарнизонында үш ғана салт атты болса, жиырма жеті қарулы адам төмен мәртебелі болған. Қарулы күшке шақырылғандардың әлеуметтік жіктелуі олардың науқандағы жалақысынан көрінеді. 1340 жылдардың ортасында бір салт аттыға күніне екі шиллинг төленсе, қарапайым қарулы адам осы соманың жартысын алған. Салыстыру үшін, жаяумерген екі немесе үш пенс алған (бір шиллингке 12 пенс). Қарулы адам соғыс атының сапасына қарай, егер ат соғыста өлсе немесе жараланса, әртүрлі сыйақы алған. Қарапайым есквайр бес фунтқа тұратын соғыс атына ие болуы мүмкін, ал ірі дворян жүз фунтқа дейін тұратын атқа ие болуы мүмкін.
Әскери рөл
14 ғасырдың екінші ширегіне дейін қарулы ағылшын еркектері континенттік әріптестерінен ешқандай айырмашылығы болмады, олар шайқас алаңында ауыр атты әскер ретінде қызмет етті. 1332 жылы шотландтарға қарсы Дуплин Мур шайқасы ағылшын қарулы күштерінің майдандағы рөлінде маңызды өзгеріске бастады. Бұл шайқас – аттан түскен қарулы күштердің ұзын садақпен қаруланған мергендермен тактикалық үйлесімде қолданылған алғашқы ірі кездесу болды, мұнда қарулы күштер ауыр жақын арадағы шайқасқа қабілетті жаяу әскер ретінде өнер көрсетті. Бұл комбинация кейін Жүз жылдық соғыста француз әскеріне қарсы өте тиімді қолданылды. Ағылшын қарулы күштері ат үстіндегі шайқасқа жоғары деңгейде дайын болды, бірақ соғыс аттарын қолдануы көбінесе жеңілген жауды қуу, шайқасқа түсу және шабуылдарға (chevauchée) шектелді. 15 ғасырдың соңында Еуропада ауыр найзашының жауынгерлік тиімділігі қайта жанданды. Бұл Англияда да белгілі бір дәрежеде көрініс тапты, оны Ричард III-нің Босворт шайқасындағы (1485) және Шпорлар шайқасындағы (1513) ағылшын атты әскерінің шабуылы көрсетті. Ағылшын қарулы күштерінің басты рөл атқарған соңғы үлкен шайқас 1547 жылы Пинки Клеу қаласында шотланд әскеріне қарсы өтті. Шотланд атты әскері ағылшын атты әскерімен оңай жеңіліске ұшырады (шотланд атты әскері бір күн бұрын ауыр жеңіліске ұшыраған еді), содан кейін шотландтар өздерінің жиналған пикемендерімен кенеттен алға жылжи бастады. Олардың шабуылын баяулату және ағылшын жаяу әскеріне оларды қарсы алуға уақыт беру үшін ағылшын ауыр атты әскері (қарулы күштер және жартылай найзашылар) пикелерге қарсы жіберілді. Ағылшын атты әскері пикемендерге зор құлшыныспен шабуыл жасады, бірақ айтарлықтай шығынға ұшырады. Дегенмен, олар шотландтардың шабуылын тоқтатып, ағылшын жаяу әскері мен артиллериясының тиімді орналасуына уақыт берді; шайқас шотландтардың ауыр жеңілісімен аяқталды.
Францияда
Француздық қарулы күштер, басқа жерлердегідей, кең таралған gentil hommes тобынан шығарылды. 14-ғасырдың ортасына дейін олар феодалдық билеушілерімен бірге немесе жекелей түрде патша әскеріне қатысты. 1351 жылы қарулы күштерді 25-ден 80-ге дейін жауынгерден тұратын бөлімдерге ұйымдастыруды реттеуге бағытталған жарлықтардың біріншісі жарияланды. Жаңа жарлықтар бұрынғыларын күшейту немесе реформалау мақсатымен мерзімді түрде шығарылып тұрды. 1363 жылғы жарлық 6000 адамнан тұратын тұрақты әскер құруға тырысты, бірақ іс жүзінде 3000-нан аспауы мүмкін еді. 1445 жылы одан да радикалды реформа жасауға көшті. 15 орден ротасы құрылды, әрқайсысында 100 найза болды. Әр найзаның құрамына қарулы күштердің адамы, кустилье, үш атты садақшы және паж кірді. 1446 жылы жоспар тағы бес ротаға кеңейтіліп, барлығы 2000 қарулы күштерге жеткізілді. Ақырында, Людовик XI жинаған бұл gens d'ordonnance du roi саны 15 816 адамға жетті, оның ішінде 2636 қарулы күштердің адамы болды.
XVI ғасыр
Қарулы күштердің саны әскери жағдайларға байланысты 16 ғасырға дейін өзгеріп отыра берді. Ғасырдың бірінші ширегінде олар 1505 жылы бейбіт уақыттағы ең төменгі 1500 найзадан бастап, 1523 жылы соғыс уақытындағы ең жоғары 3847 найзаға дейін ауытқыды. Бұл өзгерістер толық компанияларды құру және тарату арқылы, сондай-ақ ордонанс компанияларындағы саягатшылардың санын өзгерту арқылы жасалды. Мысалы, 1559 жылы Франциск II әрбір компаниядағы найзалар санын 20-ға азайтты. 1580 жылдары дәстүрлі француз жандармы, яғни найзамен қаруланған, ауыр бронямен жабдықталған атты әскер, күрт төмендеді. Француз дін соғысы кезінде Генрих Наварр мен де Жойез герцогы арасындағы Кутрас шайқасы (1587 жылдың 20 қазаны) ауыр найзашының құлдырауын көрсетеді. Наваррдың атты әскері 1300 бронежұртты пистолетшілерден тұрды, ал Жойездің басқаруындағы роялистер 2000 ауыр найзашыдан (жандармдардан) құралды. Шайқас басталғалы бірнеше минут өткен соң, найзашылар жеңіліп, көптегені тұтқынға алынып, айып төлеу үшін ұсталды. Кейінірек француз атты әскерінің барлығы "жандармдар" деп аталды, олар жеңіл бронямен жабдықталды, соңында бронясыз қалды және ауыр найзаның орнына оттық қару мен қылыш қолданды.
Кейінгі тарих
Луи XIV таққа отырғанда, бастапқыда жүзден астам болған жандармдердің сегіз компаниясы ғана сақталған еді. Бірақ Флевр жеңісінен (1690) кейін, олардың батылдығы арқасында жеңісқазанға жеткен соң, ол олардың санын он алтыға дейін арттырды. Алғашқы төрт компания Gendarmes ecossais, Gendarmes anglais, Gendarmes bourguignons және Gendarmes flamands деп аталды, бұл атаулар оларды құраған сарбаздардың ұлттығымен байланысты болды. Алайда сол кезде олардың құрамында толығымен француз сарбаздары мен офицерлері болды. Бұл төрт компанияның бас қолбасшысы король болды. Бесінші компания патшайымға қарасты болды, ал қалғандары оларды басқарған ханзадалардың аттарымен аталатын. Бұл ұйым 1788 жылы таратылды.
Әскери полиция күштерінің дамуы
Мұндай міндеттерге ие әскери корпус алғаш рет 1337 жылы құрылды және Франция констеблінің (connétable) басқаруына берілді, сол себепті connétablie деп аталды. 1626 жылы коннетабель атағы жойылғаннан кейін, Франция маршалының қолбасшылығына беріліп, Маршаузе деп аталды. Оның басты міндеті – жолдарды қарақшылардан қорғау еді. 1720 жылы маршаузе жандармерияға бағынды; Француз революциясынан кейін маршаузе таратылып, 1791 жылы жандармерия оның міндеттерін өз мойнына алды.
Испанияда
Испанияда күшті рыцарлық этиканың қалыптасуына ықпал ететін көптеген факторлар болды, олар испан рыцарлары мен қарулы адамдарының іс-әрекеттерінде көрініс тапты. Испанияда рыцарлық ордендердің маңызды рөл атқаруына себеп болған факторлардың бірі – Реконкиста, онда христиан мемлекеттері мұсылман мемлекеттерінен жерді қайтарып алуға және ақырында Пиреней түбегінен оларды қууға тырысты. Испан христиан рыцарінің басты жауы – мұсылмандар еді, олар жергілікті және берік орныққан жау болды, басқа еуропалық аймақтардағы рыцарлар үшін «кәпір» болғандай алыс емес. Дегенмен, Иберия түбегіндегі христиан мемлекеттері арасындағы соғыстар да жиі болатын. Испанияда ортақ жаудың болуы христиан мемлекеттерін крест жорықтары мен Реконкиста ісінде біріктіруге белгілі бір дәрежеде көмектескенін айтуға болады. 12-13 ғасырларда Испанияның көптеген танымал рыцарлық ордендері құрылды. Пиреней түбегіндегі рыцарлық ордендердің алғашқы тарихы тұрақсыз болды. Калатравада 12 ғасырдың ортасында Кастилия рыцарлары бекініс салған, бірақ мұсылман шабуылдарының қаупіне байланысты одан кейін бас тартылған. Содан кейін, елу жыл ішінде Калатрава орденінің қамалы қайта жаңартылып, бекінілген монахтар қауымына айналды. Италия соғыстарында испан қарулы күштері науқандарда маңызды рөл атқарды. Мысалы, Сериньола шайқасы француз ауыр атты әскерінің испан армиясының орталығына қарсы екі шабуылымен басталды, бірақ испан ауыр артиллериясы мен аркебус атысымен олар шашырап кетті. Келесі шабуыл оң жақтан күш түсіруге тырысты, бірақ француз атты әскерінің көп бөлігі испан траншеясына құлап, шабуыл испан аркебузиерлерінің отын шашыратуымен тоқтатылды. Испан басшысы Гонсало Фернандес де Кордова енді дезорганизацияланған жауға қарсы қарсы шабуылға испан жаяу әскері мен резервте күтіп тұрған ауыр испан атты әскерін шақырды. Аркебузиерлер атты әскерде француз жандармдарын қоршап, талқандады, бірақ швейцарлық пикмендер салыстырмалы түрде ұйымдасқан түрде шегінуге қол жеткізді.
Италияда
14-16 ғасырларда итальяндық кондотьерлер роталарының негізгі әскерін қарулы сарбаздар құрады. Қарулы сарбаз әрқашан негізінен атты әскер болғанмен, 14 ғасырда олар көбінесе жаяу соғысты, бұл ғасырдың екінші жартысынан бастап сол жерде соғысқан ағылшын жалдамалы сарбаздарының үлгісіне еліктеді. Кондоттелер немесе кондотьерлерге олардың атын берген келісімшарттар жүйесі, әдетте, бас мердігерге топтастырылған бірнеше келісімшарт иелерінен әскерлер құруға әкелді. Олардың ішіндегі ең танымалдары – 14 ғасырда сэр Джон Хоуквуд басқарған Ақ рота. Бұл роталарды ұйымдастыру үш адамнан тұратын топтармен, бастапқыда екі жауынгер және бір паж, бірақ кейіннен қарулы сарбаз, қарулы қызметші (пиатто) және паж (рагаццо) жүзеге асырылды. 15 ғасырда роталардың құрылымы өзгерді. Рота бірнеше эскадрильяға бөлінді. Олардың бірі капитанның үй жасағы, «каза» деп аталды, онда жауынгерлер мен штаб қызметкерлері, мысалы, маршал, капеллан, канцлер, аспазшылар мен қызметшілер болды. Эскадрильялардың мөлшері әр түрлі болды, бірақ олардың құрамында шамамен 25 найза болды. 15 ғасырдың екінші жартысында бұл құрылымдар мемлекеттердің роталармен қатар жеке қарулы сарбаздарды жалдауымен толықтырыла бастады, содан кейін олар мемлекет тағайындаған қолбасшымен топтастырылды. Бұлар бастапқыда рота командирі қайтыс болған немесе зейнеткерлікке шыққан қарулы сарбаздардан жалданып алынды, сондықтан олар «сынған найзалар» (lanze spezzate) деп аталды. Сонымен қатар, найзалардың құрамы өзгерді, онда «кораццо» – үлкен бірлік енгізілді, бірақ әлі де бір ғана қарулы сарбаз болды, сондай-ақ кондоттедегі қарулы сарбаздардың екі түрі танылды: нағыз қарулы сарбаздар, «армигери вери» деп аталатын, және жеңіл жабдықталған «эльметти». 15 ғасырдың соңында қарулы сарбаздардың эскадрильялары үлкен құрылымдарға, «колонна» деп аталатын формацияларға ұйымдастырыла бастады. Бір колоннаға әдетте сегіз-он эскадрилья кіретін.