Орта ғасырдағы соғыс өнерінің тарихы мен сипаттамасы

Кіріспе

Орта ғасырдағы соғыстың тарихы мен сипаттамасы. Орта ғасырлардағы соғыс – орта ғасырлар дәуіріндегі соғыс. Технологиялық, мәдени және әлеуметтік прогресс соғыстың ежелгі заманғы сипатын күрт өзгертіп, әскери тактиканы, сондай-ақ атты әскер мен артиллерияның рөлін өзгертуге әкелді (әскери тарихқа қараңыз). Қорғаныс құрылыстары тұрғысынан алғанда, орта ғасырларда Еуропада қамалдар пайда болды, кейіннен олар қасиетті жерлерге (қазіргі Израиль мен Палестина) тарады.

Ұйым

Ортағасырлық салт атты әдетте ат үстінде және қарулы жауынгер болған, көбінесе дворяндармен немесе патшалықпен байланысты болған, бірақ (әсіресе солтүстік-шығыс Еуропада) салт аттылар төменгі таптардан да келуі мүмкін, тіпті құлдардың арасынан да шығуы мүмкін еді. Олардың қару-жарағы, жылқылары мен қару-жарақтарының құны жоғары болды; бұл, басқа факторлармен қатар, рыцарьды, кем дегенде батыс Еуропада, басқа жауынгерлерден бөлек, ерекше әлеуметтік топқа айналдыруға көмектесті. Крест жорықтары кезінде Киелі жерде рыцарьлардың қасиетті ордендері соғысты (мысалы, Темплирлер, Госпитальдерлер және т.б.). Жеңіл ат әскері әдетте жеңіл қаруланған және қаруланған адамдардан тұратын, олар найза, сүңгі, немесе садақ, арбалет сияқты зымырандық қарулармен жабдықталуы мүмкін еді. Көптеген орта ғасырларда жеңіл ат әскері бай қарапайым адамдардан құралды. Кейінірек орта ғасырларда жеңіл ат әскеріне рыцарь болып оқытылған, бірақ атақ алуға қажетті шығындарды көтере алмаған сержанттар да кіретін. Жеңіл ат әскері барлаушы, шабуылшы немесе қанаттық әскер ретінде қолданылды. Көптеген елдер жеңіл ат әскерінің өзіндік стилін дамытты, мысалы, мажар атты садақшылары, испандық жинеттері, итальяндық және неміс атты арбалетшілері, сондай-ақ ағылшын каррурлары. Жаяу әскер орта ғасырлар бойы Еуропаның әртүрлі аймақтарында әртүрлі жолдармен жиналды және оқытылды, және әдетте ортағасырлық далалық армияның ең көп санды бөлігін құрады. Ұзақ соғыстарда жаяу әскердің көп бөлігі жалдамалы сарбаздардан тұратын. Көптеген армияларда көптеген найзашылар, садақшылар және басқа да аттанбаған сарбаздар болды.

Жұмысқа қабылдау

Орта ғасырдың алғашқы кезеңдерінде әрбір ақсүйек жабдықтарымен, садақшыларымен және жаяу әскерімен шақырылған соғысқа жауап беруге міндетті болды. Бұл орталықтандырылмаған жүйе сол кездегі әлеуметтік тәртіптің қажеттілігінен туындады, бірақ түрлі дайындық, жабдық және қабілеттері бар әртүрлі күштерге алып келуі мүмкін. Ақсүйектің қанша ресурсы болса, оның әскері де соғұрлым жақсы болар еді. Феодалдық әскерлер әдетте жоғары дағдылы рыцарьлар мен олардың үй әскерлерінен, науқан уақытында жалданып алынған жалдамалылардан және феодалдық міндеттерін орындайтын феодалдық жұмылдырулардан тұратын. Бірақ олар қиын жағдайларда да тиімді болуы мүмкін. Қалалар мен қалалар да өздерінің милицияларын құрастыра алатын. Орталық үкіметтердің билігі күшейген сайын, классикалық кезеңдегі азаматтық және жалдамалы әскерлерге қайта оралу басталды, себебі шаруалардың орталық жұмылдыруы жалдаудың негізгі құралына айналды. Ең жақсы жаяу әскерлер ағылшын садақшылары мен швейцариялық пикелер сияқты еркін жер иеленушілердің кіші ұлдарынан шыққан деп есептелді. Англия Кейінгі Орта ғасырдың ең орталықтандырылған мемлекеттерінің бірі болды, ал жүз жылдық соғысқа қатысқан әскерлердің көп бөлігі жалақы алатын кәсіпқойлар еді. Теория бойынша, әр ағылшын 40 күн қызмет етуге міндетті болды. Қырық күн науқан үшін, әсіресе континенттегі науқан үшін жеткіліксіз еді. Сондықтан, көптеген ағылшындар өздерінің қызметінен қашу үшін төлем жасады және бұл ақша тұрақты әскер құруға жұмсалды – scutage енгізілді. Дегенмен, Еуропадағы орта ғасырдың жоғары кезеңіндегі әскерлердің көп бөлігі жалақы төленген негізгі әскерлерден тұрды, және кем дегенде 12 ғасырдың басынан бері Еуропада жалдамалылардың үлкен нарығы болды. Орта ғасыр Италияда дамыған сайын, итальяндық қалалар бұл аймақта ерте және жоғары орта ғасырларда басым болған милицияларға қарағанда жалдамалыларға көбірек сене бастады. Бұл кәсіби әскерилердің тобы болды, оларға белгілі бір мөлшерде жалақы төленді. Жалдамалы әскерлер, әсіресе тұрақты күштермен біріктірілгенде тиімді сарбаздар болатын, бірақ Италияда олар қала-мемлекеттердің әскерлеріне үстемдік етті. Бұл оларды қиын жағдайға түсірді: соғыс кезінде олар тұрақты әскерге қарағанда сенімдірек болды, бірақ бейбіт уақытта мемлекет үшін, бір кездегі преториандық гвардия сияқты қауіп тудырды. Италиядағы жалдамалы соғыстар салыстырмалы түрде қансыз науқандарға әкелді, олар ұрыстарға қарағанда маневрге көбірек сүйенді, өйткені кондотьерлер жаудың соғыс жүргізу қабілетіне шабуыл жасаудың, оның әскерлеріне емес, тиімдірек екенін мойындады. Олар Сир Базил Лидделл Харттан 500 жыл бұрын жанама соғыс тұжырымын ашты, жаудың жабдықтау желілеріне, экономикасына және соғыс жүргізу қабілетіне шабуыл жасауға тырысты, ашық шайқасқа тәуекел етудің орнына оны осындай жағдайға түсіруге ұмтылды, онда шайқасқа түсу өлімге алып келуі мүмкін еді. Макиавелли бұл жанама тәсілді әлсіздік деп түсінді.

In the earliest Middle Ages, it was the obligation of every noble to respond to the call to battle with his equipment, archers, and infantry. This decentralized system was necessary due to the social order of the time but could lead to motley forces with variable training, equipment and abilities. The more resources the noble had access to, the better his troops would typically be. Typically the feudal armies consisted of a core of highly skilled knights and their household troops, mercenaries hired for the time of the campaign and feudal levies fulfilling their feudal obligations, who usually were little more than rabble. They could, however, be efficient in disadvantageous terrain. Towns and cities could also field militias. As central governments grew in power, a return to the citizen and mercenary armies of the classical period also began, as central levies of the peasantry began to be the central recruiting tool. It was estimated that the best infantrymen came from the younger sons of free land owning yeomen, such as the English archers and Swiss pikemen. England was one of the most centralized states in the Late Middle Ages, and the armies that fought the Hundred Years' War were mostly paid professionals. In theory, every Englishman had an obligation to serve for forty days. Forty days was not long enough for a campaign, especially one on the continent. Thus the scutage was introduced, whereby most Englishmen paid to escape their service and this money was used to create a permanent army. However, almost all high medieval armies in Europe were composed of a great deal of paid core troops, and there was a large mercenary market in Europe from at least the early 12th century. As the Middle Ages progressed in Italy, Italian cities began to rely mostly on mercenaries to do their fighting rather than the militias that had dominated the early and high medieval period in this region. These would be groups of career soldiers who would be paid a set rate. Mercenaries tended to be effective soldiers, especially in combination with standing forces, but in Italy, they came to dominate the armies of the city states. This made them problematic; while at war they were considerably more reliable than a standing army, at peacetime they proved a risk to the state itself like the Praetorian Guard had once been. Mercenary on mercenary warfare in Italy led to relatively bloodless campaigns which relied as much on manoeuvre as on battles, since the condottieri recognized it was more efficient to attack the enemy's ability to wage war rather than his battle forces, discovering the concept of indirect warfare 500 years before Sir Basil Liddell Hart, and attempting to attack the enemy supply lines, his economy and his ability to wage war rather than risking an open battle, and manoeuvre him into a position where risking a battle would have been suicidal. Machiavelli understood this indirect approach as cowardice.

Беделді құрылыс

Еуропада орталық биліктің әлсіреуі бірнеше топтардың пайда болуына себеп болды, олар табыс табу үшін кең ауқымда тонау жасауға көшті. Ең танымалдары – викингтер, арабтар, моңғолдар, ғұндар, кумандар, татарлар және мадьярлар едәуір шабуылдар жасады. Бұл топтар көбінесе шағын болғандықтан және жылдам жылжу қажет болғандықтан, бекіністер салу аймақтағы халық пен байлықты қорғаудың тиімді тәсілі болды. Бұл бекіністер Орта ғасырлар бойы дамыды, ең маңыздысы – қамал, ол халықтың санасында Орта ғасырдың символына айналды. Қамал жергілікті элита үшін қорғаныш орны болды. Оның ішінде олар қарақшылардың шабуылынан қорғалды, жауды аймақтан ығыстыру үшін немесе жау әскерлерінің аймақта жабдықтануына кедерес келтіру үшін, жаудың барлық күшіне қарсы мүмкін емес болатын азық-түлік іздеушілерге жергілікті басымдық алу үшін атты әскерлерді жібере алатын. Бекіністер билеуші, оның отбасы мен қызметшілерін қауіпсіздікте ұстады. Олар ашық шайқаста қарсы тұруға тым үлкен әскерлерден қорғаныш болатын. Ашық алаңдағы шайқаста ауыр атты әскердің күші бекіністерге қарсы тиімсіз болды. Қоршау машиналарын салу уақытты қажет ететін және науқанға дайындықсыз тиімді жүзеге асыру қиын процесс болды. Көптеген қоршаулар қорғаушыларды әлсірету немесе рухын түсіру үшін айларға, тіпті жылдарға созылуы мүмкін. Бекіністер элитаның өз жерлерінен оңай ығыстырылмауына кепілдік берудің тамаша құралы болды. 1184 жылы Генуя графы Бальдуин жау әскерлерінің өз жерлерін қасарынан қауіпсіздікпен қиратып жатқанын көргенде: «Олар осы жерді өздерімен бірге алып кете алмайды» деді.

Қоршау соғысы

Орта ғасырларда қоршауға алған әскерлер қоршау машиналарын кең түрде қолданды, олардың ішінде: сатылар, қақпаларды бұзуға арналған тараулар, қоршау мұнаралары және мангонел, онгер, баллиста және требушет сияқты түрлі катапульталар бар еді. Қоршау тактикасына қазба жұмыстары да кіретін, онда қабырғаның астына туннельдер салынып, содан кейін қабырғаның негізін тұрақсыздандыру үшін жылдам құлатылып жіберілетін. Тағы бір тәсіл – жау қабырғаларын тесіп өту, бірақ қамал қабырғаларының қалыңдығына байланысты бұл әдіс басқа әдістерге қарағанда тиімді болмады. Қоршауды жүргізудегі жетістіктер түрлі қорғаныс шараларын дамытуға себеп болды. Атап айтқанда, орта ғасырлық бекіністер күшейе түсті – мысалы, крест жорықтары кезеңінде концентрлі қамал пайда болды, және шабуылдаушылар үшін қауіптірек болды – махикуляциялардың көбейіп, сондай-ақ, отты немесе жанғыш заттарды дайындауға куә болдық. Бұл кезеңде садақ тесіктері, жасырын есіктер (салли үшін) және терең су құдықтары да қоршауға қарсы тұру үшін маңызды болды. Қалаларды жобалаушылар кіреберістерді, қақпаларды көпірлермен, шұңқырлармен және барбикандармен қорғауға ерекше назар бөлді. Қақпаларға өртенбеу үшін жиі мал терісін жауып қоятын. Қорғаушылар үшін табиғи немесе жасанды орлар мен басқа да су қорғаныстары маңызды болды. Орта ғасырларда дерлік барлық ірі қалаларда қала қабырғалары болды – Далмациядағы Дубровник мұның жақсы сақталған мысалы, ал маңызды қалаларда цитадельдер, бекіністер немесе қамалдар болды. Қоршау жағдайында қала ішінде судың жеткілікті болуын қамтамасыз ету үшін көп күш жұмсалды. Кейде суды қалаға жеткізу үшін ұзын туннельдер салынды. Басқа жағдайларда, мысалы, Османлының Шкодраны қоршауында, венециялық инженерлер жаңбыр суымен толы цистерналарды жобалап орнатты, олар қабырғалар мен ғимараттардағы арналар жүйесі арқылы сумен жабдықталады. Орта ғасырлық Богемиядағы Табор сияқты қалаларда сақтау және байланыс үшін күрделі туннельдер жүйесі пайдаланылды. Мұндай қазбаларға қарсы, қоршауға алған әскерлерде жұмыс істейтін, арнайы дайындықтан өткен саперлердің топтары қарсы қойылды. Оқ-дәріге негізделген қарулар (және олардың нәтижесінде пайда болған жоғары жылдамдықты снарядтар) ойлап табылғанға дейін, күш пен логистика тепе-теңдігі қорғаушылардың пайдасына болды. Оқ-дәрінің пайда болуымен дәстүрлі қорғаныс әдістері қатаң қоршауға қарсы тиімділігін жоғалта бастады.

In the Medieval period besieging armies used a wide variety of siege engines including: scaling ladders; battering rams; siege towers and various types of catapults such as the mangonel, onager, ballista, and trebuchet. Siege techniques also included mining in which tunnels were dug under a section of the wall and then rapidly collapsed to destabilize the wall's foundation. Another technique was to bore into the enemy walls, however, this was not nearly as effective as other methods due to the thickness of castle walls. Advances in the prosecution of sieges encouraged the development of a variety of defensive counter measures. In particular, Medieval fortifications became progressively stronger – for example, the advent of the concentric castle from the period of the Crusades – and more dangerous to attackers – witness the increasing use of machicolations, as well the preparation of hot or incendiary substances. Arrow slits, concealed doors for sallies, and deep water wells were also integral to resisting siege at this time. Designers of castles paid particular attention to defending entrances, protecting gates with drawbridges, portcullises and barbicans. Wet animal skins were often draped over gates to repel fire. Moats and other water defences, whether natural or augmented, were also vital to defenders. In the Middle Ages, virtually all large cities had city walls – Dubrovnik in Dalmatia is a well preserved example – and more important cities had citadels, forts or castles. Great effort was expended to ensure a good water supply inside the city in case of siege. In some cases, long tunnels were constructed to carry water into the city. In other cases, such as the Ottoman siege of Shkodra, Venetian engineers had designed and installed cisterns that were fed by rain water channeled by a system of conduits in the walls and buildings. Complex systems of tunnels were used for storage and communications in medieval cities like Tábor in Bohemia. Against these would be matched the mining skills of teams of trained sappers, who were sometimes employed by besieging armies. Until the invention of gunpowder based weapons (and the resulting higher velocity projectiles), the balance of power and logistics favoured the defender. With the invention of gunpowder, the traditional methods of defence became less and less effective against a determined siege.

Ескерткіштер

Ұрысқа қасиетті заттарды алып жүру – орта ғасырлық соғысты оның бұрынғыларынан немесе жаңа заманғы соғыстан ерекшелейтін ерекшелік және, мүмкін, Киелі кітаптағы сілтемелермен шабыттандырылған. Қасиетті заттардың болуы рухани қару ретінде де, қорғаныс түрі ретінде де қызмет еткен, табиғаттан тыс күштің маңызды көзі деп есептелді; мартирлердің қасиетті заттарын Әулие Иоанн Златоуст «қабырғалардан, бекіністерден, қару-жарақтан және әскерлерден» гөрі әлдеқайда күшті деп санады.

Италияда кароччо немесе кароччо делла вора, «соғыс арбасы», осы практиканың 13-шы ғасырда дамыған түрі болды. Миланның соғыс арбасы 1288 жылы Бонвесин де ла Риваның «Миланның ғажайыптары» атты кітабында толық сипатталған. Ақ түсті үш жұп өгіздерге жегілген, қаланың қасиетті қамқоршысы – Әулие Амвросийдің қызыл кресімен әшекейленген, қызыл матамен оралған арбада, кеме мачтасы сияқты орнына қоюға төрт адам қажет болатын алып айқыш орналасқан еді.

Теңіз соғысы

Еуропаны қоршаған суларды екі түрге бөлуге болады, олар кемелердің құрылысына және одан кейін соғыс жүргізуге әсер етті. Жерорта және Қара теңіздерде үлкен толқындар болмады, көбінесе тыныш жағдай болды және ауа райы болжамды болды. Еуропаның солтүстік және батысындағы теңіздерде күштірек және болжау қиын ауа райы болды. Желдің бағыты – соққан желдің артықшылығы теңіз шайқастарында, әсіресе шабуылдаушылар үшін маңызды фактор болды. Әдетте, батыс желдері (батыстан шығысқа қарай соққан желдер) Еуропада басымдық танытып, батыс елдеріне теңіз күштерінде артықшылық берді. Орта ғасырлық теңіз соғысының қалай жүргізілгені туралы мәліметтер құрлықтағы соғысқа қарағанда аз. Көптеген орта ғасырлық жазбагерлер теңіздегі өмірге бейім емес еді және көбінесе жақсы хабардар болған жоқ. Теңіз археологиясы осы мәселені зерттеуге көмектесті. Орта ғасырдың басында кемелер негізінен әскер тасымалы үшін қолданылды. Жерорта теңізінде орта ғасырлардағы теңіз соғысы Рим империясының соңғы кезеңдеріне ұқсас болды: галералар флоты зымырандармен атысып, содан кейін теңізшілердің палубада шайқасуы үшін алға қарай шабуылдайтын. Бұл теңіз соғысының түрі ерте заманға дейін сақталды, мысалы, Лепанто шайқасында. Роджер Лаурия, Андреа Дориа және Хайреддин Барбаросса сияқты әйгілі адмиралдар болды. Орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде теңіз соғысы екі ерекше аймаққа бөлінді. Жерорта теңізінде галералар жағалауларды шабуылдау және теңіз базалары үшін күресу үшін қолданылды. Атлантика және Балтық теңіздерінде көбінесе әскер тасымалы үшін қолданылатын желкенді кемелерге көбірек мән берілді, ал галералар жауынгерлік қолдау көрсетті. Галлеялар солтүстікте де кеңінен қолданылды және солтүстікте мүдделері бар Жерорта теңізі елдері, әсіресе француз және Иберия патшалықтары қолданған ең көп санды әскери кемелер болды. Желкенмен жүретін үлкен кемелер дамыды, бірақ викингтердің ұзын, төменгі борты бар қайықтары 15 ғасырға дейін қолданылып келді. Олардың солтүстіктегі басты мақсаты қарсыластың кемелерінің палубасында шайқасу үшін сарбаздарды тасымалдау болды (мысалы, Сволдер шайқасында немесе Слюйс шайқасында). Орта ғасырдың соңғы кезеңдеріндегі желкенді соғыс кемелері жүзбелі қамалдарға ұқсады, олардың алдыңғы және артқы бөліктерінде мұнаралар болды (сәйкесінше, алдыңғы және артқы қалпақтар). Үлкен құрылымдар осы соғыс кемелерін тұрақсыз етті, бірақ 15 ғасырда жоғары борты бар кемелердің ұзын кемелерге қарағанда жеңіске жеткені, солтүстік Еуропа соғысында қай кеме түрі басым болатыны туралы мәселені шешті.

The waters surrounding Europe can be grouped into two types which affected the design of craft that traveled and therefore the warfare. The Mediterranean and Black Seas were free of large tides, generally calm, and had predictable weather. The seas around the north and west of Europe experienced stronger and less predictable weather. The weather gauge, the advantage of having a following wind, was an important factor in naval battles, particularly to the attackers. Typically westerlies (winds blowing from west to east) dominated Europe, giving naval powers to the west an advantage. Medieval sources on the conduct of medieval naval warfare are less common than those about land based war. Most medieval chroniclers had no experience of life on the sea and generally were not well informed. Maritime archaeology has helped provide information. Early in the medieval period, ships in the context of warfare were used primarily for transporting troops. In the Mediterranean, naval warfare in the Middle Ages was similar to that under late Roman Empire: fleets of galleys would exchange missile fire and then try to board bow first to allow marines to fight on deck. This mode of naval warfare remained the same into the early modern period, as, for example, at the Battle of Lepanto. Famous admirals included Roger of Lauria, Andrea Doria and Hayreddin Barbarossa. Late medieval maritime warfare was divided in two distinct regions. In the Mediterranean, galleys were used for raiding along coasts, and in the constant fighting for naval bases. In the Atlantic and Baltic there was greater focus on sailing ships that were used mostly for troop transport, with galleys providing fighting support. Galleys were still widely used in the north and were the most numerous warships used by Mediterranean powers with interests in the north, especially the French and Iberian kingdoms. Bulkier ships were developed which were primarily sail driven, although the long lowboard Viking style rowed longship saw use well into the 15th century. Their main purpose in the north remained the transportation of soldiers to fight on the decks of the opposing ship (as, for example, at the Battle of Svolder or the Battle of Sluys). Late medieval sailing warships resembled floating fortresses, with towers in the bows and at the stern (respectively, the forecastle and aftcastle). The large superstructure made these warships quite unstable, but the decisive defeats that the more mobile but considerably lower boarded longships suffered at the hands of high boarded cogs in the 15th century ended the issue of which ship type would dominate northern European warfare.

Қаруларды енгізу

Қарудың енгізілуі теңіз соғысындағы маңызды өзгерістердің бастапқы қадамы болды, бірақ кемелер арасындағы шайқастың динамикасын өзгерткеніне біраз уақыт өтті. Кемелерге орнатылған алғашқы қарулар 14 ғасырда пайда болды және ашық палубалар мен шайқас тұғырларында орналасқан кішкентай, балқытылған темірден жасалған бөлшектерден тұрды, көбінесе оларды басқару үшін бір немесе екі адам жеткілікті болды. Олардың мақсаты жауды жаралау, өлтіру немесе жай ғана есінен таныту, дүрсілтіп, қорқыту болды – жауға шабуыл жасамас бұрын. Оқ-дәрінің күшіне төтеп бере алатындай мықтырақ болғандықтан, қарулар кеме экипажына ғана емес, кемеге де зиян келтіру мүмкіндігін арттырды. Бұл қарулар бұрынғы адамға қарсы қарулардан әлдеқайда ауыр болғандықтан, кемелердің тұрақсыздығын болдырмау үшін оларды кеменің төменгі бөлігіне орналастырып, оқ ату тесіктерінен ату қажет болды. Солтүстік Еуропада клинкерлі қаптамамен кеме жасау әдісі корпуста тесіктер жасауды қиындатты, себебі клинкерлі (немесе кленчті) кемелердің құрылымдық беріктігінің көп бөлігі сыртқы қаптамасында болды. Шешім – кеме салмағын көтеруге арналған ішкі қаңқалық құрылымға сүйенетін кемелерден жасалған кемелерді қабылдау болды. Кемелерді батыра алатын ауыр зеңбіректерді орнатқан алғашқы кемелер – кеменің мұртында тікелей темірден жасалған үлкен бөлшектер орнатылған галералар болды. Алғашқы мысалы 1486 жылғы венециялық галераның суретінен белгілі. Галералардағы ауыр артиллерия кеменің мұртында орнатылды, бұл ұзақ жылдар бойы қалыптасқан, бастың бұрылысымен шабуылдау тактикалық дәстүрімен үйлеседі. Галералардағы қару-жарақ 1480 жылдары енгізілгеннен бастап өте ауыр болды және 16 ғасырға дейін қолданылған ортағасырлық тас қабырғаларды жылдам қиратуға қабілетті болды. Бұл уақытша жағалаудағы ескі бекіністердің күшін жойды, оларды оқ-дәрілік қаруларға қарсы тұру үшін қайта жаңарту қажет болды. Қарудың қосылуы галералардың десанттық қабілеттерін де жақсартты, олар ауыр атыспен қолдау көрсетіп шабуылдай алатын, ал мұрттарымен жағаға тірегенде одан да тиімді қорғана алатын болды.

The introduction of guns was the first step towards major changes in naval warfare, but it only slowly changed the dynamics of ship to ship combat. The first guns on ships were introduced in the 14th century and consisted of small wrought iron pieces placed on the open decks and in the fighting tops, often requiring only one or two men to handle them. They were designed to injure, kill or simply stun, shock and frighten the enemy before boarding. As guns were made more durable to withstand stronger gunpowder charges, they increased their potential to inflict critical damage to the vessel rather than just their crews. Since these guns were much heavier than the earlier anti personnel weapons, they had to be placed lower in the ships, and fire from gunports, to avoid ships becoming unstable. In Northern Europe the technique of building ships with clinker planking made it difficult to cut ports in the hull; clinker built (or clench built) ships had much of their structural strength in the outer hull. The solution was the gradual adoption of carvel built ships that relied on an internal skeleton structure to bear the weight of the ship. The first ships to actually mount heavy cannon capable of sinking ships were galleys, with large wrought iron pieces mounted directly on the timbers in the bow. The first example is known from a woodcut of a Venetian galley from 1486. Heavy artillery on galleys was mounted in the bow which fit conveniently with the long standing tactical tradition of attacking head on and bow first. The ordnance on galleys was quite heavy from its introduction in the 1480s, and capable of quickly demolishing medieval style stone walls that still prevailed until the 16th century. This temporarily upended the strength of older seaside fortresses, which had to be rebuilt to cope with gunpowder weapons. The addition of guns also improved the amphibious abilities of galleys as they could assault supported with heavy firepower, and could be even more effectively defended when beached stern first.

Жаяу әскердің көтерілуі

Орта ғасырларда атты әскер ұзақ жылдар бойы шайқас алаңында үстемдік құрды. Ауыр қаруланған атты рыцарьлар, еріктірілген шаруалар мен жеңіл қаруланған бос адамдар үшін қорқынышты қарсылас болды. Атты әскерді жеңу үшін жаяу әскерлер гректердің ежелгі дәуірде жетілдірген зымырандардың көп саны немесе тығыз қатарға жиналған фаланга тактикасын қолданды.

Швейцариялық пикмендер

Орта ғасырларда ұзын найзалар мен тығыз жиналған жаяу әскерлер жиі қолданылды. 1302 жылы Алтын шпор шайқасында фламанд жаяу әскері француз рыцарьдарымен кездесіп, жеңіске жетті, 1176 жылы Ломбардтар Легнано шайқасында солай істеді, ал шотландтар ауыр қаруланған ағылшын атты әскеріне қарсы тұрды. Сент-Луи крест жорығы кезінде француз рыцарьдары мысырлық атты әскерін кері қайтару үшін тығыз найза және қалқаннан құрылған фаланга жасады. Швейцариялықтар орта ғасырдың соңында найза тактикасын қолданды. Найза қолданушылар әдетте топтасып, атты шабуылды күтіп отырса, швейцариялықтар икемді құрылымдар мен шабуылға толы маневрлерді жасап, қарсыластарын жауап беруге мәжбүр етті. Швейцариялықтар Моргартен, Лаупен, Семпах, Грансон және Муртен шайқастарында жеңіске жетті, ал 1450 мен 1550 жылдар аралығында Еуропадағы барлық маңызды князьдер (ағылшын мен шотландтардан басқа) швейцариялық найза қолданушыларды жалдады немесе олардың тактикасы мен қаруларын (мысалы, неміс Ландскнехттері) үлгі алды.

Уэльстік және ағылшындық қанатшы

Уэльстік және ағылшын садақшылары бір бөліктен жасалған ұзын садақтарды (бірақ кейінірек кейбір садақтар құрама конструкцияға көшті) қолданды, олар заманауи тілмелерді тесіп өтетін және пластиналық қаруларға зиян келтіретін/деформациялайтын жебелерді жіберуге мүмкіндік берді. Ұзын садақты меңгеру қиын болды, ол ұзақ жылдар бойы қолдануды және үздіксіз жаттығуды қажет етті. Шебер садақшы минутына шамамен 12 рет атуға қабілетті болды. Бұл ату жылдамдығы арбалет сияқты қарсылас қарулардан әлдеқайда жоғары болды немесе алғашқы ұңғылы қарулар. Ұзын садақтың ең жақын бәсекелесі – әлдеқайда қымбат арбалет, оны көбінесе қалалық жасақтар мен жалдамалы әскерлер қолданды. Арбалеттің тегіс өту қабілеті жоғары болды және ұзақ жылдар бойы жаттығу қажет болмады. Алайда, ол ұзын садақтың ату жылдамдығына жете алмады. Креси мен Аженкур шайқастарында садақшылар рыцарьлар қатарына жебелердің бұлттарын жіберді. Кресиде тіпті 5000 генуэздік арбалетші оларды биіктіктен ығыстыра алмады. Аженкурда мыңдаған француз рыцарьлары броняны тесіп өтетін бодикін ұштар жебелермен және жылқыны жарақаттайтын кең басты жебелермен құлдырады. Ұзын садақшылар француз аристократиясының бір буынын түгелдей жойды.

Батырма соғысына көшу

1326 жылы еуропалық ең алғашқы тапанша суреті Вальтер де Милеметтің қолжазбасында пайда болды. 1350 жылы Петрарка майдандағы зеңбіректердің болуы "басқа қару-жарақтар сияқты әдеттегідей және таныс" екенін жазды. Ертедегі артиллерия Жүз жылдық соғыста шектеулі рөл атқарды, бірақ 1494-1559 жылдардағы Италия соғыстарында маңызды рөлге ие болды, бұл ертедегі заманауи соғыстың басталуын білдірді. Карл VIII Италияға жорық жасағанда, ол өзімен бірге алғашқы толыққанды жылдам қоршау құралдарын әкелді: дөңгелекті арбаларға орнатылған кальвериндер мен бомбалар, оларды келгеннен кейін бірден жау бекінісіне қарсы қолдануға болатын.

Стратегия және тактика

Орта ғасырдағы жорықтар стратегиялық оймен жоспарланды, мысалы, әскердің рухын бірлікте ұстау, әскерлерді жылжытуды жоспарлау және сандық басымдықпен шабуылға шығу. Орта ғасыр әскерлері қарсы әскерді күтпеген жерден шабуылдау үшін, әскерлердің қозғалысын жаңылыстыру сияқты стратегиялық түрде алдау тактикасын қолданды. Сонымен қатар, олар әскердің мөлшері және жабдықталуы туралы бұрмаланған мәлімет таратушы еді.

Әскери қызмет

Публий Флавий Вегеций Ренат «De re militari» (Әскери істер туралы) еңбегін, шамасы, 4-ші ғасырдың соңында жазды. Тарихшы Уолтер Гоффарт бұл еңбекті «Орта ғасырлар бойындағы соғыс туралы нұсқаулық» деп сипаттаған, және «De re militari» Латын Батысында кеңінен таралды. Батыс Еуропа әскери білімінің негізі ретінде бір мәтінге сүйенсе, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Византия империясында әскери жазушылардың бірінен кейін бірі пайда болды. Вегецийдің өзі әскери тәжірибесі болмаса да, «De re militari» Катон мен Фронтиннің еңбектерінен алынған. Оның кітаптары жарық көргеннен бастап 16-шы ғасырға дейін Батыс Еуропадағы әскери дискурстың стандарты болды. «De re militari» бес кітаптан тұрады: солдат кім болуы керек және олар қандай дағдыларды үйренуі тиіс, әскердің құрамы мен құрылымы, далалық тактика, қамалдарды қалай алу және олардан қалай қорғану, сондай-ақ теңіз күштерінің рөлі. Вегецийдің пікірінше, жаяу әскер әскердің ең маңызды бөлігі болды, себебі ол атты әскерге қарағанда арзанға түсетін және кез келген жерде қолданылуы мүмкін еді. Оның алға қойған қағидаларының бірі – генерал жеңіске сенімді болғанда ғана немесе басқа амал қалмағанда ғана шайқасқа түсуі керек. Археолог Роберт Лиддиард былай түсіндіреді: «Ашық дала шайқастары, әсіресе 11-ші және 12-ші ғасырларда сирек кездесетін». Оның еңбегі кеңінен көшіріліп, бүгінгі күнге дейін 200-ден астам көшірмесі, аудармалары мен үзінділері сақталған. Алайда, Вегецийдің соғыстың нақты тәжірибесіне, оның идеяларына қарағанда қаншалықты әсер еткені оның айқын нәрселерді баяндауға бейімділігіне байланысты белгісіз. Сондықтан, Вегецийдің еңбегін оқыған сарбаздардың саны аз болуы мүмкін. Римдіктердің бабалары жақсы білім алған және соғыста тәжірибелі болғанмен, ерте орта ғасырлардағы еуропалық ақсүйектер білімдерімен мақтанбады. Бірақ 12-ші ғасырдан бастап олардың оқуы жиі кездесетін болды. Кейбір сарбаздар соғыс тәжірибесін оқығаннан да құндырақ деп санады. Мысалы, 14-ші ғасырдағы рыцарь Жофро де Шарни соғыс туралы жазғанда, тыңдаушыларына жоғары тұрған офицерлерден кеңес алып, оларды байқауды ұсынды. Вегеций орта ғасырлық соғыс әдебиетінде маңызды орынға ие болды, бірақ оның еңбегін дін қызметкерлеріне қарағанда жауынгерлер тобы қаншалықты оқығаны белгісіз.

Publius Flavius Vegetius Renatus wrote De re militari (Concerning Military Matters) possibly in the late 4th century. Described by historian Walter Goffart as "the bible of warfare throughout the Middle Ages", De re militari was widely distributed through the Latin West. While Western Europe relied on a single text for the basis of its military knowledge, the Byzantine Empire in Southeastern Europe had a succession of military writers. Though Vegetius had no military experience and De re militari was derived from the works of Cato and Frontinus, his books were the standard for military discourse in Western Europe from their production until the 16th century. De re militari was divided into five books: who should be a soldier and the skills they needed to learn, the composition and structure of an army, field tactics, how to conduct and withstand sieges, and the role of the navy. According to Vegetius, infantry was the most important element of an army because it was cheap compared to cavalry and could be deployed on any terrain. One of the tenets he put forward was that a general should only engage in battle when he was sure of victory or had no other choice. As archaeologist Robert Liddiard explains, "Pitched battles, particularly in the eleventh and twelfth centuries, were rare." Although his work was widely reproduced, and over 200 copies, translations, and extracts survive today, the extent to which Vegetius affected the actual practice of warfare as opposed to its concept is unclear because of his habit of stating the obvious. so it may be the case that few soldiers read Vegetius' work. While their Roman predecessors were well educated and had been experienced in warfare, the European nobility of the early Medieval period were not renowned for their education, but from the 12th century, it became more common for them to read. Some soldiers regarded the experience of warfare as more valuable than reading about it; for example, Geoffroi de Charny, a 14th century knight who wrote about warfare, recommended that his audience should learn by observing and asking advice from their superiors. Vegetius remained prominent in medieval literature on warfare, although it is uncertain to what extent his work was read by the warrior class as opposed to the clergy.

Жабдықтар мен логистика

Орта ғасырдағы соғыс көбінесе азық-түлік керуендерін пайдаланудан бұрын жүргізілді, яғни әскерлер өтетін аумақтан азық-түлікпен қамтамасыз етілуі керек еді. Бұл, әскерилердің кең ауқымда тоналауынан қашу мүмкін емес еді, және 14-шы ғасырда шевэуше тактикасына баса назар аударылды, онда атты әскерлер жаудың аумағын өртеп, тонау арқылы жауды алаңдатып, оның рухын түсіруге, сондай-ақ олардың жабдықталуын қиындатуға тырысты. Орта ғасырлар бойында сарбаздар өздерін-өздерімен қамтамасыз етуге жауапты болды, ол азық-түлік іздеу, тонау немесе сатып алу арқылы жүзеге асырылды. Дегенмен, әскери қолбасшылар көбінесе әскерлеріне азық-түлік пен жабдықтармен қамтамасыз етті, бірақ бұл сарбаздардың жалақысынан төленді, немесе сарбаздар өз жалақыларынан төлеуге міндетті болды, бұл шығынға немесе тіпті пайдаға әкелуі мүмкін еді. 1294 жылы, Шотландияның Джон II де Баллиол Англияның Эдуард I-нің Францияға жоспарланған жорылысын қолдаудан бас тартқан жылы, Эдуард I Уэльс және Шотландияда шерифтер саудагерлерден азық-түлік, жылқылар мен арбаларды міндетті түрде сатып алу жүйесін енгізді, бұл бағалар нарықтық бағалардан төмен бекітілді, патшаның құқықтарына сәйкес. Бұл тауарлар содан кейін Шотландияның оңтүстігіндегі және Шотландия шекарасы бойындағы Корольдік қоймаларына тасымалданды, онда оның басшылығындағы ағылшын сарбаздары оларды сатып ала алатын. Бұл 1296 жылы басталған Шотландияның Бірінші Тәуелсіздік соғысы кезінде де жалғасты, бірақ бұл жүйе танымал болмады және 1307 жылы Эдуард I-нің қайтысымен аяқталды. Рим және Парсы әскерлерінен айырмашылығы, сол кезде олардың екеуі де көптеген ауыр жаяу әскерлер мен ауыр атты әскерлерге (катафракттар мен клибанарийлерге) ие болды, олар жақсы жабдықталған, қатты қорғалған, тәжірибелі және тәртіпті болды. Арабтардың басып кіруі екі ежелгі державаның да ұзаққа созылған Византия-Сассанид соғыстарынан шаршаған кезде болды, әсіресе 602-628 жылдардағы Византия-Сассанид соғысы екі империяны да құлауға жақын әкелді. Сонымен қатар, әдетте көп ұлтты Византия армиясы әрдайым келіспеушіліктерге толы болды және біртұтас басшылықтан мүгедек болды, Сасанидтер арасында да осындай жағдай болды, олар арабтардың келуінен он жыл бұрын ащы азаматтық соғысқа ұшырады. Керісінше, Сасанидтер мен Византиялықтарға қарсы араб соғыстарына дейін болған Ридда соғыстары Халифат армиясын біріккен және адал күшке айналдырды.

Medieval warfare largely predated the use of supply trains, which meant that armies had to acquire food supplies from the territory they were passing through. This meant that large scale looting by soldiers was unavoidable, and was actively encouraged in the 14th century with its emphasis on chevauchée tactics, where mounted troops would burn and pillage enemy territory in order to distract and demoralize the enemy while denying them their supplies. Through the medieval period, soldiers were responsible for supplying themselves, either through foraging, looting, or purchases. Even so, military commanders often provided their troops with food and supplies, but this would be provided instead of the soldiers' wages, or soldiers would be expected to pay for it from their wages, either at cost or even with a profit. In 1294, the same year John II de Balliol of Scotland refused to support Edward I of England's planned invasion of France, Edward I implemented a system in Wales and Scotland where sheriffs would acquire foodstuffs, horses and carts from merchants with compulsory sales at prices fixed below typical market prices under the Crown's rights of prise and purveyance. These goods would then be transported to Royal Magazines in southern Scotland and along the Scottish border where English conscripts under his command could purchase them. This continued during the First War of Scottish Independence which began in 1296, though the system was unpopular and was ended with Edward I's death in 1307. In contrast to the Roman and Persian army at the time both had large numbers of heavy infantry and heavy cavalry (cataphracts and clibanarii) that were better equipped, heavily protected, and were more experienced and disciplined. The Arab invasions came at a time when both ancient powers were exhausted from the protracted Byzantine–Sassanid Wars, particularly the bitterly fought Byzantine–Sassanid War of 602–628 which had brought both empires close to collapse. Also, the typically multi ethnic Byzantine force was always wracked by dissension and lacked a unity of command, a similar situation also being encountered among the Sassanids who had been embroiled in a bitter civil war for a decade before the coming of the Arabs. In contrast, the Ridda Wars which preceded the Arab conflicts with both the Sasanids and the Byzantines, had forged the Caliphate's army into a united and loyal fighting force.

Викингтер

Викингтердің қаһарлылығы мен шабуылдарының жылдамдығы Еуропаны қорқытып, күшті күшке айналдырды. Теңіздегі шабуылдар бұл тұста жаңалық емес еді, бірақ викингтер кеме жасау, тактика және оқу арқылы осы істі ғылым деңгейіне жеткізді. Басқа шабуылшылардан өзгеше, викингтер Еуропаның тарихына терең із қалдырды. Викингтер дәуірінде олардың жорықтары, көбінесе шабуылдар мен сауданы біріктіре отырып, ежелгі Франк империясының көп бөлігіне, Британ аралдарына, Балтық аймағына, Ресейге, сондай-ақ мұсылмандық және христиандық Иберияға жетті. Көптегендері жалдамалы әскер ретінде қызмет етті, ал Константинополь императорының қасындағы әйгілі Варяг гвардиясы негізінен скандинавиялық жауынгерлерден құралды. Викингтердің ұзын кемелері жылдам және маневрлі болды; олар терең теңіздерде де, сайып келген өзендерде де жүзе алатын. Көбінесе нысанаға күтпеген жерден шабуылдап, партизандық тактиканы қолданып, жылдам шегініп отыратын. Толық қаруланған викинг шабуылшысы темір дулыға мен тілме киіп, балта, қылыш, қалқан, найза немесе үлкен "даниялық" екі қолды балғамен күресер еді, бірақ әдеттегі шабуылшы қарусыз, тек садақ-жебе, сеax (қысқа қылыш), қалқан және найзамен жүретін. Үкімет жүйесі нашар дамыған Еуропа елдері тиісті қарсылық ұйымдастыра алмай, викингтердің шабуылынан ең көп зардап шекті. Викинг шабуылшылары басым күштерге немесе қатты қарсылыққа тап болғанда шегініп, кейін басқа жерлерге шабуыл жасауға немесе өздерінің базаларына қайтуға мүмкіндік алатын. Уақыт өте келе викингтердің шабуылдары күрделене түсті, бірнеше күштер мен үлкен армияларды қатыстыратын үйлестірілген шабуылдар жасалды, мысалы, 9-ғасырда Англияны қиратқан "Ұлы Бутпайлар Армиясы". Соңғы кезде викингтер басып алған аймақтарды ұстап тұруға тырысты, алдымен қыстап, кейін кеңейту үшін бекіністер салды. Дания, Норвегия және Швеция патшалықтарын біріктіргеннен кейін, бұл кезең тонау немесе жаулап алу мақсатымен жасалған шабуылдардың аяқталуын білдірді; олар соғыс жүргізудің еуропалық континенттік дәстүріне бейімделіп, теңіз күшін сақтап қалды. "Викингтер" стиліндегі кемелер 14-ғасырға дейін соғыста қолданылды. Алайда, кеме жасау саласындағы басқа дамыған елдердің жетістіктері теңіздегі олардың бұрынғы артықшылықтарын жойды, ал қамалдардың салынуы викингтердің шабуылдарына тосқауыл қойып, оларды тоқтатты. Жоғары орта ғасырлардағы скандинавия армиялары Солтүстік Еуропа армияларының жалпы үлгісін ұстанды, бірақ жаяу әскерге көбірек мән берді. Скандинавияның табиғи жағдайы ауыр жаяу әскерге қолайлы болды, ал ақсүйектер континенттік үлгіде атқа міне соғысса, скандинавиялық шаруалар жақсы қаруланған және жақсы қорғалған жаяу әскерін құрды, олардың шамамен 30-50 пайызы садақшылар немесе арбалетшілерден тұрды. Арбалет, жалпақ садақ және ұзын садақ Швеция мен Финляндияда ерекше танымал болды. Желілі тілме, ламелді тілме және пластиналы тілме пластиналы тілмелер пайда болғанға дейін скандинавиялық жаяу әскердің әдеттегі қаруы болды.

The Vikings were a feared force in Europe because of their savagery and speed of their attacks. Whilst seaborne raids were nothing new at the time, the Vikings refined the practice to a science through their shipbuilding, tactics and training. Unlike other raiders, the Vikings made a lasting impact on the face of Europe. During the Viking age, their expeditions, frequently combining raiding and trading, penetrated most of the old Frankish Empire, the British Isles, the Baltic region, Russia, and both Muslim and Christian Iberia. Many served as mercenaries, and the famed Varangian Guard, serving the Emperor of Constantinople, was drawn principally of Scandinavian warriors. Viking longships were swift and easily manoeuvered; they could navigate deep seas or shallow rivers, The usual method was to approach a target with the element of surprise and then retire swiftly using guerrilla style fighting. The fully armoured Viking raider would wear an iron helmet and a mail hauberk, and fight with a combination of axe, sword, shield, spear or great "Danish" two handed axe, although the typical raider would be unarmoured, carrying only a bow and arrows, a seax, a shield and spear. European countries with a weak system of government would be unable to organize a suitable response and would naturally suffer the most to Viking raiders. Viking raiders always had the option to fall back in the face of a superior force or stubborn defence and then reappear to attack other locations or retreat to their bases. As time went on, Viking raids became more sophisticated, with coordinated strikes involving multiple forces and large armies, as the "Great Heathen Army" that ravaged Anglo Saxon England in the 9th century. In time, the Vikings began to hold on to the areas they raided, first wintering and then consolidating footholds for further expansion later. After the Vikings consolidated their kingdoms of Denmark, Norway, and Sweden, this period marks the end of significant raider activity both for plunder or conquest; adapting a more continental European tradition of warfare, whilst retaining an emphasis on naval power – the "Viking" clinker built warship was used in the war until the 14th century. However, developments in shipbuilding elsewhere removed the advantage they previously enjoyed at sea, whilst castle building throughout frustrated and eventually ended Viking raids. The Scandinavian armies of the High Middle Ages followed the usual pattern of the Northern European armies, but with a stronger emphasis on infantry. The terrain of Scandinavia favoured heavy infantry, and whilst the nobles fought mounted in the continental fashion, the Scandinavian peasants formed a well armed and well armoured infantry, of which approximately 30% to 50% would be archers or crossbowmen. The crossbow, the flatbow and the longbow were especially popular in Sweden and Finland. The chainmail, the lamellar armour and the coat of plates were the usual Scandinavian infantry armour before the era of plate armour.

Моңғолдар

1241 жылға қарай, Ресейдің үлкен бөлігін бағындырған моңғолдар, қашқан кумандарды қуа отырып, үш бағыттан күшті шабуылмен Еуропаға жорықтарын жалғастырды. Кумандар Венгрия королі IV Беламен белгісіз одақ құрған болатын. Олар бірінші Польшаға, содан кейін Венгрияға басып кірді, бұл Мохи шайқасындағы венгрлердің ойсырау жеңілісімен аяқталды. Моңғолдардың мақсаты венгр-куман одағын жеңу болған сияқты. Ұлы хан қайтыс болған жазда моңғолдар Австрия мен Богемияға шабуыл жасады, ал моңғол князьдері жаңа Ұлы хан сайлау үшін өз елдеріне қайтып келді. Алтын Орда XIII ғасырда мажарлар, литвалықтар және поляктармен жиі қақтығысты, 1260 және 1280 жылдары екі ірі шабуыл жасады. 1284 жылы мажарлар Венгрияға жасалған соңғы ірі шабуылды тойтарды, ал 1287 жылы поляктар оларға қарсы шабуылды жеңіске бұрды. Алтын Ордадағы тұрақсыздық Орданың батыс майданында демалыс әкелді. Бұрынғы кең ауқымды жорықтар мен шабуылдар, моңғолдардың кеңеюіне тән болған, соңғы ұлы моңғол басшысы Тамерланның өліміне байланысты тоқтатылды. Венгрия және Польша жылдам қимылдайтын қауіпке жауап ретінде кең ауқымды бекіністер салды, жақсы қаруланған атты әскер түрінде армияны реформалады және монғолдардың жергілікті басымдығын жоққа шығаруға мүмкіндік беретін шайқас алаңын бақылауға алғанша шайқасқа түсуден бас тартты. Литвалықтар қорғаныс үшін өздерінің орманды мекендеріне сүйенді және моңғолдар басып алған Ресейге шабуыл жасау үшін атты әскерін пайдаланды. Олар бекіністерге шабуыл жасағанда, ауруды таратуға көмектесу үшін өлі немесе ауру жануарларды бекіністерге лақтырып жіберді.

Түрік және Орталық Азия

Түркілердің ерте тобы – Селжұқтар, жеңіл атты әскердегі садақшыларымен танымал болды. Бұл қатал көшпелілер жиі Византия империясы сияқты империяларға шабуыл жасап, жылдамдық пен уақытты дұрыс пайдаланып, византиялықтардың ауыр катафракттарын жеңіп, бірнеше жеңіске жетті. Атап айтарлықтай жеңіс – Манзикерт шайқасы, онда византиялық генералдардың арасындағы келіспеушілік түріктерге шабуыл жасауға қолайлы мүмкіндік берді. Олар катафракттарды жебелермен шалып, олардан озып өтіп, содан кейін IX ғасырдан бері қолданылып келе жатқан қисыш қылыштарды (сцимитар) пайдаланған жеңіл атты әскермен олардың қимылсыз жаяу әскерін талқандады.