Протеаз ингибиторлары – HIV/AIDS, гепатит C және COVID-19-ға қарсы қолданылатын вирустық препараттар. Түрлері, қауіп-қатерлері мен резистенттілік туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
ВИЧ/СПИД-ті және гепатит С-ті емдеуде қолданылатын вирусқа қарсы дәрі-дәрмектердің класы. Протеаза ингибиторлары (ПИ) – бұл ақуыздарды бөлшектейтін ферменттерге кедергі келтіретін дәрі-дәрмектер. Ең танымалдары – ВИЧ/СПИД, гепатит С және COVID-19-ды емдеуде кеңінен қолданылатын вирусқа қарсы дәрілер. Бұл протеаза ингибиторлары вирустың репликациясын вирустық протеазаларға (мысалы, ВИЧ-1 протеазасына) іріктеп байлануы және инфекциялық вирустық бөлшектердің пайда болуына қажетті протеин прекурсорларының протеолитикалық бөлінуін бұғаттау арқылы болдырмайды. Клиникалық тәжірибеде әзірленген және қазіргі уақытта қолданылатын протеаза ингибиторларына мыналар жатады:
Class of antiviral drugs used to treat HIV/AIDS and hepatitis C
Protease inhibitors (PIs) are medications that act by interfering with enzymes that cleave proteins. Some of the most well known are antiviral drugs widely used to treat HIV/AIDS, hepatitis C and COVID 19. These protease inhibitors prevent viral replication by selectively binding to viral proteases (e. g. HIV 1 protease) and blocking proteolytic cleavage of protein precursors that are necessary for the production of infectious viral particles. Protease inhibitors that have been developed and are currently used in clinical practice include:
Бұл препараттардың нысанасының ерекшелігін ескере отырып, антибиотиктермен қатар, дәріге төзімді мутацияланған вирустардың даму қаупі бар. Бұл қауіпті азайту үшін әрқайсысы әртүрлі мақсатқа бағытталған бірнеше түрлі дәрілерді бірге қолдану кең таралған. Жоғарыда аталған адам емес протеазалардан басқа, адам протеазаларының ингибиторларын қатерлі ісікке қарсы емдеуде қолдануға болады. Мақалаларды қараңыз: матрицалық металлопротеиназа ингибиторы және протеазом ингибиторы. Бұған дейін жыл сайын өлім-жітім көрсеткіші шамамен 20%-ға өсіп отырды.
Атауы | Сауда атауы | Компания | Патент | FDA мақұлдаған күні | Ескертулер
---|---|---|---|---|---
Саквинавир | Инвиразе, Фортовазе | Хоффманн–Ла Рош | | 6 желтоқсан 1995 | АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мақұлдаған алғашқы протеаза ингибиторы.
Ритонавир | Норвир | AbbVie | | 1 наурыз 1996 | AbbVie патент берілген кезде Abbott Laboratories компаниясының құрамына кірді. Ритонавир протеаза ингибиторы ретінде басқа протеаза ингибиторларының ыдырауын тежейді. Бұл қасиет оны дәрілік қоспаларда өте пайдалы етеді.
Индинавир | Crixivan | Merck & Co. | | 13 наурыз 1996 |
Нельфинавир | Вирасепт | Хоффманн–Ла Рош | | 14 наурыз 1997 |
Ампренавир | Агенераза | GlaxoSmithKline | | 15 сәуір 1999 | FDA ретровирусқа қарсы он алтыншы рет мақұлдады. Бұл протеаза ингибиторының алғашқы түрі, ол 8 сағат сайын қабылданудың орнына күніне екі рет қабылдауға рұқсат етілген. Бұл ыңғайлы дозаның өз бағасы болды, өйткені қажетті доза – 8 өте үлкен гель капсуласында берілген 1200 мг. Өнім өндіруші оны 2004 жылдың 31 желтоқсанында тоқтатты, өйткені ол фозампренавирмен алмастырылды.
Лопинавир | Kaletra | AbbVie | | 15 қыркүйек 2000 | Ритонавирмен бірге тек тұрақты дозада (осыған lopinavir/ritonavir дегенді қараңыз) сатылады. AbbVie компаниясы патент берілген кезде Abbott Laboratories компаниясының құрамына кірді.
Атазанавир | Reyataz | Bristol Myers Squibb | | 20 маусым 2003 | Атазанавир күніне бір рет қолдануға рұқсат етілген алғашқы ингредиент болды. Қосымша әсер ретінде липодистрофия мен холестериннің жоғарылауына әкелетіндігі аз. Сондай-ақ басқа ПИ-мен өзара төзімді болмауы мүмкін.
Фосампренавир | Lexiva, Telzir | GlaxoSmithKline | | 20 қазан 2003 | Ампренавирдің пропрепараты. Адам организмі активті ингредиентті құрайтын ампренавирді қалыптастыру үшін фозампренавирді метаболизмге айналдырады. Бұл метаболизм ампренавирдің қолданылу ұзақтығын ұзартады, осылайша фосампренавир ампренавирдің баяу шығарылатын нұсқасы болып табылады және стандартты ампренавирге қарағанда қажетті таблеткалар санын азайтады.
Типранавир | Aptivus | Boehringer Ingelheim | | 22 маусым 2005 | Типранавир динатрий деп те аталады.
Дарнаувир | Prezista | Janssen Therapeutics | | 23 маусым 2006 | 2016 жылға қарай дарнаувир OARAC-тің бұрын-соңды емделмеген және емделуден өткен ересектер мен жасөспірімдерге ұсынылатын емдеу нұсқасы болып табылады. Қазіргі кезде жүргізіліп жатқан III фазалық зерттеулер бойынша, дарнаувир/ритонавир комбинациясының бірінші кезектегі терапияда лопинавир/ритонавир комбинациясынан артық тиімділігі жоғары екені анықталды. Дарнаувир – бұл ұзақ уақыттан бері бағасы көтерілмеген алғашқы дәрі. Ол осы типтегі басқа екі дәрі-дәрмекті басып өтіп, үшінші дәрі-дәрмектің бағасына теңесті.
Given the specificity of the target of these drugs there is the risk, like with antibiotics, of the development of drug resistant mutated viruses. To reduce this risk, it is common to use several different drugs together that are each aimed at different targets. In addition to those non human proteases listed above, inhibitors of human proteases may be used to treat cancer. See the articles matrix metalloproteinase inhibitor and proteasome inhibitor Prior to this the annual death rate had been increasing by approximately 20% each year. Name Trade name Company Patent FDA approval date Notes Saquinavir Invirase, Fortovase Hoffmann–La Roche December 6, 1995 The first protease inhibitor approved by the U. S. Food and Drug Administration (FDA). Ritonavir Norvir AbbVie March 1, 1996 AbbVie was part of Abbott Laboratories when patent was granted. As well as being a protease inhibitor in its own right, ritonavir inhibits the breakdown of other protease inhibitors. This property makes it very useful in drug combinations. Indinavir Crixivan Merck & Co. March 13, 1996 — Nelfinavir Viracept Hoffmann–La Roche March 14, 1997 — Amprenavir Agenerase GlaxoSmithKline April 15, 1999 The sixteenth FDA approved antiretroviral. It was the first protease inhibitor approved for twice a day dosing instead of needing to be taken every eight hours. The convenient dosing came at a price, as the dose required is 1,200 mg, delivered in 8 very large gel capsules. Production was discontinued by the manufacturer December 31, 2004, as it has been superseded by fosamprenavir. Lopinavir Kaletra AbbVie September 15, 2000 Is only marketed as a fixed dose combination with ritonavir (see lopinavir/ritonavir). AbbVie was part of Abbott Laboratories when patent was granted. Atazanavir Reyataz Bristol Myers Squibb June 20, 2003 Atazanavir was the first PI approved for once daily dosing. It appears to be less likely to cause lipodystrophy and elevated cholesterol as side effects. It may also not be cross resistant with other PIs. Fosamprenavir Lexiva, Telzir GlaxoSmithKline — October 20, 2003 A prodrug of amprenavir. The human body metabolizes fosamprenavir in order to form amprenavir, which is the active ingredient. That metabolization increases the duration that amprenavir is available, making fosamprenavir a slow release version of amprenavir and thus reduces the number of pills required versus standard amprenavir. Tipranavir Aptivus Boehringer Ingelheim — June 22, 2005 Also known as tipranavir disodium. Darunavir Prezista Janssen Therapeutics June 23, 2006 As of 2016, darunavir is an OARAC recommended treatment option for treatment naïve and treatment experienced adults and adolescents. Several ongoing phase III trials are showing a high efficiency for the darunavir/ritonavir combination being superior to the lopinavir/ritonavir combination for first line therapy. Darunavir is the first drug in a long time that did not come with a price increase. It leapfrogged two other approved drugs of its type, and is matching the price of a third.
АРВИ- ге қарсы емес антивирустық белсенділік
2021 жылдың 22 желтоқсанында Pfizer компаниясының SARS-CoV-2 вирусына қарсы әсер ететін Paxlovid препарат комбинациясы мақұлданды. Ол нирматрелвир – SARS-CoV-2 вирусының 3C-тәрізді протеазасына бағытталған протеаза ингибиторы және нирматрелвирдің метаболизмін тежеу үшін қолданылатын ритонавирдің үйлесімінен тұрады. Протеаза ингибиторлары гепатит С-ті емдеу үшін де қолданылады.
A drug combination targeting SARS CoV 2 from Pfizer, Paxlovid, was approved on December 22, 2021. It is a combination of nirmatrelvir, a protease inhibitor targeted to SARS CoV 2's 3C like protease, and ritonavir to inhibit nirmatrelvir's metabolism. Protease inhibitors also are used to treat Hepatitis C.
Қатерлі ісікке қарсы белсенділігі
Зерттеушілер протеаза ингибиторларын қатерлі ісікті емдеу үшін пайдалану мүмкіндігін зерттеп жатыр. Мысалы, нельфинавир және атазанавир ісік жасушаларын культурада (Петри табағында) өлтіре алады. Бұл әсер әлі адамдарда зерттелмеген, бірақ зертханалық егешқұйрықтарда жүргізілген зерттеулер нельфинавирдің осы жануарларда ісіктердің өсуін тежеуге қабілетті екенін көрсетті, бұл препаратты адамдарда сынауға үміт беретін жағдай. Бұл липодистрофия бұқаралық тілде индинавир (Crixivan) құрметіне "Crix belly" деп аталады.
Researchers are investigating whether protease inhibitors could possibly be used to treat cancer. For example, nelfinavir and atazanavir are able to kill tumor cells in culture (in a Petri dish). This effect has not yet been examined in humans; but studies in laboratory mice have shown that nelfinavir is able to suppress the growth of tumors in these animals, which represents a promising lead towards testing this drug in humans as well. This lipodystrophy is colloquially known as "Crix belly", after indinavir (Crixivan).