Кіріспе

Зидовудин (ZDV), сондай-ақ азидотимидин (AZT) деп те аталады, ВИЧ/ЖҚС-тің алдын алу және емдеу үшін қолданылған алғашқы антиретровирустық дәрі-дәрмек болды. Оны әдетте басқа антиретровирустық препараттармен бірге қолдану ұсынылады. Жиі кездесетін қосымша әсерлерге бас ауруы, қызба және құсық жатады. Burroughs Wellcome компаниясы оны жалпы қолданыстағы формуладан қайта синтездеген. Бұл препарат 1987 жылы АҚШ-та бекітілді және ВИЧ-ке қарсы алғашқы ем болды. Ол Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Қажетті дәрілер тізіміне" енген. Ол генериктік препарат ретінде қолжетімді. 2019 жылғы деректер бойынша, стандартты емдеу тәулігіне бір рет қабылданатын үш препараттан тұрады, оның құрамында AZT болуы мүмкін.

АИТВ-тің алдын алу

AZT ламивудин деп аталатын басқа антиретровирустық препаратпен бірге инфекцияға ұшырағаннан кейінгі профилактикада (ПЭП) қолданылды. Олар бірігіп, вирустың алғашқы бір реттік әсерінен кейін ВИЧ инфекциясының қаупін айтарлықтай азайтады. Соңғы кезде AZT тенофовир сияқты басқа антиретровирустық препараттармен алмастырылды, бұл ПЭП-ті қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Тенофовирге дейін, ол жүктілік, босану және босану кезінде анадан балаға ВИЧ жұқтырудың алдын алу және емдеу үшін клиникалық жолдың маңызды бөлігі болды, сондай-ақ жұқпаған бауырластардың перинаталдық және жаңа туған кездегі дамуына да қатысты. AZT болмаған жағдайда, ВИЧ жұқтырған аналардың 10–15% ұрықтарының өзі де жұғады. AZT-ні ұрықтанғаннан кейін, босанғаннан кейін және босанғаннан кейін алты апта өткеннен кейін үш кезеңде қолданғанда бұл қауіп 8%-ға дейін төмендейтіні дәлелденді. Антиретровирустық препараттарды қатаң қолдану, кесарево тілімі, бет маскалары, ауыр резеңке қолғаптар, клиникалық жағынан бөлінген бір реттік пеленкалар және ауызға жанасудан аулақ болу сияқты тұрақты және алдын ала сақтандыру шаралары балаларға ВИЧ жұқтыруын 1–2%-ға дейін азайтуға көмектеседі. 1994–1999 жылдар аралығында AZT анадан балаға ВИЧ жұқтырудың алдын алудың негізгі құралы болды. AZT профилактикасы АҚШ-та 1000-нан астам ата-ана мен баланың ЖҚС-тен қаза болуына жол бермеді. Сол кезде АҚШ-та ВИЧ жұқтырған аналарға қабылданған стандартты емдеу 076 режимі деп белгілі болды, ол екінші триместрден бастап күніне бес AZT дозасын және босану кезінде AZT-ні тамырға салуды қамтыды. Бұл емдеу ұзаққа соққандықтан және қымбат болғандықтан, анадан балаға жұқтыру маңызды мәселе болып табылатын «ресурсы аз» елдерде оны жүзеге асыру мүмкін емес деп есептелді. 1990 жылдардың соңында «ресурсы аз» елдерде қолдануға арналған қысқа, қарапайым емнің тиімділігін зерттеу мақсатында бірқатар зерттеулер жүргізілді. Бұл AZT-нің қысқа курсы нашар сапалы емдеу болып саналды және егер ол АҚШ-та сынақтан өткен болса, ол медициналық қателік болар еді. Дегенмен, бұл кедейленген науқастардың күтімін жақсартуға және олардың өмір сүруін ұзартуға көмектесетін емдеу болды, бірақ ол клиникалық жағдайда кеңінен қолданылмады. Ол бактерияларға әсер етеді, бірақ оның әсер ету механизмі әлі толыққанды түсіндірілмеген. In vitro және in vivo зерттеулерінен алынған нәтижелер AZT-нің көп дәріге төзімді грам-теріс бактерияларға (mcr 1 генін тасымалдайтын және металл-бета-лактамаза өндіретін штаммдарды қоса алғанда) қарсы тиімділігін көрсетті, әсіресе басқа белсенді заттармен (мысалы, фосфомицин, колистин, тигециклин) бірге қолданғанда.

Жанама әсерлер

Көбінесе кездесетін жанама әсерлерге құсу, жүрек айну, қышқыл рефлюкс (қою қызу), бас ауруы, іш майының сыртқы түрінің жақсаруы, ұйқының бұзылуы және тәбеттің жоғалуы жатады. Аз кездесетін жанама әсерлерге шеше және аяқ тырнақтарының сәл түсінің өзгеруі, көңіл-күйдің жақсаруы, қол-аяқтың сирек қызаруы немесе уақытша ұю сезімі, тері түсінің шамалы өзгеруі жатады. Аллергиялық реакциялар сирек. AZT-нің жоғары дозадағы ұзақ мерзімді емдеуі бастапқыда кейде емдеуді шектейтін жанама әсерлермен байланысты болды, олар анемия, нейтропения, бауыр уыттануы, кардиомиопатия және миопатияны қамтиды. Бұл жағдайлардың барлығы AZT дозасын төмендету арқылы жақсаруы мүмкін. Олар бірнеше себепке байланысты болуы мүмкін, соның ішінде митохондриялық ДНҚ-ның уақытша азаюы, кейбір жасуша митохондрияларындағы γ-ДНҚ полимеразасының сезімталдығы, тимидин трифосфатының азаюы, тотығу стресі, жасуша ішіндегі L-карнитиннің азаюы немесе бұлшық ет жасушаларының апоптозы. AZT-ге байланысты анемия қызыл қан клеткаларын өндіруді ынталандыру үшін эритропоэтинмен сәтті емделді. Бауырдағы глюкуронидтелуді тежейтін препараттар, мысалы, индометацин, нордазепам, ацетилсалицил қышқылы (аспирин) және триметоприм, препараттың шығарылуын баяулатып, оның тиімділігін арттырады. Бүгінде AZT-нің төмен дозаларын қолдану арқасында жанама әсерлер азырақ кездеседі. IARC мәліметінше, тәжірибелік жануарларда зидовудиннің канцерогендігіне жеткілікті дәлелдер бар; ол адамдар үшін күдікті канцероген болып саналады (2B тобы). 2009 жылы Калифорния штаты зидовудинді "Калифорния штатында қатерлі ісік пен репродуктивті зиянға келтіретін заттар" тізіміне қосты.

Вирустық резистенттілік

Тіпті пациенттерге шыдайтын ең жоғары дозаларда да АЗТ-ның барлық ВИЧ репликациясын тоқтатуға жеткілікті күші жетпейді және ол тек вирустың көбеюін және аурудың прогрессиясын ғана баяулатуы мүмкін. Ұзаққа созылған АЗТ емдеуі ВИЧ-тың АЗТ-ға қарсы тұруына, оның кері транскриптазасының мутациясына байланысты әкелуі мүмкін. Қарсы тұрудың дамуын баяулату үшін дәрігерлер көбінесе АЗТ-ны басқа кері транскриптаза ингибиторымен және басқа топқа жататын антиретровирустық препаратпен, мысалы протеаза ингибиторымен, нуклеозидтік емес кері транскриптаза ингибиторымен немесе интеграза ингибиторымен бірге беруді ұсынады; мұндай емдеу HAART (Жоғары активті антиретровирустық терапия) деп аталады.

Әрекет ету механизмі

АЗТ – тимидиннің аналогы болып табылады. АЗТ, вирус РНК-сынан ДНК көшірмесін жасау үшін пайдаланатын фермент – ВИЧ-тың кері транскриптазасын таңдамалы түрде тежеу арқылы әрекет етеді. ВИЧ-тың қос спиральді ДНК-сын жасау үшін кері транскрипция қажет, ол кейіннен жұқтырған жасушаның генетикалық материалына енгізіледі (онда ол провирус деп аталады). Жасуша ферменттері АЗТ-ны тиімді 5'-трифосфат түріне айналдырады. Зерттеулер ВИЧ-тың ДНК тізбегін құру процесін тоқтату, тежеу әсерінің негізгі факторы екенін көрсетті. Өте жоғары дозада АЗТ-ның трифосфат түрі, адам жасушаларының бөлінуі үшін қажет ДНК полимеразасын да тежеуі мүмкін, бірақ дозасына қарамастан, АЗТ-ның ВИЧ кері транскриптазасына шамамен 100 есе артық байланысу қабілеті бар. Бұл таңдамалылықтың себебі, жасушаның АЗТ құру кезінде ДНК тізбегі бұзылса, оны жылдам қалпына келтіре алуында, ал ВИЧ вирусының мұндай қабілеті жоқ. Осылайша, АЗТ жұқпаған жасушалардың функциясына әсер етпей, ВИЧ-тың көбеюін тежейді.

Химия

Энантиотаза АЗТ моноклиндық P21 кеңістік тобында кристалданады. Негізгі молекулааралық байланыс түрі – екі N-H…O сутекті байланысы арқылы қалыптасқан димерлік сақина.

Іртедегі қатерлі ісік зерттеулері

1960 жылдары қатерлі ісіктердің көпшілігі қоршаған ортадағы ретровирустардың салдарынан туындайды деген теория клиникалық қолдау алып, қаржыландырылды. Нобель сыйлығының лауреаттары Говард Темин мен Дэвид Балтимордың жұмыстары арқасында құстардың қатерлі ісіктерінің көбінесе құстардың ретровирустарынан пайда болатыны жақында ғана анықталды, бірақ адамға қатысты ретровирустар әлі табылмаған еді. Параллель зерттеулерде нуклеин қышқылдарының синтезін тоқтатуға қабілетті басқа да қосылыстар антибактериялық, вирусқа қарсы және қатерлі ісікке қарсы заттар екені дәлелденді. Бұл жұмыс Нобель сыйлығының лауреаттары Джордж Х. Хичингс пен Гертруд Элионның зертханасында жүргізілді және 6-меркаптопурин ісікке қарсы препаратты жасауға әкелді. Ричард Э. Белц 1961 жылы алғаш рет AZT-ні синтездеді, бірақ зерттеулерін жарияламады. Барбара Энн Карманос Рак институты мен Уэйн штатының медицина мектебінің ғалымы Жером Хорвиц 1964 жылы АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтының (NIH) гранты бойынша AZT-ні синтездеді. Препаратты егеуқырларға биологиялық белсенділік танытпағандықтан әрі қарыдай тоқтатып қойды. 1974 жылы Германияның Геттинген қаласындағы эксперименталды медицина жөніндегі Макс Планк институтының ғалымы Вольфрам Остертаг AZT-нің Friend вирусын (мысық лейкемия вирусының штаммы) нақты нысанаға алатынын хабарлады. Бұл хабарлама басқа зерттеушілердің көп қызығушылығын тудырмады, себебі Friend лейкемия вирусы ретровирус еді, ал сол кезде ретровирустардан туындайтын адам аурулары белгісіз болды.

АИТВ/ЖИТС зерттеулері

1983 жылы Париждегі Пастер институтының зерттеушілері қазіргі кездегі адам иммуножеткіліксіздік вирусы (АИВ) деп аталатын ретровирусты адамдардағы қабылданған иммуножеткіліксіздік синдромының (ҚИДС) себебі ретінде анықтады. Ұзақ өтпей, АҚШ Ұлттық қатерлі ісік институтының (NCI) қызметкерлері Сэмюэл Бродер, Хироаки Мицуя және Роберт Ярчоан АИВ/ҚИДС-ке қарсы емдік терапияны әзірлеу бағдарламасын бастады. Олар өздері жасаған CD4+ T-клеткаларының желісін пайдаланып, препараттардың CD4+ T-клеткаларын АИВ-тан қорғау қабілетін тексеруге арналған сынақ әдісін жасады. Препаратты табу процесін жеделдету үшін NCI зерттеушілері вирусқа қарсы белсенділігі бар қосылыстардың қоймасына қол жеткізе алатын фармацевтикалық компаниялармен тығыз ынтымақтастық орнатты. Бұл сынақ әдісі бір мезгілде препараттардың АИВ-ға қарсы тиімділігін және жұқтырған T-клеткаларына тигізетін уытты әсерін тексеруге мүмкіндік берді. 1984 жылдың маусым айында Burroughs Wellcome вирусологы Марти Сент-Клэр АИВ репликациясын тежеуге қабілетті препараттарды табу үшін бағдарлама құрды. Burroughs Wellcome нуклеозид аналогтары және вирустық аурулар саласында тәжірибелі болды, оған Джордж Хичингс, Гертруда Элион, Дэвид Барри, Пол (Чип) МакГуирт кіші, Филип Фурман, Марта Сент-Клэр, Джанет Риддют, Сандра Лехман және басқа да зерттеушілер жетекшілік етті. Олардың зерттеу жұмыстарының бір бөлігі вирустық фермент – кері транскриптазаға бағытталған. Кері транскриптаза – ретровирустар, соның ішінде АИВ, өздерін көбейту үшін пайдаланатын фермент. Қосымша сынақтар ретровирустармен – Friend вирусы немесе Харви саркома вирусымен жұқтырылған егеуқұйрық жасушаларында жүргізілді, себебі Велком тобында сол кезде АИВ-ға қарсы тиімді сынақ әдісі болмады, ал бұл басқа ретровирустардың орынды алмастырушылар екені есептелді. AZT Friend вирусы мен Харви саркома вирусына қарсы өте тиімді тежегіш екені дәлелденді, ал компанияның тізілімдерін қарау көрсеткендей, ол көп жыл бұрын егеуқұйрықтардағы антибактериялық белсенділігін тексеру кезінде төменгі уыттылық деңгейін көрсеткен. Осы нәтижелерге сүйене отырып, нуклеозид химиясы бойынша зерттеуші Джанет Риддют AZT-ні NCI-ге сынаққа жіберу үшін таңдалған 11 препараттың бірі ретінде таңдады. Бұл I фазалық сынақты жүргізу кезінде олар зертханада АИВ-ға қарсы тиімділігін көрсеткен сурамин препаратымен бұрынғы тәжірибесін пайдаланды. AZT-нің алғашқы сынағы препараттың АИВ жұқтырған науқастарға қауіпсіз берілуі мүмкін екенін, олардың CD4 санын арттыратынын, тері сынақтары арқылы өлшенген T-клеткалардың иммунитетін қалпына келтіретінін және салмақ қосу сияқты клиникалық тиімділіктің айқын белгілерін көрсетті. Сондай-ақ, препараттың in vitro тиімді деңгейі пациенттерге сарысу және тік ішекке енгізілуі мүмкін екені және препараттың тек жұқтырылған миға ғана терең енетіні анықталды.

Патент берілген және FDA мақұлдаған

Кейіннен Burroughs Wellcome компаниясы екі жақты соқыр, плацебомен бақыланатын AZT-ның кемшіліктері бар рандомизацияланған сынағын жүргізді және AZT ВИЧ жұққан адамдардың өмірін қауіпсіз ұзартатынын көрсетті. Алайда, сынақ тез арада ашылып, дәрі алған топтағы бірнеше адам кейіннен қайтыс болды. 1985 жылы Burroughs Wellcome компаниясы AZT-ға патент алды. АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) Жұқпалы аурулар жөніндегі кеңесші комитеті AZT-ні мақұлдауға 10:1 дауыспен келісім берді. FDA 1987 жылғы 20 наурызда препаратты (сол кездегі FDA-ның үдетілген мақұлдау жүйесі арқылы) ВИЧ, ЖҚТБ және ЖҚТБ-мен байланысты синдромға (ӘҚС, қазіргі уақытта ЖҚТБ алдындағы ауруды белгілеу үшін қолданылмайтын медициналық термин) қарсы қолдануға мақұлдады. AZT-ның зертханада ВИЧ-қа қарсы белсенділігі алғаш рет көрсетілгеннен кейін мақұлдауға дейін 25 ай өтті. 1990 жылы AZT балалар мен ересектерге бірауыздан мақұлдалды. AZT бастапқыда қазіргіге қарағанда әлдеқайда жоғары дозада, әдетте күндіз-түні әр төрт сағат сайын 400 мг, ал қазіргі доза күніне екі рет 300 мг құрайды. Сол кезде ВИЧ/ЖҚТБ-ны емдеуге арналған балама шешімдердің жетіспеуі денсаулыққа қауіп-қатер мен пайда арақатынасын нақты растады, ВИЧ-тен туындаған баяу, деформациялайтын және ауыр өлім препараттың уақытша анемия және әлсіздік сияқты жанама әсерлерінен гөрі ауыр болды.

Қоғам және мәдениет

1991 жылға дейін Ұлттық денсаулық сақтау институтының ЖИТС-тің клиникалық сынақтар тобына бөлінген 420 миллион доллардың 80%-ы АЗТ препаратын зерттеуге жұмсалды. ДДИ және ДДС сияқты екі ұқсас химиялық терапиядан басқа, препарат мақұлданғаннан бастап 1993 жылға дейін ЖИТС-ке қарсы басқа ешқандай препарат мақұлданбады. Бұл, АЗТ және оның ұқсас препараттарына зерттеулердің артық көңіл бөлуі және оларға зор қаржы жұмсалуы тиімді препараттарды әзірлеуді кешіктірді деген сынға алып келді. "Burroughs Wellcome Co. v. Barr Laboratories" ісі АҚШ-тың өнертапқыштарлық құқығындағы маңызды іс болып саналады. 2002 жылы ЖИТС-ке көмек көрсету қоры патентке қарсы тағы бір сот процесін бастады, сондай-ақ GSK-ге қарсы монополияға қарсы іс қозғады. Патенттік дау 2003 жылы қарастырылмай қалды, ал ЖИТС-ке көмек көрсету қоры патенттің дұрыстығына қарсы жаңа іс қозғады.