Кіріспе

Гуантанамодағы әскери комиссияларға қатысты іс – Хамди мен Рамсфелд (542 U.S. 507, 2004) АҚШ Жоғарғы Сотының қарауына түскен іс. Бұл істе Сот АҚШ үкіметінің жау жауынгерлерін, оның ішінде АҚШ азаматтарын ұстау құқығын мойындады, бірақ АҚШ азаматтары тұтқындалғанда заңмен қорғалатын сот процесіне құқылы болуы керек және бейтарап орган алдында жау жауынгері мәртебесіне шағымдану мүмкіндігіне ие болуы керек деп шешті. Бұл 2001 жылы Ауғанстанда тұтқындалғаннан кейін «заңсыз жау жауынгері» деп танылып, мерзімі белгісіз ұсталып келген АҚШ азаматы Ясер Эсам Хамди атынан берілген habeas corpus өтінішін төменгі соттың қараудан бас тартуын жойды. Сот шешімінен кейін 2004 жылдың 9 қазанында АҚШ үкіметі Хамдиді қандай да бір айып тақпастан босатып, оның отбасы тұратын және өскен Сауд Арабиясына депортациялады. Бұл шара АҚШ азаматтығынан бас тартуы және саяхат шектеулері сияқты басқа да талаптарды орындауымен байланысты болды.

Ерте өмір және тұтқынға алу

Ясер Есам Хамди 1980 жылы Луизиана штатында АҚШ азаматы ретінде дүниеге келген. Сол жылы ол отбасымен бірге Сауд Арабиясына көшіп барды. Әкесінің айтуынша, Хамди 2001 жылдың соңында гуманитарлық көмекші ретінде Ауғанстанға барған. Ол Ауғанстанға келгеннен екі айдай кейін Ауғанстанның Солтүстік Одағы тарапынан тұтқындалды. Олар оны АҚШ-тың басып алу кезінде АҚШ әскери билігіне тапсырды. АҚШ қарулы күштері оны жау ретінде таныды және ағымдағы әскери қимылдармен байланысты ұстады. Хамдидің әкесі Хамдидің Ауғанстанға гуманитарлық көмек көрсету үшін барғанын және АҚШ-тың басып алуы басталғанда онда қалып қойғанын, оның жас екендігі мен саяхат тәжірибесінің болмауы себепті қалып қойғанын айтты.

Ұсталу және сот арқылы шағымдану

2001 жылы тұтқындалғаннан кейін Хамди Ауғанстанда ұсталып, сұраққа тартылды. 2002 жылдың қаңтар айында американдықтар Хамдиді Гуантанамоға жеткізді. Буш әкімшілігі Хамди АҚШ-қа қарсы қарулы күшпен ұсталғандықтан, оны дұшпан жауынгер ретінде ұстауға құқылы екенін мәлімдеді, президенттің шешімдеріне ешқандай бақылаусыз, адвокатқа немесе сот жүйесіне қол жеткізбестен. Әкімшілік бұл құқықтың конституциялық екенін және 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін АҚШ Конгресі қабылдаған, әскери күш қолдануға рұқсат беретін заңға сәйкес, Терроризмге қарсы соғыспен тиімді күресу үшін қажет екенін айтты. Үкімет террористер енді қауіп тудырмауы үшін, сондай-ақ әскери операциялар жалғасып жатқанда күдіктілерді толыққанды тексеру үшін ұстау құқығын пайдаланды.

Аудандық іс

Сотта Роберт Г. Думар Хамдидің әкесінің ұлының атынан сотқа шағымдануға құқылы "жақын туыс" екендігін және федералдық мемлекеттік қорғаушыға Хамдиге қол жеткізуге рұқсат беруді бұйырды. Бірақ апелляцияда Төртінші апелляциялық округі округтік соттың шешімін күштен шығарып, округтік соттың үкіметтің "барлау және қауіпсіздік мүдделеріне" тиісті құрмет көрсетпегенін және оны тиісті құрметпен тергеуді жалғастыру керектігін қаулы етті. Іс аудандық сотқа қайта жіберілді, ол үкіметтің Хамдидің өтінішін қараудан бас тарту туралы ұсынысын қабылдамады. Судья Думар Хамдидің ұсталуын қолдайтын үкіметтің дәлелдерін "нағыз жеткіліксіз" деп тапты және олар негізінен әңгімелер мен негізсіз мәлімдемелерге құрылған. Аудандық сот үкіметке көптеген құжаттарды соттың камерада қарауы үшін ұсынуға бұйырды, бұл сотқа "мағыналы сот қарастыруын" жүргізуге мүмкіндік береді, мысалы, Хамдидің ұсталуына қатысты Солтүстік Альянстың мәлімдемелері, оның ұсталу және тексеру күндері мен жағдайлары, сондай-ақ оның "жаугер" статусын анықтауға қатысқан барлық лауазымды тұлғалардың тізімі.

Апелляциялық іс

Үкімет судья Думардың дәлелдерді ұсыну туралы бұйрығына шағым жасады, және Төртінші апелляциялық округ тағы да аудандық соттың шешімін кері қайтарды. "Хамди шетелдегі қақтығыс аймағында, белсенді соғыс жүріп жатқан жерде ұсталғаны даусыз болғандықтан" Төртінші апелляциялық округ оның мәртебесіне шағымдануды ешқандай соттың қарауы орынсыз деп мәлімдеді. Ол, АҚШ Конституциясының екінші бабына сәйкес Президентке берілген кең соғыс жүргізу өкілеттіктері және биліктердің бөліну принципі соттардың ұлттық қауіпсіздіктің осы өте маңызды саласына араласуына тыйым салады деп шешті. Төртінші апелляциялық округтің толық құрамымен қайта қарау туралы петицияны қабылдаудан бас тартылғаннан кейін, Хамдидің әкесі АҚШ Жоғарғы Сотына шағым түсірді. Ол кассациялық шағымды қабылдап, Төртінші апелляциялық округтің шешімін жойды. Хамдиді Сотта марқұм Федералдық қорғаушы Фрэнк В. Дунхам, кіші, қорғады, ал Үкімет тарапынан Бас прокурордың орынбасары Пол Клемент сөз сөйледі.

Соттың пікірі

Соттың ешбір пікірі көпшілік дауысқа ие болмаса да, Соттың тоғыз судьясының алтауы атқару билігінің АҚШ азаматын негізгі сот процедуралық кепілдіктерімен қамтамасыз етілмей, сот қарауы арқылы күшін жоғалтатын, белгісіз мерзімге ұстауға құқығы жоқ екеніне келісті.