Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Гуантанамо шығанағындағы әскери базасы (ағылш. Naval Base Guantanamo Bay, исп. lang es), ресми түрде Гуантанамо шығанағындағы Әскери-теңіз станциясы немесе NSGB (сондай-ақ GTMO деп те аталады, әскерилер арасында жаргon ретінде Гитмо /gɪtmoʊ/ GITmoh деп айтылады) – Кубаның оңтүстік-шығыс жағалауындағы Гуантанамо шығанағының 45 шаршы миль (117 км²) жер және су аумағында орналасқан АҚШ әскери базасы. 1903 жылдан бері ол көмір станциясы және әскери-теңіз базасы ретінде АҚШ-қа жалға берілген, бұл оны ең көне шетелдегі АҚШ әскери-теңіз базасы етеді. Жалға алу құны бастапқыда жылына 2000 долларлық алтынмен төленген, 1934 жылы төлем алтынның доллармен шамалас құнына дейін өзгертілді; 1974 жылы жылдық жалға құны 4085 долларға бекітілді. 1959 жылы билікке келген Кубаның коммунистік үкіметі АҚШ-тың Куба аумағында болуына үнемі қарсылық білдіріп келеді, базаның "Кубаға күшпен таңылған" және "халықаралық құқық бойынша заңсыз" екенін мәлімдейді. 2002 жылдан бері әскери базада Ауғанстан, Ирак және басқа да елдердегі Терроризмге қарсы соғыс кезінде ұсталған күдікті жауынгерлер үшін әскери түрме орналасқан. АҚШ әскерінің тұтқындарды азаптауы және оларға Женева конвенциясы бойынша қорғау құқығын бермеуі сынға ілікті. 1903 жылғы жалға шартында белгілі бір мерзім көрсетілмеген; демек, ол АҚШ Әскери-теңіз күштері аймақты тастап кетсе немесе екі ел де өзара келісіммен жалға шартын тоқтатуға келіссе ғана тоқтатылуы мүмкін.

География

Әскери-теңіз базасы үш негізгі географиялық аймақты қамтиды: Ливард-пойнт, Виндвард-пойнт және Гуантанамо шығанағы. Гуантанамо шығанағы әскери-теңіз стансасын физикалық тұрғыдан бөліктерге бөледі. Шығанақ база шекарасынан Куба аумағына дейін созылады, онда ол Bahía de Guantánamo деп аталады. Гуантанамо шығанағында бірнеше аралдар бар, олар: Аурухана аралшасы, Медико аралшасы, Солтүстік Торо аралшасы және Оңтүстік Торо аралшасы. Әскери-теңіз стансасының Ливард-пойнті белсенді әуежайдың орналасқан жері. Ливард-пойнттағы маңызды географиялық нысандарға Мохомилла шығанағы және Гуантанамо өзені кіреді. Жағалау бойында үш жағажай бар. Олардың екеуі база тұрғындарының пайдалануына берілген, ал үшіншісі – Хикакал жағажайы жабық. Виндвард-пойнт әскери-теңіз стансасының көп бөлігіндегі қызметті қамтиды. База қызметкерлері үшін қолжетімді тоғыз жағажай бар. Базадағы ең биік нүкте – Джон Пол Джонс төбесі (осы атпен танымал Революциялық соғыс батырының құрметіне аталған), оның биіктігі 495 фут (151 метр). Виндвард-пойнттың географиялық ерекшелігі – шығанақ жағалауындағы көптеген шағын шығанақтар мен мүйістер, олар кемелерді тоқтатуға өте қолайлы жағдай жасайды. Стивен Бенцтің сөзінше, Стивен Крен бұл аймақты "тісті" және "құламалармен тілінген" деп сипаттаған. 1494 жылдың 30 сәуірінде Христофор Колумб екінші сапарында келді және түнін өткізді. Колумб құрған жер қазір Балықшы нүктесі деп аталады. Колумб шығанақты Пуэрто-Гранде деп жариялады. Шығанақ және оның төңірегіндегі аймақтар қысқа мерзімге Ұлыбританияның бақылауына өтті, бұл оқиға Женкинс құлағының соғысы кезінде болды. Соғысқа дейін британдық картографтар бұл шығанақты Уолтенхэм порты деп атаған. Британдық экспедициялық күш шығанақты Камберленд шығанағы деп атады. Олар Сантьяго-де-Кубаға жорық жасауға тырысқанда испандық әскерлерден жеңіліс тапқаннан кейін аймақтан шығып кетті. 1898 жылғы дауыл маусымында Гуантанамо портын қорғау үшін база құрылды. Теңіз жаяу әскерлері теңіз күштерінің қолдауымен Гуантанамо шығанағына қонды, ал американдық және кубалық күштер испандық әскерлерді жеңді. МакКалла төбесінде Гуантанамо шайқасында қаза тапқан бір теңіз офицері мен бес теңіз жаяу әскеріне арналған ескерткіш орнатылған. Соғыс 1898 жылғы Париж шартымен аяқталды, онда Испания Кубаны бақылаудан ресми түрде бас тартты. Соғыс аяқталғанмен, АҚШ аралдағы әскери күшін сақтап қалды. 1901 жылы АҚШ үкіметі Платт түзетуін Армияға қаржы бөлу туралы заңға қосты. Бұл түзетудің VII тармағында былай делінген: АҚШ Кубаның тәуелсіздігін сақтау және оның халқын қорғау, сондай-ақ өз қорғанысын қамтамасыз ету үшін Куба үкіметі АҚШ президентімен келісілген белгілі бір орындарда көмір немесе теңіз базасы үшін қажетті жерді сатады немесе жалға береді. Куба Конституциялық Конвенциясының бастапқы қарсылығына қарамастан, Платт түзетуі 1901 жылы Куба Республикасының Конституциясына енгізілді. Конституция 1902 жылы күшіне енді, ал келесі жылы Гуантанамо шығанағындағы теңіз базасы үшін жер АҚШ-қа берілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және соғыс кезінде

Теңіз базасы Атлантика флотының қысқы жаттығулары үшін маңызды аймаққа айналды. Жаттығу айларында халық санының күрт өсуіне байланысты, Әскери-теңіз базасы күнделікті функцияларды қолдау үшін қажетті құрылыстарды жедел түрде орнатып, пайдалануға берді. Гуанатамо шығанағының флоттық полигондық жүйесінің құрылысы 1905 жылы капитан Роджерс басшылығымен басталды. Оның құрылысы барысында төрт негізгі полигон салынды: Альфа, Бета, Чарли және Дельта полигондары. Базаның аумағының үлкендігіне байланысты, полигон операцияларының жүргізілуі үшін кейбір бөлімдер жабылды. Айырықша жағдай, бетон полигондық жүйенің үлкендігі мен құны оның құлдырауына себеп болды. Нақты деректер, флоттық полигондар Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезеңінде пайдаланылғанын көрсетеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде база пошта операциялары үшін жасырын нөмірді пайдалануға бейімделді. База Нью-Йорктегі Флоталық пошта кеңсесін, Атлантика, 115 FPO NY мекенжайымен пайдаланды. База сондай-ақ Нью-Йорк пен Флорида штатының Ки-Уэст қалаларынан Панама каналына және Пуэрто-Рико, Ямайка және Тринидад және Тобаго аралдарына бағытталған сауда кемелерінің конвойы үшін маңызды аралық тарату орталығы болып табылды.

Салқын соғыс және одан кейінгі кезеңдер

1953 жылдан 1959 жылға дейін мыңдаған кубалықтар күн сайын база сыртынан жұмысқа қатынайтын. 1958 жылдың ортасында көлік қозғалысы тоқтатылды, жұмысшылар базаның бірнеше қақпаларынан өтуге міндеттелді. Қоғамдық жұмыстар орталығының автобустары дерлік бір түнде жұмысшыларды қақпаға және кері тасымалдау үшін пайдаланылды. "Кактус пердесі" – әскери-теңіз базасын кубалықтар бақылайтын аумақтан, Шығыс Азиядағы Бамбук пердесінен және Беринг бұғазындағы ұқсас Мұз пердесінен бөліп тұратын шекараны сипаттайтын термин. Куба революциясынан кейін кейбір кубалықтар Гуантанамо әскери-теңіз базасында пана тапты. 1961 жылдың соңында кубалық әскерлер 8 миль (13 км) ұзындығында, 10 фут (3 метр) еніндегі пердені орнатты. Перде базаны қоршап тұрған "бейтарап аймақтың" бір бөлігін құрайды. 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде әскери қызметшілердің отбасылары базадан эвакуацияланды. 22 қазанда эвакуация туралы хабарланған эвакуацияланғандарға әр отбасы мүшесіне бір чемодан жинап, эвакуация және егу карталарын алып келу, үй жануарларын аулаға байлау, үй кілттерін асхана үстеліне қалдыру және автобустарды күту үшін үйдің алдына шығу туралы айтылды. Отбасы мүшелері АҚШ-қа ұшатын рейстер үшін әуежайға немесе эвакуациялық кемелермен жүру үшін порттарға бағытталды. Дағдарыс шешілгеннен кейін 1962 жылдың желтоқсан айында отбасы мүшелеріне базаға оралуға рұқсат берілді. 1939 жылдан бастап базаның суы базаның солтүстік-шығысына қарай 7 км жердегі Ятерас өзенінен су тартатын құбырлар арқылы қамтамасыз етілді. АҚШ үкіметі бұл үшін төлем жасады, 1964 жылы бұл шамамен күніне 14 000 долларға бағаланды. 1964 жылы кубалық үкімет су ағынын тоқтатты. Базада шамамен 500 мың тонна су қоры болды, соның салдарынан суды үнемдеу шаралары дереу қолға алынды. АҚШ алғаш Ямайкадан баржамен су тасыды, содан кейін Сан-Диегодан (Пойнт-Лома) тұзсыздандыру қондырғысын көшірді. Куба үкіметі АҚШ-ты "су ұрлауда" айыптағанда, база командирі Джон Д. Булкели құбырларды кесіп, бір бөлігін алып тастауға бұйрық берді. Белгілі бір диаметрлі құбырдың бір бөлігі және басқа диаметрлі құбырдың бір бөлігі жерден көтеріліп, ашылулары жабылды. 1960-1970 жылдары базада алкогольге және нәсілдік шиеленіске байланысты мәселелер туды. Кубалық жұмысшыларға қатысты қараусыздық және жалаңаш түрде тексеру де жиі кездесетін құбылысқа айналды. USS Monongahela (1862) кемесінен бірнеше ескі қарулар құтқарылып, базаның айналасына орналастырылды. Ескі әскери кеме 1908 жылдың 17 наурызында өртенгенге дейін Гуантанамода қойма кемесі ретінде қызмет етті. Оның қираған қалдықтарынан бір қару табылып, Әскери-теңіз станциясында қойылды. Өрттен болған қызудың салдарынан қарудың пішіні бұзылғандықтан, оған "Сәуле" деген лақап ат қойылды. Мононгахеладан да құтқарылған ұқсас қару Әскери-теңіз станциясының Bay View Club жанында қойылған. 2006 жылға қарай базаның Солтүстік-шығыс қақпасынан күн сайын жұмыс істеу үшін базаға өтетін екі қарт кубалық, Луис Делароса мен Гарри Генри ғана қалды, себебі кубалық үкімет 1959 жылдан бері жаңа жұмысқа алуға тыйым салған. Екеуі де 2012 жылдың соңында зейнеткерлікке шықты. 2013 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесінде Кубаның сыртқы істер министрі АҚШ-тан базаны қайтаруды талап етті.

Ағымдағы операциялар

Әскери базада 8500-нен астам АҚШ теңізшілері мен теңіз жаяу әскерлері орналасқан. Бұл АҚШ-тың социалистік елдегі жалғыз әскери базасы. 2005 жылы АҚШ әскери-теңіз флоты базада 12 миллион долларлық жел энергиясын өндіру жобасын аяқтады, төрт 950 киловаттты, 275 фут (84 м) жел турбиналарын орнатып, дизель отынына тәуелділікті азайтты, бұл қолданыстағы дизель генераторларын (базаның негізгі электр энергиясын өндіру көзі) алмастырды. 2006 жылы жел турбиналары дизель отынының жылдық тұтынуын азайтты.

Жүк тасымалы

Теңіз тасымалын Schuyler Line Navigation Company, АҚШ тіркелгісіндегі теңіз тасымалдаушысы жүзеге асырады. Schuyler Line базаны қамтамасыз ету және құрылыс материалдарымен жабдықтау үшін үкіметтік келісімшарт бойынша жұмыс істейді.

Әуеайлақтар

Базаның ішінде екі әуеайлақ бар: Ливард Пойнт және МакКалла. Ливард Пойнт – ICAO коды MUGM және IATA коды NBW бар белсенді әскери әуеайлақ. 1970 жылы МакКалла алаңы қосымша қону алаңы ретінде белгіленді, бірақ 1990 жылдары ол пайдалануға жарамсыз болды. 1953 жылы реактивтік ұшақтарды қабылдау үшін ұшу-қону жолағы 8000 футқа дейін ұзартылды. Ливард Пойнт алаңында бір белсенді ұшу-қону жолағы бар, 10/28, ұзындығы 8000 фут (2438 м). Әскери-теңіз әуе станциясы Гуантанамо шығанағы 1941 жылдың 1 ақпанында ресми түрде құрылды. МакКалладан әдетте JRF 5, N3N, J2F, C 1 Trader және дирижабльдермен жұмыс істелді. Әуеайлақ 1970 жылдары жабылды және 1990 жылдардан бастап кубалық және гаитилік босқындарды орналастыру үшін пайдаланылды. 1996-2001 жылдар аралығында босқындар лагерлері таратылды, ал бұл аймақ тастап кетілген ғимараттар жиынтығына айналды. МакКалла алаңы қазір жабық әуеайлақ ретінде тіркелген. Әскери-теңіз күштерінің авиациялық активтері қазір шығанақтың ар жағындағы Ливард Пойнт алаңында, батысқа қарай шамамен 1,5 шақырым жерде орналасқан. 11 қыркүйек оқиғасынан кейін бұл аймақ тұтқынға алу орталығының болуы мүмкін екендігі қайта қарастырылды. Сондықтан тұтқындардың Бесінші түзетуге сәйкес заңмен қамтамасыз етілген әділ сот процесіне құқығы бар. Содан бері аудандық сот «Женева конвенциясы талибан тұтқындарына қатысты, бірақ «Әл-Қаида» террористік ұйымының мүшелеріне қатысты қолданылмайды» деген шешім шығарды. 2006 жылдың 10 маусымында Қорғаныс министрлігі Гуантанамодағы үш тұтқынның өз өмірін өздері қиғашқанын хабарлады. Әскерилердің мәліметінше, олар жайма мен киімнен жасалған бұғаумен асылып өлді. Сетон Холл құқық институтының саясат және зерттеу орталығы жариялаған зерттеуде нақты не болғаны туралы қорытынды жасалмаса да, әскери тергеулер осы есепте егжей-тегжейлі сипатталған маңызды мәселелерді қарастырмағанын айтады. 2006 жылдың 6 қыркүйегінде президент Джордж Буш ЦРУ-да ұсталып тұрған немесе ұсталмаған жауынгерлер Қорғаныс министрлігінің қарауына беріліп, Гуантанамо түрмесінде ұсталатынын мәлімдеді. Гуантанамодағы шамамен 500 тұтқынның тек 10-ы ғана Гуантанамодағы әскери комиссиямен сотталды, бірақ барлық істер АҚШ Жоғарғы Сотының Хамдиге қарсы Рамсфелд ісі бойынша шешіміне сәйкес келу үшін түзетулер енгізілгенге дейін тоқтатылды. 2009 жылдың қаңтар айында президент Обама Гуантанамодағы тұтқын лагерін бір жыл ішінде жабу туралы жарлыққа қол қойды. Бұл жоспар 2009 жылдың 20 мамырында сәтсіз аяқталды, себебі АҚШ Сенаты Гуантанамодағы түрмені алдағы уақытта ашық ұстауға және тұтқындарды АҚШ-тағы мекемелерге ауыстыруға тыйым салуға дауыс берді. Гавайи штатынан шыққан демократ сенатор Дэниел Инуйе және қаржы комитетінің төрағасы Обама түрмені жабудың нақты жоспарын ұсынғанға дейін Гуантанамоны ашық ұстауды жақтады. Нәтижесінде Обама қиын шешімдерді кем дегенде алты айға кейінге қалдыруға шешім қабылдады. 2011 жылдың 7 наурызында Обама Гуантанамо тұтқындарын мерзімі шексіз ұстауға рұқсат беретін жаңа жарлық шығарды. Бұл шешім 2012 қаржы жылына арналған Ұлттық қорғаныс туралы заңға қосылған ережемен федералды заңға енгізілді. 2021 жылдың ақпан айының басында АҚШ президенті Джо Байденнің әкімшілігі ол қызметтен кеткенге дейін мекемені жабу ниеті туралы мәлімдеді. 2021 жылдың шілдесінде тағы бір тұтқын босатылды. 2022 жылдың маусым айында Гуантанамода шамамен 15 жыл сотталмай ұсталған ауған тұтқыны босатылды. 2023 жылдың ақпан айында Гуантанамодан үш тұтқын босатылды. 2012 жылы әскери комиссия алдында кінәсін мойындаған Маджид Хан 10 жылдық жазасын өтеді және Белизға босатылды. АҚШ-ты ұлттық қауіпсіздікке қауіптен қорғау үшін ұстау қажет емес деп танылған ағайындылар Абдул Аль Рахим Гулам Раббани мен Мохаммед Ахмад Гулам Раббани босатылып, Пәкістан үкіметіне қайтарылды. 2023 жылдың наурызында Гассан әл Шарби АҚШ-ты ұлттық қауіпсіздікке қауіптен қорғау үшін ұстау қажет емес деп танылғаннан кейін Гуантанамо шығанағынан туған елі Сауд Арабиясына босатылды. 2023 жылдың маусым айында Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары және терроризмге қарсы іс-қимыл жөніндегі арнайы баяндамашысы Фионнуала Ни Аолайн тұтқындау орталығы туралы соңғы есебін жариялады. Есепте тұтқындар «жалға беріліп, адамгершілікке жатпайтын және қорлаушылыққа ұшырауда» екені және орталықты жабу қажеттігі айтылған.

Өкілдігі бар кәсіпорындар

Жалға алу шартының екінші бөлігінің 3-бабында «коммерциялық немесе басқа да кәсіпорындарды» құруға тыйым салынғанмен, әскери базада бірнеше танымал американдық тағам сататын орындар ашылды. Құрылған көптеген мейрамханалар – Әскери-теңіз күштері департаментіне тиесілі және олармен басқарылатын франшизалар. Осы мейрамханалардан түсетін табыс әскери қызметкерлер мен олардың отбасылары үшін моральдық-психологиялық қолдау, әл-ауқат және демалыс (МВР) шараларын ұйымдастыруға жұмсалады. Бұл мейрамханалар базаның ішінде орналасқандықтан, кубалықтарға қолжетімді емес. 1980 жылдары ашылған «Baskin Robbins» балмұздақ дүкені базадағы алғашқы рұқсат етілген бизнес-франшизалардың бірі болды. 1986 жылдың басында база Кубадағы алғашқы және жалғыз «McDonald’s» мейрамханасын ашты. 1987 жылы «Hooters» мейрамханасы ашылып, 1994 жылы Әскери-теңіз күштері департаменті жалға шартын жаңартпағандықтан жабылды. 2002 жылы «Subway» мейрамханасы ашылды. 2004 жылы боулинг орталығында «KFC» және «A&W» біріктірілген мейрамханасы ашылды, ал «Windjammer» мейрамханасына «Pizza Hut Express» қосылды. Сонымен қатар, «Starbucks» кофесі сататын кафе де бар, және «KFC» мен «Taco Bell» біріктірілген мейрамханасы да бар.

Білім беру және мектептегі оқу

Қорғаныс министрлігінің Білім беру қызметі (DoDEA) екі мектеп арқылы тәуелді персоналдың білімін қамтамасыз етеді. Екі мектеп те контр-адмирал Уильям Томас Сэмпсонның атымен аталады. W. T. Сэмпсон бастауыш мектебі K–5 сыныптарда, ал W. T. Сэмпсон жоғары мектебі 6–12 сыныптарда оқытуды жүзеге асырады. Villamar балалар дамыту орталығында алты аптадан бес жасқа дейінгі балаларға қарау қызметі көрсетіледі. MWR жастар орталығын басқарады, ол тәуелді балалар үшін түрлі іс-шаралар ұйымдастырады. Гуантанамоның кейбір бұрынғы студенттері өз тәжірибелерін Гуантанамо қоғамдық естелігі жобасымен бөлісті. Кристина Линхардт пен Майкл Роуз түсірген 2013 жылғы "Гуантанамо циркі" атты деректі фильмі базаға келген цирк артистерінің көзімен GTMO-дағы күнделікті өмірдің бір көрінісін көрсетеді. Бұл фильм Гуантанамо қоғамдық естелігі жобасы үшін анықтама ретінде қолданылады.