Кіріспе
Мұнай экспортынан түсетін елдің табысымен қамтамасыз етілген қаржылық актив. "Петровалюта" (немесе "петродоллар") – үш түрлі мағынада қолданылатын, көбінесе шатастырылатын сөз: Мұнай өндіруші елдерге төленетін долларлар (петродоллар айналымы) – 1970 жылдардағы мұнай өндіруші елдердің сауда қалдығын білдіретін термин. Мұнай бағасы өскенде (ал бағасы түскенде) басқа валюталарға шаққанда құны көтерілетін мұнай өндіруші елдердің валюталары. Халықаралық нарықта мұнай бағасын белгілеу үшін есептік бірлік ретінде қолданылатын валюталар, яғни мұнайдың АҚШ долларында бағаланып сатылуы.
Petrocurrency (or petrodollar) is a word used with three distinct meanings, often confused:
Dollars paid to oil producing nations (petrodollar recycling)—a term invented in the 1970s meaning trading surpluses of oil producing nations. Currencies of oil producing nations which tend to rise in value against other currencies when the price of oil rises (and fall when it falls). Pricing of oil in US dollars: currencies used as a unit of account to price oil in the international market.
Мұнай өндірушілердің сауда артықшылығы
"Мұнай валютасы" немесе (көбінесе) "мұнай долларлары" – мұнай экспортынан түсетін табыстың, бастысы ОПЕК мүше елдері, Ресей және Норвегиядан түсетін табыстың жиынтық атауы. Мұнай бағасының тарихи тұрғыдан жоғары болған кезеңдерде, осыған байланысты қаржы ағындары жылына жүздеген миллиард АҚШ долларына бағаланады – бұл әртүрлі валюталардағы кең ауқымды операцияларды қамтиды, олардың бір бөлігі АҚШ долларына байланысты, ал қалғаны – жоқ.
Мұнай бағасымен байланысты валюталар
Солтүстік теңіз мұнай экспортының нәтижесінде фунт стерлинг кейде мұнай валютасы ретінде қарастырылды. Голландия гильдерінің де көп мөлшердегі табиғи газ және Солтүстік теңіз мұнай экспортының арқасында мұнай валютасы санатында қарастырылған кездер болды. Голландия гильдері 1970 жылдары күшейді, себебі ОПЕК ұзақ бойға бағаны көтеруге кірісіп, нәтижесінде барлық мұнай өндіруші елдердің валюталарының құны артты. Алайда, гильдердің құнға өсуі салдарынан, Нидерландының 1970 және 1980 жылдардағы өнеркәсіптік өндірісі мен қызмет көрсету саласы ұлттық экономикада ығысып, Нидерландының өнеркәсіптік және қызметтік экспортының жоғары құнынан туындаған бәсекеге қабілетсіздікке ұшырады. Бұл құбылыс экономика әдебиетінде «Голландия ауруы» деп аталады. Канада доллары да кейде мұнай валютасы ретінде қарастырылады, бірақ бұл мәртебе әлі де даулы. Теория бойынша, мұнай бағасының өсуімен бірге мұнай экспорттаушы елдің мұнайға байланысты экспорттық кірістері артып, экспорттың маңызды ақшалай бөлігін құрайды. Канаданың мұнай құмдарының пайдалануы артып, халықаралық нарықта сатыла бастағаннан бері, Канада долларының қозғалысы мұнай бағасымен байланысты болатын. 2015 жылы Британдық Колумбия университетінің профессоры Вернер Антвейлер мұнай және газ экспортының үлесі одан әрі артса, мұнай бағасы мен айырбас бағамы арасындағы байланыс одан да нығая түсуі мүмкін екенін болжады. Дегенмен, соңғы жылдары кері тенденция байқалды, Канада банкі мен ірі канадалық қаржы институттары мұнай сұранысы мен Канада долларының қозғалысы арасында байланыс жоқ екенін мәлімдеді (2021-2022 жылдардағы әлемдік энергетикалық дағдарыс кезінде валюта нарығында дерлік өзгеріссіз қалды). Бұл айырмашылықтың нақты себебі әлі анықталған жоқ, бірақ инвесторлардың Канаданың мұнай құмдарына деген қызығушылығының төмендеуі (ESG инвестицияларының өсуіне байланысты), АҚШ мұнай өнеркәсібінің кеңеюі және АҚШ долларының беделі сияқты факторлар себеп болуы мүмкін.
Мұнай саудасында қолданылатын валюталар
Әлемдегі басым резервтік валюта ретінде АҚШ доллары мұнай саудасының маңызды валютасы болып келді (кейде осы тұжырымға қатысты "мұнай доллары" термині жаңылыс қолданылады). 2018 жылдың тамызында Венесуэла мұнайын АҚШ долларынан өзге валютада сатып алуға мүмкіндік беретін елдер қатарына қосылды, соның арқасында Еуро, Юань (Петроюань) және басқа да тікелей айырбасталатын валюталарда төлем жасауға жол ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан 1970 жылға дейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық мұнай бағасы біраз уақытқа Мексика шығанағындағы мұнай бағасына қатысты жеңілдіктер мен қосымша төлемдер негізінде белгіленді. 1944 жылы өткен Бреттон Вудс конференциясынан кейін Ұлыбритания және оның одақтастары өз валюталарын алтынға байланыстыруды тоқтатты; бірақ АҚШ доллары 1941 жылдан 1971 жылға дейін бір унциясы 35 доллар бағасында алтынға бекітілді.
1970 жылдан 2000 жылға дейін
Президент Никсон 1971 жылы АҚШ долларын алтынға белгілі бір бағаммен айырбастауды тоқтатты. Алтынға белгілі құнмен айырбастаудың болмауы салдарынан, басқа валюталармен салыстырғанда АҚШ долларының құны бірнеше жыл бойы төмендеді, көптеген елдер үшін долларды ұлттық валютаға тұрақты бағаммен айырбастау мүмкін болмай қалды. 1971 және 1973 жылдардағы келісімдерден бері ОПЕК мұнайы көбінесе АҚШ долларында бағаланады, бұл кейде «петродоллар» деп аталады. 1973 жылдың қазан айында ОПЕК, АҚШ пен Батыс Еуропаның Йом-Киппур соғысында Израильді қолдауына жауап ретінде мұнай эмбаргосын жариялады.
Иран
2003 жылдың басынан бері Иран Азия және Еуропаға экспортталатын тауарлар үшін төлемді еврода қабылдауды міндетті етті. Үкімет Киш аралындағы еркін экономикалық аймақта мұнай биржасын ашты, оның мақсаты – мұнайды евро сияқты басқа валюталарда бағалау және саудалау болып табылады.
Венесуэла
2018 жылдың ақпан айында іске қосылған петро немесе петромонета – Венесуэла үкіметі жасаған криптовалюта. 2017 жылдың желтоқсанында хабарланған бұл валюта елдің мұнай және минералдық қорымен сүйенетіні айтылады. Ол, АҚШ санкцияларын айналып өту және халықаралық қаржыландыруға қол жеткізу мақсатында, Венесуэланың құлдырап бара жатқан боливар форте валютасын толықтыру үшін жасалған.
Қытай
2018 жылдың наурыз айында Қытай юаньмен есептеудегі фьючерстік нарықты ашты, бұл оның валютасын мұнай валютасы ретінде қолдануға мүмкіндік беруі мүмкін.