Олдос Хаксли: Өмір және шығармалары

Кіріспе

А.Л. Хаксли (Aldous Leonard Huxley; 26 шілде 1894 – 22 қараша 1963) – ағылшын жазушысы және философы. Оның кітаптар тізіміне 50-ге жуық кітап кіреді, оның ішінде романдар мен ғылыми-публицистикалық шығармалар, сондай-ақ эсселер, повестьтер және өлеңдер бар. Белгілі Хаксли отбасында дүниеге келген ол Оксфорд университетінің Баллиол колледжін ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша бітірген. Мансабының басында ол әңгімелер мен өлеңдер жариялаған, «Оксфорд Поэзиясы» әдеби журналын редакциялаған, кейін саяхаттар туралы жазбалар, сатира және сценарийлер шығарған. Өмірінің соңғы жылдарын АҚШ-та өткізді, 1937 жылдан қайтыс болғанға дейін Лос-Анджелесте тұрды. Өмірінің соңына қарай Хаксли замандастарының ең көрнекті зиялыларының бірі ретінде танылды. Ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына тоғыз рет ұсынылған және 1962 жылы Корольдік әдебиет қоғамының әдебиет серігі болып сайланған. Хаксли бейбітшіл болған. Ол философиялық мистикамен, сондай-ақ универсализммен қызығушылық танытқан, осы тақырыптарды «Мәңгілік философия» (1945) сияқты еңбектерінде қарастырған, онда Батыс және Шығыс мистикасының ортақ белгілері көрсетілген, ал «Түсініктің есіктері» (1954) – мескалинмен байланысты психоделикалық тәжірибесін түсіндіреді. Оның ең танымал «Жаңа әлем» (1932) және соңғы романы «Арал» (1962) дистопия және утопия туралы оның көзқарастарын ұсынады.

Ерте өмір

Хаксли 1894 жылы Англияның Суррей графтығындағы Годалминг қаласында дүниеге келді. Ол жазушы және мектеп мұғалімі, «Корнхилл» журналының редакторы Леонард Хаксли мен оның бірінші әйелі, Приорс Филд мектебін құрған Джулия Арнольдтың үшінші ұлы болды. Джулия – ақын және сыншы Мэтью Арнольдтың немересі және миссис Хамфри Уордтың қарындасы. Джулия оны қарындасының романының кейіпкерінің құрметіне Алдус деп атады. Алдус зоолог, агностик және «Дарвиннің бульдогы» деп аталған даулы ғалым Томас Генри Хакслидің немересі еді. Оның ағасы Джулиан Хаксли және жартылай ағасы Эндрю Хаксли де көрнекті биологтар атанды. Алдустың тағы бір ағасы Ноэль Тревенен Хаксли (1889–1914) клиникалық депрессиядан кейін өз өмірін өз қолымен аяқтады. Бала кезінде Хакслидің лақап аты «Оги» («Огр» сөзінің қысқартылған түрі) болған. Оның ағасы Джулиан оны «нәрселердің ерекшелігін» жиі ойлайтын адам деп сипаттады. Ол бірнеше жыл бойы анасы ауырғанға дейін оқыды. Анасы 1908 жылы, оның 14 жасында қайтыс болды (кейін әкесі қайтадан үйленді). 1911 жылы көз ауруы – кератит пунктатаға шалдықты; бұл «оның көзін екі-үш жылға дерлік соқыр қылды» және «дәрігер болу арманына нүкте қойды». 1913 жылдың қазан айында Хаксли Оксфордтың Баллиол колледжіне түсіп, ағылшын әдебиетін оқыды. Кейін көзі жартылай қалпына келді. 1916 жылы «Оксфорд поэзиясын» редакциялады және сол жылдың маусым айында бірінші сыныптық дипломмен БА (бакалавр) дәрежесін алды. Баллиолдағы жылдарынан кейін Хаксли әкесіне қарыз болғандықтан, жұмыс іздеуге бел буды. Ол бір жыл бойы Итон колледжінде француз тілін оқытты, онда оның шәкірттерінің арасында Эрик Блэр (кейін Джордж Оруэлл деген атпен танылды) және Стивен Рансиман болды. Ол көбінесе сыныпта тәртіп сақтай алмайтын, нашар мұғалім ретінде есінде қалды. Дегенмен, Блэр және басқалар оның тілдік шеберлігіне жоғары баға берді. Хаксли 1920 жылдары Англияның солтүстік-шығысындағы Дурхам графтығындағы Биллингхемдегі Бруннер мен Мондтің заманауи химия зауытында да жұмыс істеді. «Жаңа әлем» (1932) атты ғылыми-фантастикалық романына кіріспеде айтылғандай, ол онда алған «жоспарсыз хаостағы реттелген әлем» тәжірибесі романның маңызды көзіне айналды.

Huxley was born in Godalming, Surrey, England, in 1894. He was the third son of the writer and schoolmaster Leonard Huxley, who edited The Cornhill Magazine, and his first wife, Julia Arnold, who founded Prior's Field School. Julia was the niece of poet and critic Matthew Arnold and the sister of Mrs. Humphry Ward. Julia named him Aldous after a character in one of her sister's novels. Aldous was the grandson of Thomas Henry Huxley, the zoologist, agnostic, and controversialist who had often been called "Darwin's Bulldog". His brother Julian Huxley and half brother Andrew Huxley also became outstanding biologists. Aldous had another brother, Noel Trevenen Huxley (1889–1914), who took his own life after a period of clinical depression. As a child, Huxley's nickname was "Ogie", short for "Ogre". He was described by his brother, Julian, as someone who frequently contemplated "the strangeness of things". He was taught there by his own mother for several years until she became terminally ill. After Hillside he went on to Eton College. His mother died in 1908, when he was 14 (his father later remarried). He contracted the eye disease keratitis punctata in 1911; this "left [him] practically blind for two to three years" and "ended his early dreams of becoming a doctor". In October 1913, Huxley entered Balliol College, Oxford, where he studied English literature. His eyesight later partly recovered. He edited Oxford Poetry in 1916, and in June of that year graduated BA with first class honours. Following his years at Balliol, Huxley, being financially indebted to his father, decided to find employment. He taught French for a year at Eton College, where Eric Blair (who was to take the pen name George Orwell) and Steven Runciman were among his pupils. He was mainly remembered as being an incompetent schoolmaster unable to keep order in class. Nevertheless, Blair and others spoke highly of his excellent command of language. Huxley also worked for a time during the 1920s at Brunner and Mond, an advanced chemical plant in Billingham in County Durham, northeast England. According to an introduction to his science fiction novel Brave New World (1932), the experience he had there of "an ordered universe in a world of planless incoherence" was an important source for the novel.

Мансап

Хаксли өзінің алғашқы (жарияланбаған) романын 17 жасында аяқтады және жиырма жасына келген кезде жазуды шын мәнінде бастады, табысты жазушы және әлеуметтік сатирик ретінде танылды. Оның алғашқы жарияланған романдары – «Crome Yellow» (1921), «Antic Hay» (1923), «Those Barren Leaves» (1925) және «Point Counter Point» (1928) әлеуметтік сатиралар еді. «Батыл жаңа әлем» (1932) оның бесінші романы және алғашқы антиутопиялық туындысы болды. 1920 жылдары ол «Vanity Fair» және «British Vogue» журналдарына материалдар жазды.

Блумсбери тобымен байланыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хаксли уақытының көп бөлігін Оксфорд маңындағы Гарсингтон сарайында өткізді, ол леди Отолин Морреллдің үйі болды, және ферма жұмысшысы ретінде жұмыс істеді. Сарайда жүргенде ол Блумсбери тобының бірнеше өкілдерімен, соның ішінде Бертран Рассел, Альфред Норт Уайтхед және Клайв Беллмен кездесті. Кейіннен, "Кром сары" (1921) романында ол Гарсингтон өмір салтын пародиялық түрде бейнеледі. Жұмыс орындары өте сирек болды, бірақ 1919 жылы Джон Миддлтон Мюрри Афинеумды қайта ұйымдастырып, Хакслиді штатқа қабылдауға шақырды. Ол дереу келісіп, сол жерде Бельгиялық босқын Мария Ниске (1899–1955) үйленді. Олар 1920 жылдары жас ұлдарымен бірге Италияда тұрды, онда Хаксли досы Д. Х. Лоуренсқа барып тұратын. 1930 жылы Лоуренстің қайтысынан кейін (Хаксли мен Мария Прованста оның қасында болды), ол Лоуренстің хаттарын өңдеді (1932). 1929 жылдың басында Лондонда Хаксли жазушы, теледиктор, философ және заманауи ғылымды түсіндіруші Джеральд Хирдпен танысты. Осы кезеңдегі туындыларына ғылыми прогрестің адамгершіліксіз жақтары туралы романдар (оның шедеврi – "Жаңа әлем"), және пацифистік тақырыптар ("Газадағы соқыр") кірді. "Жаңа әлем" романында дистопиялық Лондонды бейнелей отырып, Хаксли жаппай өндіріс және Павловтың шартталуы принциптерімен жұмыс істейтін қоғамды көрсетеді. Хаксли Ф. Маттиас Александердің күшті ықпалында болды, оның кейіпкерінің бірін "Газадағы соқыр" романында оған негіздеді. Осы кезеңде Хаксли бейбітшілік тақырыбындағы ғылыми еңбектерді жазуға және өңдеуге кірісті, соның ішінде "Мақсат пен құралдар" (1937), "Бейбітшілік энциклопедиясы" және "Бейбітшілік және философия" кітаптарын жазды, сондай-ақ Бейбітшілікке берілгендер одағының белсенді мүшесі болды.

Құрама Штаттардағы өмір

1937 жылы Хаксли әйелі Мария, ұлы Мэтью Хаксли және досы Джеральд Хирдпен бірге Голливудқа көшіп барды. Сирил Коннолли 1930 жылдардың аяғында екі зиялы адам (Хаксли мен Хирд) туралы: «Барлық еуропалық ізденістер алға бағытталмады – саясат, өнер, ғылым, оларды 1937 жылы АҚШ-қа қарай итерді» деп жазды. Хаксли өмірінің соңына дейін АҚШ-та, көбінесе Оңтүстік Калифорнияда, сондай-ақ Нью-Мексикодағы Таоста тұрды, онда ол «Ендер мен құралдар» (1937) кітабын жазды. Кітапта соғыс, теңсіздік, дін және этика туралы трактаттар бар. Хирд Хакслиге Веданта (Упанишадтарға негізделген философия), медитация және ахимса принципі арқылы вегетариандық өмір салтын таныстырды. 1938 жылы Хаксли Джидду Кришнамуртимен достық қарым-қатынас орнатып, оның ілімдеріне жоғары баға берді. Хаксли мен Кришнамурти көп жыл бойы тұрақты пікір алмасуға (кейде дебатқа ұласатын) түсті, Кришнамурти көбінесе оқшауланған, рухани биікке көтерілген көзқарас ұсынса, Хаксли өзінің прагматикалық көзқарастарымен әлеуметтік және тарихи контекстке ден қойды. Хаксли Кришнамуртидің «Бірінші және соңғы бостандық» (1954) атты маңызды еңбегіне алғысөз жазды. Хаксли индус Свами Прабхавананданың айналасында құрылған топта ведантист болды және кейіннен Кристофер Ишервудты осы топқа енгізді. Біраз уақыттан соң Хаксли кең таралған рухани құндылықтар мен идеялар туралы «Мәңгілік философия» атты кітабын жазды, онда әлемдік мистиктердің ілімдері талданды. Хаксли Оксидентал колледжінің президенті Ремсен Бердпен жақын дос болды. Ол көп уақытын Лос-Анджелестің Игл-Рок ауданындағы колледжде өткізді. Колледж оның «Жаздың көптен кейін» (1939) атты сатирикалық романында «Tarzana College» деп аталады. Роман Хакслиге 1939 жылғы Джеймс Тейт Блэк ескерткіш сыйлығын жеңіп алды. Хаксли де Бердті романға енгізді. Осы кезеңде Хаксли Голливуд сценарисі ретінде айтарлықтай табыс тапты; Кристофер Ишервуд өзінің «Менің гуруым және оның шәкірті» атты автобиографиясында Хаксли сценарист ретінде аптасына 3000 доллардан астам (2020 жылы шамамен 50 000 доллар) тапқанын және оның көп бөлігін Гитлер Германиясынан АҚШ-қа еврей және солшыл жазушылар мен суретшілерді тасымалдау үшін пайдаланғанын айтады. 1938 жылдың наурыз айында Хакслидің досы, романист және сценарист Анита Лоус оны Metro Goldwyn Mayer (MGM) компаниясымен байланыстырды, ол оны бастапқыда Грета Гарбоның рөлін ойнайтын және Джордж Кукордың режиссері болатын «Мадам Кюри» үшін жалдады. (Соңында фильмді 1943 жылы MGM басқа режиссермен және актерлік құраммен аяқтады.) Хаксли «Асқақ және алалаушылық» (1940) фильмінің сценарийі үшін марапатталды және «Джейн Эйр» (1944) сияқты басқа да фильмдердегі жұмысы үшін ақы алды. 1945 жылы ол Уолт Диснейден «Әлістің ғажайыптар еліндағы оқиғалары» және осы әңгіменің авторы Льюис Кэрролдың өмірбаянына негізделген сценарий жазуды тапсырыс алды. Алайда, сценарий пайдаланылмады. Хаксли 1940 жылы J. D. Унвиннің «Hopousia or The Sexual and Economic Foundations of a New Society» кітабының қайтыс болғаннан кейін жарық көрген басылымына кіріспе жазды. 1949 жылдың 21 қазанында Хаксли «1984» кітабының авторы Джордж Оруэллге «кітаптың қаншалықты жақсы және қаншалықты маңызды екендігін» білдіре отырып хат жазды. Ол өзінің хатында былай деп болжады: «Келесі буын ішінде әлемнің басшылары балаларды тәрбиелеу және наркогипноздың клубтар мен түрмелерге қарағанда үкімет құралы ретінде тиімдірек екенін, ал билікке құмарлықты адамдарды құлшынып сүйіп, оларды қамшылап, мойынсұнуға мәжбүрлеу арқылы толық қанағаттандыруға болатынын түсінетініне сенемін». 1953 жылы Хаксли мен Мария АҚШ азаматтығына өтініш білдіріп, тексеруге қатысты. Хаксли АҚШ үшін қару алудан бас тартқанда және оның қарсылығы діни нанымдарына негізделгенін айтпағанда, Маккарран заңы бойынша рұқсат етілген жалғыз себеп болғандықтан судья іс жүргізуді кейінге қалдырды. Ол өтінішін қайтарып алды. Дегенмен, ол АҚШ-та қалды. 1959 жылы Хаксли Макмиллан үкіметінің Knight Bachelor атағын алу ұсынысынан себеп көрсетпей бас тартты; оның ағасы Джулиан 1958 жылы, ал ағасы Эндрю 1974 жылы осы атаққа ие болды. 1960 жылдың күзгі семестрінде Хаксли профессор Хьюстон Смиттен Массачусетс технология институтында (MIT) гуманитарлық ғылымдар жөніндегі Карнеги қонақ профессоры болуға шақырылды. Гуманитарлық ғылымдар кафедрасы ұйымдастырған MIT-тің жүз жылдық іс-шараларының бір бөлігі ретінде Хаксли тарих, тіл және өнер туралы «Адам қандай еңбек» атты бірқатар дәрістер оқыды. 1930 жылдары Англияда Хакслимен бірге уақыт өткізген ғалым, гуманитарлық және автор Роберт С. де Ропп 1960 жылдардың басында АҚШ-та онымен қайта байланысты және «оның зор интеллекты, әдемі үйлесімді дауысы, мейірімді объективтілігі бұрынғысымен бірдей болды. Ол мен кездескен ең жоғары мәдениетті адамдардың бірі болды» деп жазды.

In 1937, Huxley moved to Hollywood with his wife Maria, son Matthew Huxley, and friend Gerald Heard. Cyril Connolly wrote, of the two intellectuals (Huxley and Heard) in the late 1930s, "all European avenues had been exhausted in the search for a way forward – politics, art, science – pitching them both toward the US in 1937." Huxley lived in the U. S., mainly southern California, until his death, and for a time in Taos, New Mexico, where he wrote Ends and Means (1937). The book contains tracts on war, inequality, religion and ethics. Heard introduced Huxley to Vedanta (Upanishad centered philosophy), meditation, and vegetarianism through the principle of ahimsa. In 1938, Huxley befriended Jiddu Krishnamurti, whose teachings he greatly admired. Huxley and Krishnamurti entered into an enduring exchange (sometimes edging on debate) over many years, with Krishnamurti representing the more rarefied, detached, ivory tower perspective and Huxley, with his pragmatic concerns, the more socially and historically informed position. Huxley wrote a foreword to Krishnamurti's quintessential statement, The First and Last Freedom (1954). Huxley became a Vedantist in the group formed around Hindu Swami Prabhavananda, and subsequently introduced Christopher Isherwood to the circle. Not long afterwards, Huxley wrote his book on widely held spiritual values and ideas, The Perennial Philosophy, which discussed the teachings of renowned mystics of the world. Huxley became a close friend of Remsen Bird, president of Occidental College. He spent much time at the college in the Eagle Rock neighbourhood of Los Angeles. The college appears as "Tarzana College" in his satirical novel After Many a Summer (1939). The novel won Huxley a British literary award, the 1939 James Tait Black Memorial Prize for fiction. Huxley also incorporated Bird into the novel. During this period, Huxley earned a substantial income as a Hollywood screenwriter; Christopher Isherwood, in his autobiography My Guru and His Disciple, states that Huxley earned more than $3,000 per week (approximately $50,000 in 2020 dollars) as a screenwriter, and that he used much of it to transport Jewish and left wing writer and artist refugees from Hitler's Germany to the US. In March 1938, Huxley's friend Anita Loos, a novelist and screenwriter, put him in touch with Metro Goldwyn Mayer (MGM), which hired him for Madame Curie which was originally to star Greta Garbo and be directed by George Cukor. (Eventually, the film was completed by MGM in 1943 with a different director and cast.) Huxley received screen credit for Pride and Prejudice (1940) and was paid for his work on a number of other films, including Jane Eyre (1944). He was commissioned by Walt Disney in 1945 to write a script based on Alice's Adventures in Wonderland and the biography of the story's author, Lewis Carroll. The script was not used, however. Huxley wrote an introduction to the posthumous publication of J. D. Unwin's 1940 book Hopousia or The Sexual and Economic Foundations of a New Society. On 21 October 1949, Huxley wrote to George Orwell, author of Nineteen Eighty Four, congratulating him on "how fine and how profoundly important the book is". In his letter, he predicted:
"Within the next generation I believe that the world's leaders will discover that infant conditioning and narcohypnosis are more efficient, as instruments of government, than clubs and prisons, and that the lust for power can be just as completely satisfied by suggesting people into loving their servitude as by flogging them and kicking them into obedience." In 1953, Huxley and Maria applied for United States citizenship and presented themselves for examination. When Huxley refused to bear arms for the U. S. and would not state that his objections were based on religious ideals, the only excuse allowed under the McCarran Act, the judge had to adjourn the proceedings. He withdrew his application. Nevertheless, he remained in the U. S. In 1959, Huxley turned down an offer to be made a Knight Bachelor by the Macmillan government without giving a reason; his brother Julian had been knighted in 1958, while his brother Andrew would be knighted in 1974. In the fall semester of 1960 Huxley was invited by Professor Huston Smith to be the Carnegie Visiting professor of humanities at the Massachusetts Institute of Technology (MIT). As part of the MIT centennial program of events organised by the Department of Humanities, Huxley presented a series of lectures titled, "What a Piece of Work is a Man" which concerned history, language, and art. Robert S. de Ropp (scientist, humanitarian, and author), who had spent time with Huxley in England in the 1930s, connected with him again in the U. S. in the early 1960s and wrote that "the enormous intellect, the beautifully modulated voice, the gentle objectivity, all were unchanged. He was one of the most highly civilized human beings I had ever met."

Өмірдің соңғы кезеңіндегі перспективалар

Өмірбаясын жазған Харольд Уоттс Хакслидің "өмірінің соңғы және кеңейтілген кезеңіндегі" жазбалары "көптеген қазіргі заманғы адамдардың орталық мәселелері туралы толғанған адамның еңбегі" екенін айтты. Хаксли дамыған әлемнің болашағына қатысты терең алаңдаушылық сезімдерінде болды. Осыдан туындаған алаңдаушылықтарын ол өзінің жазбаларында және сөздерінде білдірді. 1958 жылы журналист Майк Уоллес жүргізген телеарнадағы сұхбатында Хаксли бірнеше маңызды мәселені атап көрсетті: әлемдегі халық санының артуының қиындықтары мен қауіптері; айқын түрде иерархиялық әлеуметтік ұйымға бейімділік; көпшілік қоғамда технологияны қолданудың маңыздылығын бағалау; саясаткерлерді білімсіз халыққа жақсы насихатталған тауар ретінде ұсынуға бейімділік. 1962 жылғы желтоқсанда ағасы Джулианға жолдаған хатында, Санта-Барбарада жасаған баяндамасын қорытындылап, ол былай деп жазды: "Менің айтқаным, егер біз адамзаттың мәселелерін қуат саясаты емес, экологиялық тұрғыдан ойлай бастамасақ, жақын арада қиын жағдайға түсеміз". Хакслидің Шығыс даналық дәстүрлерімен байланысы қазіргі ғылымды терең бағалаумен толық үйлесімді болды. Өмірбаясын жазған Милтон Бирнбаум Хаксли "соңында ғылымды да, Шығыс дінін де қабылдады" деді. Соңғы кітабында "Әдебиет және ғылым" Хаксли "Қазіргі ғылымның этикалық және философиялық салдары христиандыққа қарағанда буддалыққа жақын" деп жазды. Өлімінен бір ай бұрын жарық көрген "Философтың көрегендік болжамы" атты еңбегінде Хаксли жалпы семантиканы және "мәдени ықпалдан таза, сөзсіз сана әлемін" оқытуды қолдап, "Біз ақыл-ойды тоқтатуды үйренуіміз керек, таза қабылдау өнерін дамытуымыз керек. Адам өзін-өзі деконструкциялауды үйренуі керек, сөзбен бейнеленген символдардың шебінде тесік жасауға қабілетті болуы керек" деді.

Ведантамен байланысы

1939 жылдан бастап 1963 жылы қайтыс болғанға дейін Хаксли Свами Прабхавананда құрған және басқарған Оңтүстік Калифорния Веданта қоғамымен тығыз байланыста болды. Джеральд Хирд, Кристофер Ишервуд және басқа да жақтастарымен бірге ол Свамиден нақышы алды және медитация мен рухани амалдарға үйренді. 1944 жылы Хаксли Свами Прабхавананда мен Кристофер Ишервуд аударған «Бхагавад-гита» – «Құдайдың әні» кітабына кіріспе жазды, ол Оңтүстік Калифорния Веданта қоғамынан жарық көрді. 1941 жылдан 1960 жылға дейін Хаксли қоғам жариялаған «Веданта және Батыс» журналына 48 мақала жазды. Ол сондай-ақ 1951 жылдан 1962 жылға дейін Ишервуд, Хирд және драматург Джон Ван Друтенмен бірге редакциялық алқа мүшесі болып қызмет етті. Хаксли кейде Голливуд және Санта-Барбара Веданта храмдарында лекция оқыды. Оның екеуі «Білім мен түсінік» және «Біз кімбіз?» аттарымен 1955 жылы дискілерде жарық көрді. Дегенмен, Хакслидің агностицизмі және оның болжамдық қабілеті, оған кез келген ұйымдастырылған дінді толыққанды қабылдауды қиын етті.

Психоделикалық дәрілерді қолдану және мистикалық тәжірибелер

1953 жылдың басында Хаксли психоделикалық препарат – мескалинмен алғаш рет тәжірибе жасады. Хаксли сол кезде Канададағы бір мекемеде жұмыс істейтін британдық психиатр доктор Хамфри Осмондпен хаттасып, кейін одан мескалиннің дозасын беруді сұрады; Осмонд оның өтінімін қабылдап, Оңтүстік Калифорнияда Хакслидің сеансын қадағалады. "Қабылдаудың есіктері" атты кітабында бұл тәжірибесін баяндағаннан кейін, Хаксли мен Свами Прабхавананда психоделикалық препараттардың тәжірибесінің мағынасы мен маңыздылығы туралы пікір келіспеді, бұл олардың қарым-қатынасын суытуы мүмкін, бірақ Хаксли қоғамның журналына мақалалар жазуын, ғибадатханада лекция оқуын және әлеуметтік шараларға қатысуын жалғастырды. Кейін Хаксли мескалинмен жасаған тәжірибесі "Қабылдаудың есіктері" кітабында сипатталғандардан гөрі терең болды деп есептеді. Хаксли былай деп жазды: "Мистикалық тәжірибе екі жағынан да құнды; ол тәжірибе иесіне өзін және әлемді жақсырақ түсінуге көмектеседі, сонымен қатар өзімшілдіктен аулақ, шығармашылық өмір сүруге ықпал етеді." 1950 жылдары ЛСД-ні сынағаннан кейін, ол 1960 жылдардың басында Гарвардта психоделикалық препараттар бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізген Тимоти Лири мен Ричард Альперттің кеңесшісі болды. Тұлғалық ерекшеліктер Хакслиді Лириден алшақтатуға әкелді, себебі Хаксли Лиридің препараттарды ешқандай шектеусіз насихаттауға тым құштар болғанына және тіпті жарнамаға құмар бүлікшіге айналғанына алаңдады.

Көздің көрісі

Гакслидің өмірінің белгілі бір кезеңдерінде көзінің қалай болғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. 1939 жылы Гаксли Бейтс әдісімен танысты, оны Маргарет Дарст Корбет үйретті. 1940 жылы Гаксли Голливудтан Лос-Анджелес округінің солтүстігіндегі Ллано, Калифорнияның биік шөлді аймалындағы шағын ранчоға көшті. Гаксли содан кейін Бейтс әдісінің және Оңтүстік-Батыс Америка шөлінің табиғи, жарқын жарығының арқасында көзінің жақсарғанын айтты. Ол 25 жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет көзілдіріксіз және шаршамай оқи алатынын мәлімдеді. Тіпті ранчо маңындағы топырақ жолмен көлік жүргізуге тырысты. Ол Бейтс әдісімен алған тәжірибесі туралы "Көру өнері" атты кітап жазды, ол 1942 жылы (АҚШ), 1943 жылы (Ұлыбритания) жарық көрді. Кітапта көптеген күмәнді теориялар бар еді, және оның жариялануы Гакслидің көзі туралы көптеген дауларды тудырды. Жастар шағындағы аурудан кейін Гакслидің көзі нашарлаған деген кең таралған пікір бар, бірақ Оксфордта оқуға мүмкіндік берген жарым-жартылай жазылуына қарамастан, ол соқыр болып қалды делінеді. Мысалы, "Көру өнері" кітабы жарық көргеннен кейін он жыл өткен соң, 1952 жылы Беннет Серф Гакслинің Голливудтағы банкетте сөйлеген сөзін тыңдады. Ол көзілдіріксіз тұрып, лекциядан қағазын қиындықсыз оқығандай көрінді: Бірақ кенеттен ол тоқтап қалды – және алаңдатар шындық анық болды. Ол тіпті өз сөзін оқымаған. Ол оны жаттап алған еді. Есін жаңарту үшін қағазды көздеріне жақындатты. Бірақ бір дюймдей жақындатқанда да оқи алмады, және көзіне көруге көмектесетін үлкентегіш шыны іздеуге мәжбүр болды. Бұл қиналысқа толы сәт болды. Жас журналист болған бразилиялық жазушы Жоао Убальдо Рибейро 1950-ші жылдардың соңында Гакслилермен бірнеше кеш өткізген. Ол Гакслидің оған әзілмен: "Мен мүлдем көре алмаймын. Бірақ мен бұған қатты мән бермеймін" дегенін естіді. Екінші жағынан, Гакслидің екінші әйелі Лора кейінірек жазған "Осы мәңгілік сәт" атты өмірбаяндық еңбегінде: "Оның өміріндегі үлкен жетістіктерінің бірі – көзіне қайта қол жеткізуі" деді. Лос-Анджелес Таймс газетіне жазған хатында Уолтер С. Альварездің Гакслиді "көзі нашар кедей" деп атағанын жоққа шығарғаннан кейін, ол сөзін жұмсартты: Алдос соқыр болғандай қарау әділетсіз болса да, оның көру қабілетінің нашарлағанын көрсететін көптеген белгілер болды. Мысалы, Алдос көзілдірік тақпағанмен, көбінесе үлкентегіш линза қолданды. Лора Гаксли Гакслидің көзіне тән кейбір қарама-қайшылықтарды түсіндірді. Оның бұл тұрғыдағы айтқандары Гакслидің "Көру өнері" кітабынан алынған мына сөздермен сәйкес келеді: Жалпы организмнің немесе организмнің кез келген бөлігінің жұмыс істеуінің ең ерекше ерекшелігі – тұрақты емес, керісінше, өте өзгермелі болуы. Дегенмен, Гакслидің көзі туралы тақырыпта дау-дамайлар жалғасуда. Америкалық танымал ғылым жазушысы Стивен Джонсон "Ашық сана" кітабында Гакслидің визуалды кодтаудағы қиындықтары туралы былай деді: Мен және мен есте сақтайтын уақыттан бері мен нашар визуализатормын. Сөздер, тіпті ақындардың терең мағыналы сөздері де менің ойымда суреттер тудырмайды. Ұйқыға бара жатқанда маған ешқандай гипноздық көріністер келмейді. Мен бір нәрсені еске алсам, ол маған айқын көрінген оқиға немесе зат ретінде емес, көрінеді. Мен ерік-жігерімнің күшімен кеше түстен кейін болған оқиғаның өте анық емес бейнесін елестете аламын.

Differing accounts exist about the details of the quality of Huxley's eyesight at specific points in his life. Circa 1939, Huxley encountered the Bates method, in which he was instructed by Margaret Darst Corbett. In 1940, Huxley relocated from Hollywood to a ranchito in the high desert hamlet of Llano, California, in northern Los Angeles County. Huxley then said that his sight improved dramatically with the Bates method and the extreme and pure natural lighting of the southwestern American desert. He reported that, for the first time in more than 25 years, he was able to read without glasses and without strain. He even tried driving a car along the dirt road beside the ranch. He wrote a book about his experiences with the Bates method, The Art of Seeing, which was published in 1942 (U. S.), 1943 (UK). The book contained some generally disputed theories, and its publication created a growing degree of popular controversy about Huxley's eyesight. It was, and is, widely believed that Huxley was nearly blind since the illness in his teens, despite the partial recovery that had enabled him to study at Oxford. For example, some ten years after publication of The Art of Seeing, in 1952, Bennett Cerf was present when Huxley spoke at a Hollywood banquet, wearing no glasses and apparently reading his paper from the lectern without difficulty: Then suddenly he faltered—and the disturbing truth became obvious. He wasn't reading his address at all. He had learned it by heart. To refresh his memory he brought the paper closer and closer to his eyes. When it was only an inch or so away he still couldn't read it, and had to fish for a magnifying glass in his pocket to make the typing visible to him. It was an agonising moment. Brazilian author João Ubaldo Ribeiro, who as a young journalist spent several evenings in the Huxleys' company in the late 1950s, wrote that Huxley had said to him, with a wry smile: "I can hardly see at all. And I don't give a damn, really." On the other hand, Huxley's second wife Laura later emphasised in her biographical account, This Timeless Moment: "One of the great achievements of his life: that of having regained his sight." After revealing a letter she wrote to the Los Angeles Times disclaiming the label of Huxley as a "poor fellow who can hardly see" by Walter C. Alvarez, she tempered her statement: Although I feel it was an injustice to treat Aldous as though he were blind, it is true there were many indications of his impaired vision. For instance, although Aldous did not wear glasses, he would quite often use a magnifying lens. Laura Huxley proceeded to elaborate a few nuances of inconsistency peculiar to Huxley's vision. Her account, in this respect, agrees with the following sample of Huxley's own words from The Art of Seeing: The most characteristic fact about the functioning of the total organism, or any part of the organism, is that it is not constant, but highly variable. Nevertheless, the topic of Huxley's eyesight has continued to endure similar, significant controversy. American popular science author Steven Johnson, in his book Mind Wide Open, quotes Huxley about his difficulties with visual encoding: I am and, for as long as I can remember, I have always been a poor visualizer. Words, even the pregnant words of poets, do not evoke pictures in my mind. No hypnagogic visions greet me on the verge of sleep. When I recall something, the memory does not present itself to me as a vividly seen event or object. By an effort of the will, I can evoke a not very vivid image of what happened yesterday afternoon

Жеке өмір

1919 жылы 10 шілдеде Гексли Белемнен бельгиялық эпидемиолог Мария Ниске (10 қыркүйек 1899 – 12 ақпан 1955) үйленді. 1955 жылы Мария Гексли қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. Гекслиге 1960 жылы көмей қатерлі ісігі диагнозы қойылды; келесі жылдары денсаулығы нашарлаған кезде ол «Арал» атты утопиялық романын жазды және UCSF медициналық орталығында да, Эсален институтында да «Адамзаттың мүмкіндіктері» тақырыбында дәріс берді. Бұл дәрістер Адамзаттың мүмкіндіктерін дамыту қозғалысының бастауына негіз болды. Гексли Джидду Кришнамурти мен Розалинд Раджагопалдың жақын досы болды және Калифорнияның Охай қаласында Happy Valley мектебін, қазіргі Besant Hill мектебін құруға қатысты. 1961 жылы Бел Эйрде болған өрттен кейін Гекслидің қалған қағаздарының ең көп бөлігі Лос-Анджелес штатындағы Калифорния университетінің кітапханасында сақталады. Ал кейбіреулері Стэнфорд университетінің кітапханаларында да бар. 1962 жылы 9 сәуірде Гексли Ұлыбританиядағы әдебиет ұйымы – Корольдік әдебиет қоғамы тарапынан Әдебиет серігі деп сайланды және ол бұл атақты 1962 жылы 28 сәуірде хат арқылы қабылдады. Гексли мен қоғам арасындағы хат алмасу Кембридж университетінің кітапханасында сақталады. Ол сәтте, дәл сағат 11:20-де инъекция жасалып, бір сағаттан кейін тағы бір доза берілді. Гексли 69 жасында 1963 жылы 22 қарашада сағат 17:20-де PST уақыты бойынша қайтыс болды. Гекслидің өлімі туралы ақпарат құралдары, сондай-ақ британдық жазушы К.С. Льюис, Джон Ф. Кеннедидің сол күні, Гекслидің өліміне жеті сағаттан аз уақыт қалғанда болған қазасымен бірге жарыса жарияланды. 2009 жылы New York журналында жарық көрген «The Eclipsed Celebrity Death Club» атты мақаласында Кристофер Бонанос былай деп жазды:

«Жақсы уақытта өлімге ұшырағандардың чемпионатында жеңіс британдық жазушылардың екеуіне тиесілі. «Жаңа әлем» романының авторы Олдус Гексли мен «Нарния жылнамалары» сериясын жазған К.С. Льюис бір күні – 1963 жылдың 22 қарашасында қайтыс болды. Айына қарай, Джон Кеннедидің кортежі Техас мектеп кітапханасының жанынан өтіп бара жатқан күні осы күнге тап келді. Гексли, кем дегенде, өлімін қызықты етуге тырысты: оның өтініші бойынша, әйелі оған өлімінен бірнеше сағат бұрын ЛСД инъекциясын жасады, және ол осы дүниеден «саяхаттап» кетті. Бұл оқиға Питер Крифттің «Жан мен тозақ арасында: Джон Ф. Кеннеди, К.С. Льюис және Алдус Гекслимен өлімнен кейінгі әңгіме» атты кітабының негізі болды, онда үш ер адамның өлімнен кейін Чистилищеде кездесіп, әңгімелесетіні суреттеледі. Гекслидің естелік жиыны 1963 жылдың желтоқсанында Лондонда өтті, оны оның ағасы Джулиан басқарды. 1971 жылдың 27 қазанында оның күлі Уоттс зиратындағы отбасылық қабірге жерленді, онда Уоттс морганалық шіркеуі орналасқан, ол Комптонда, Гилфорд, Суррей, Англияда орналасқан. Гексли орыс композиторы Игорь Стравинскийдің ұзақ жылдар бойы досы болды, ол өзінің соңғы оркестрлік шығармасын Гекслиге арнады. «Variations: Aldous Huxley in memoriam» 1963 жылдың шілдесінде басталып, 1964 жылдың қазанында аяқталды және 1965 жылдың 17 сәуірінде Чикаго симфониялық оркестрімен тұсаукесері өткізілді.

Еске алу

2021 жылы Хаксли Ұлыбритания ғылыми фантастикасын тойлау үшін Royal Mail басып шығарған британдық пошта маркалары сериясындағы еске алынған алты британдық жазушының бірі болды.