Кіріспе
1943 жылы КСРО-да калмық азшылығын күштеп қоныстандыру 1943 жылғы калмықтардың депортациясы, «Ұлсу» (Lang ru) кодолық атауымен белгілі, – 1943 жылдың 28-31 желтоқсаны аралығында 93 000-нан астам калмық ұлтының өкілдері мен калмық күйеулері бар калмық емес әйелдерді күштеп елден шығару. Отбасылар мен жеке адамдар Сибірдегі арнайы жұмыс орындарына мал вагондарында күштеп жеткізілді. Қалмық әйелдері калмық емес еркектерге үйленген жағдайда депортациядан босатылды. Үкімет депортацияның ресми себебі ретінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германиямен ынтымақтасқан «Калмык кавалерия корпусында» шайқасқан шамамен 5000 калмықтың болуын көрсетті. Бірақ үкімет 23 000-нан астам калмықтың Қызыл Армия қатарында соғысып, сол кездегі осы күштерге қарсы күрескенін мойындаудан бас тартты. НКВД төрағасы Лаврентий Берия мен оның орынбасары Иван Серов Совет Премьер-министрі Иосиф Сталиннің тікелей бұйрығымен осы мәжбүрлі көшіруді жүзеге асырды. Депортацияға НКВД және НКГБ әскерлерінен 10 000-ға жуық әскери қызметкер қатысты. Бұл 1930-1950 жылдар аралығында этникалық азшылықтарды қамтыған миллиондаған совет азаматтарын күштеп қоныстандыру және көшіру бағдарламасының бір бөлігі болды. Калмықтарды арнайы таңдау бірнеше факторға негізделді, оның ішінде олардың коммунизмге қарсы көзқарастары мен буддалық мәдениеті. Депортация салдарынан 16 000-нан астам адам қайтыс болды, депортацияланған халықтың арасындағы өлім-жітім көрсеткіші 17% құрады. 1956 жылы Никита Хрущевтің КСРО Премьер-министрі болып тағайындалғаннан кейін және десталинизация процесі басталғаннан кейін калмықтар ақталу алды. 1957 жылы калмықтар арнайы қоныстардан босатылып, туған жерлеріне оралуға рұқсат етілді, ол Калмық Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы ретінде бекітілді. 1959 жылға қарай қалған калмықтардың 60%-дан астамы үйлеріне оралды. Депортацияның салдарынан туған өмірлік шығындар мен әлеуметтік-экономикалық құлдырау калмық халқына бүгінге дейін әсер етеді. 1989 жылдың 14 қарашасында КСРО Жоғарғы Кеңесі Сталиннің барлық депортацияларын «заңсыз және қылмыстық» деп жариялады. Қазіргі тарихи зерттеулер осы депортацияларды қуғын-сүргін мен адамзатқа қарсы қылмыс мысалы ретінде қарастырады.
The Kalmyk deportations of 1943, codename Operation Ulusy (Lang ru) was the Soviet deportation of more than 93,000 people of Kalmyk nationality, and non Kalmyk women with Kalmyk husbands, on 28–31 December 1943. Families and individuals were forcibly relocated in cattle wagons to special settlements for forced labor in Siberia. Kalmyk women married to non Kalmyk men were exempted from the deportations. The government's official reason for the deportation was an accusation of Axis collaboration during World War II based on the approximately 5,000 Kalmyks who fought in the Nazi affiliated Kalmykian Cavalry Corps. The government refused to acknowledge that more than 23,000 Kalmyks served in the Red Army and fought against Axis forces at the same time. NKVD chief Lavrentiy Beria and his deputy commissar Ivan Serov implemented the forced relocation on direct orders from Soviet Premier Joseph Stalin. Up to 10,000 servicemen from the NKVD NKGB troops participated in the deportation. It was part of the Soviet forced settlement program and population transfers that affected several million Soviet citizens from ethnic minority groups between the 1930s and the 1950s. The specific targeting of Kalmyks was based on a number of factors, including the group's alleged anti communist sentiment and Buddhist culture. The deportation contributed to more than 16,000 deaths, resulting in a 17% mortality rate for the deported population. The Kalmyks were rehabilitated in 1956 after Nikita Khrushchev became the new Soviet Premier and undertook a process of de Stalinization. In 1957, the Kalmyks were released from special settlements and allowed to return to their home region, which was formalized as the Kalmyk Autonomous Soviet Socialist Republic. By 1959, more than 60% of the remaining Kalmyks had returned home. The loss of life and socioeconomic upheaval of the deportations, however, had a profound impact on the Kalmyks that is still felt today. On 14 November 1989 the Supreme Council of the Soviet Union declared all of Stalin's deportations "illegal and criminal". Contemporary historical analyses consider these deportations an example of persecution and a crime against humanity.
Өмірбаян
1630 жылдары Батыс Моңғолия және Дзунгария аймақтарындағы бірнеше ойрат тайпалары батысқа қарай көшіп, Волга өзенінің бойында қоныстанды және ақырында Калмықтар деп аталатын жекеленген этникалық топқа айналды. Калмықтар моңғол диалектісінде сөйлеген және тибет буддизмін ұстанған. Калмықтар Ресей империясының құрамына енді, ал келесі Ресей азамат соғысы кезінде олардың көпшілігі коммунистерге қарсы Ақ гвардия армиясымен күресті. Большевиктер жеңіске жеткеннен кейін 1920 жылы көптеген калмықтар Ресейден кетіп, олардың көп бөлігі Югославия мен Болгарияға эмиграциялады. Жаңа құрылған Кеңес Одағында қалған калмықтар 1920 жылдары ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығын ұжымдастыру процесіне қарсылық көрсетіп, 1926 жылға дейін күрескен партизандық топтар құрды. 1920 жылдары Иосиф Сталин Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жаңа Бас хатшысы болды. Америкалық ғалым және тарихшы Бен Кирнан Сталиннің дәуірін "советтік, тіпті ресейлік тарихтың ең қанды кезеңі" деп сипаттады. 1930 жылдары Кеңес үкіметі калмық буддизміне қарсы діни науқанды бастады. 1917 жылы Ресей империясында тіркелген 175 будда ғибадатханасының барлығы 1940 жылға дейін жойылды. 1935 жылы Кеңес үкіметі Калмык Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасын құрды, оның астанасы Элиста болды. 1939 жылғы халық санауы бойынша КСРО-да 131 271 калмық тіркелді. Басқа дерек көздері сол кездегі калмықтардың саны 134 400-ге жеткенін көрсетеді. 1937 жылдың қыркүйек және қазан айларында шамамен 172 000 совет корейлері депортацияланды, бұл Сталиннің бүкіл ұлтты қоныстандыру саясатының алғашқы мысалы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1941 жылдың маусымында нацистік Германия Кеңес Одағына басып кірді. 1942 жылдың 26 тамызында нацистік күштер Калмыкиядағы Элистаны басып алды және көп ұзамай бұрынғы барлау офицері доктор Рудольф Отто Долл басшылығымен шамамен 5000 адамнан тұратын Калмык атты әскер корпусын құрды. Корпус Қызыл Армияға, совет партизандарына қарсы күресті және калмық мал-мүлкін совет әскерлерінен қорғады. Сонымен қатар, 23 540 калмық Қызыл Армия қатарында қызмет етті, ал сегізіне Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Осылайша, калмықтар Екінші дүниежүзілік соғыста екі жақта да соғысты. Калмық халқының шамамен төрттен бірі неміс оккупациясынан қашу үшін Волга өзенінен қашып өтті. Соғыс салдарынан көптеген ғимараттар қирады және кеңінен тонау орын алды, аймақтағы жалпы зиян 1 070 324 789 рубльге бағаланды. Неміс әскерлері шегінген кезде көптеген калмықтар да олармен бірге эвакуацияланды. Қызыл Армия 1942 жылдың 31 желтоқсанында Элистаны қайта басып алды. Кеңес үкіметіне қайта оралғаннан кейін калмықтар сенімсіздік танытып, Оккупанттармен бірге соғысқан деп айыпталды.
Депортация
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес үкіметі сегіз этникалық топты өз туған жерлерінен күштеп шығарды: Волга немістерін, шешендерді, ингуштарды, балкарларды, қарашайларды, қырым татарларын, мешхетиялық түркілерді және қалмықтарды. 1943 және 1944 жылдары Кавказ аймағынан шамамен 650 000 адам депортацияланды, ал соғыс жылдарының барлығында 3 332 589 адам жер аударылды. Кеңес құпия полициясының басшысы Лаврентий Берия, қалмықтардың "сенімсіз" екенін айтып, қалмықтарды депортациялауды қолдады. Бұл шешім Мемлекеттік қорғаныс комитеті тарапынан ресми түрде ұсынылып, 1943 жылдың қазан айында Сталин бекітті. 1943 жылдың 27 қазанында НКВД-ның орынбасары Иван Серов, жаппай депортацияға дайындық жұмыстарын бастау үшін Элистаға келді. Ол Калмыкия Коммунистік партиясының бұрынғы бірінші хатшысының кеңсесінде жергілікті партия мүшелерімен кездесіп, қалмықтардың депортацияланатынын жариялады. Себебін сұрағанда, Серов қалмықтардың "майданнан дезертирлік жасап, немістерге қосылғанын" айтты. Сол айда НКВД-ның орынбасары В.В. Чернышов Мәскеуде Алтай, Красноярск, Омск және Новосибирск облыстарының НКВД өкілдерімен кездесіп, осы аймақтарға қалмықтарды қоныстандыру мәселелерін талқылады. Қалмық облысы, оның ішінде ең ірі қаласы Элиста, бірнеше оперативтік аймақтарға бөлінді. Әр аймаққа НКВД оперативтік қызметкері тағайындалды және депортацияны жүзеге асыру жоспарларын жасау, теміржол бағыттарын картаға түсіру және қажетті жүк көліктері мен сарбаздардың санын анықтау тапсырылды. 27 желтоқсанда Кеңес үкіметі Қалмық Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасын ресми түрде таратып жіберді. Бұрынғы аумағының бір бөлігі Астрахань, Сталинград, Ростов, Ставрополь және Дагестан облыстарына берілді. Бұрынғы Элиста қаласы Степной болып қайта аталды. 1943 жылдың 28 желтоқсанында қабылданған Халық Комиссарлар Кеңесінің №1432-425 қаулысы қалмықтарды қоныстандыру шараларын ресми түрде бекітті. Оған Вячеслав Молотов қол қойды, бірақ ол жарияланбады. 1943 жылдың 28 желтоқсаны таңында НКВД агенттері қалмықтардың үйлеріне кіріп, Жоғарғы Кеңес Президиумының депортация туралы жарлығын оқыды. Жарлықта нацистермен ынтымақтастық, кеңеске қарсы әрекеттер және терроризм жасады деген айыптамалар келтірілді. Қалмықтарға мүліктерін жинап алуға 12 сағат уақыт берілді. Оларға бір отбасыға 200 тоннаға дейін мүлік алып жүруге рұқсат етілді, ал бірнеше отбасы бір жүк көлігінде орын бөлісуге мәжбүр болды. Кеңес әскерлері қалмықтардың үйлерін тінтіп, қару-жарақ, кеңеске қарсы әдебиеттер мен шетел валютасын тәркіледі. Әйелдер, балалар және қарттарды қоса алғанда, барлық қалмықтар жүк көліктеріне тиеліп, жақын маңдағы теміржол станцияларына жіберілді. Депортацияға ұшырамаған этникалық топтарға үйленген қалмық әйелдеріне ғана қалуға рұқсат берілді. Кеңес әскерлері қалмық елді мекендерін бастан-аяқ қоршап алып, кез келген қарсылық көрсетуді болдырмауға тырысты. Депортация басталғанда 750 қалмық "бандиттік топтың мүшелері" немесе "кеңеске қарсы элементтер" деп тұтқындалды. Кеңес үкіметі бастапқыда операцияға 4421 НКВД агенті, 1226 сарбаз және 1355 жүк көлігін жұмылдырды. Бұл көрсеткіш Шығыс майданнан ауыстырылған НКВД-НКГБ әскерлерінен 10 000 әскери қызметшіге дейін өсті. Мемлекеттік қауіпсіздік генерал-майоры Маркеев, Иваново облысы НКВД басшысы, депортацияны бақылады. Депортацияға "Ұлыс операциясы" деген кодтық атау берілді, ол 93 139 қалмықты, оның ішінде 26 359 отбасын қамтыды. Депортациядан тек үш қалмық отбасы ғана құтылды. Операция жоспарланғандай өтті, ешқандай қауіпсіздікке қатерлі жағдай тіркелмеді. Қалмықтар мал тасымалдауға арналған вагондарға тығылып, шығысқа қарай бағытталған 46 пойызға тиелді. Олар мыңдаған шақырым қашықтықтағы алыс аймақтарға сапар шекті. Бір куәгердің айтуынша, олар екі апта бойы тазалық сақтау мүмкіндігі болмай, жағдайы нашар болды. Тағы бір куәгердің сөзіне сүйенсек, балалар вагондардың жоғарғы жағындағы төсектерде, ал ересектер еденде жатқан. Олар еденге шұңқыр жасап, чемодандарымен қоршап, оны дәретхана ретінде пайдаланған. Күнде бір рет тамақтандырылды. Кейбір депортацияланғандар ұзақ сапар барысында азық-түліктерін бөлісіп жеген. Пойыздар кейде тоқтап, жолаушыларды шығарып жіберген, бірақ ол уақыт өте қысқа болды. Депортация 31 желтоқсанда аяқталды. Жыл соңына дейін 91 919 адам депортацияланды, ал 1944 жылдың қаңтарында тағы 1014 адам жер аударылды. Операцияны Берия мен Серов басқарды. Оған қатысқан басқа да лауазымды тұлғалар: ГУЛАГ басшысы Виктор Григорьевич Наседкин және 3-ші дәрежелі Мемлекеттік қауіпсіздік комиссары, сондай-ақ КСРО НКВД-сының көлік басқармасының басшысы Дмитрий Васильевич Аркадьев. Қалмықтар Сібірдің әртүрлі аймақтарына жіберілді. 1944 жылдың қаңтарына қарай 24 352 адам Омск облысына, 21 164 адам Красноярск өлкесіне, 20 858 адам Алтай өлкесіне және 18 333 адам Новосибирск облысына жеткізілді. Басқа деректерге сәйкес, 1944 жылдан бастап 6167 қалмық отбасы Алтайда, 7525 отбасы Красноярскіде, 5435 отбасы Новосибирскіде және 8353 отбасы Омск облысында болды. 660 отбасы Томск облысында, 648 отбасы Қазақ КСР-інде, 522 отбасы Тоболскіде, 2796 отбасы Ямал-Ненец автономиялық округінде және 1760 отбасы Ханты-Манси автономиялық округінде орналасқан. Тарихшы Николай Бугай депортацияны төрт кезеңге бөлді: (1) Қалмық аймағындағы депортациялар; (2) Ростов облысындағы депортациялар; (3) Сталинград облысындағы депортациялар; (4) Қызыл Армияда қызмет еткен қалмықтардың депортациясы. Соңғы кезең 1944-1948 жылдар аралығында өтті және оған қалмықтар ғана емес, сонымен қатар қарашайлар, мешхетиялық түркілер, қырым татарлары, шешендер, ингуштар және балкарлар да қатысты. Олардың барлығы әскерден босатылып, арнайы қоныстарға жер аударылды. Бұрынғы қалмық аймақтарына орыс этникалық тобының өкілдері қоныстандырылып, олардың мәдени ерекшеліктері өзгертілді. Жоғарғы Кеңес Президиумы 1948 жылдың 26 қарашасында "Кеңес Одағының шалқары аймақтарына жер аударылған адамдардың міндетті және тұрақты қоныстану орындарынан қашуы үшін қылмыстық жауапкершілік туралы" декрет шығарды. Декретте барлық депортацияланған этникалық топтардың тұрақты жер аударуда қалуы міндетті екені айтылды.
Шөгу және өлім
Калмықтар арнайы елді мекендердің басқаруына берілді. Бұл қоныстар Совет Одағының дамымаған және жарамсыз аймақтарында мәжбүрлі еңбекке тартылды. Депортацияланғандар аптасына жеті күн, күніне он екі сағат жұмыс істеді. Олар шаршап, суық пен аштыққа ұшырады, ал тамақ рационы жұмыс жоспарына байланысты болды. Лагерьге келген соң, еркектер мен әйелдер бөлек-бөлек жуылып, қыстың аязында сыртқа тізіліп тұруға мәжбүр болды. Тұрғын үй жағдайлары өте нашар және тығыз болды, көбі бауырластық төсектерді бөлісіп, еденде ұйықтады. 45 985 калмық депортацияланғандар жұмысшы ретінде тіркелді, оның ішінде 28 107-сі ауыл шаруашылығы саласында, 1 632-сі тау-кен және алтын өндіруде, 784-і көмір өндіруде және 259-ы ағаш өңдеу саласында жұмыс істеді. 93 139 депортацияланған калмықтың шамамен 1 400-і жол жүрісінде қайтыс болды, ал тағы да соншасы ауыр сырқатқа шалдықты. Аштық, суық, жұмыс жағдайлары мен жұқпалы аурулар мәжбүрлі еңбек лагерьлерінде көптеген өлімге әкелді. Совет деректері 1945 жылдың басында арнайы елді мекендерде 83 688 калмық тіркелгенін көрсетеді, яғни депортацияның алғашқы екі жылында 13 000-нан астам адам қайтыс болды немесе жоғалып кетті. 1945 жылы 3 735 калмық бала қайтыс болды (өлім көрсеткіші 9,3 пайыз), ал дүниеге келген бала саны 351 болды. Совет архивінің ресми мәліметтері бойынша депортацияланған калмықтардың арасында шамамен 16 000 адам қайтыс болды, бұл 17%-дан астам өлім көрсеткіші. НКВД-ның ресми емес бағалаулары бойынша өлім көрсеткіші тіпті жоғары, 19% құрады. Совет билігінің күштеп жер аударуына ұшыраған этникалық топтардың ішінде калмықтар ең көп шығынға ұшырады. 1959 жылғы халық санауы бойынша 106 100 калмық тіркелді, бұл 1939 жылғы халық санауындағы 134 400-ден кем, яғни бір буын ішінде 20%-дан астам азаймады.
Оңалту, қайтару және мұра
1953 жылдың 13 желтоқсанында Джаб Наминов Бурхинов басқаратын калмық делегациясы БҰҰ Бас хатшысы Даг Хаммаршельдке ресми шағым түсірді. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Никита Хрущев десталинизация процесін бастады, бұл бұрынғы саясаттың көп бөлігін кері қайтаруға әкелді. 1956 жылдың 24 ақпанында Хрущев тарихи сөйлеуінде этникалық депортацияларды айыптады: 1953 жылдың тамызында КСРО Коммунистік партиясының Орталық комитеті 1948 жылғы Жоғарғы Кеңес Президиумының барлық депортацияланған этностарды мәңгілік жер аударуда қалдыру туралы қаулысын жоққа шығарды. Калмықтар 1956 жылдың 17 наурызында ерекше бақылаудан босатылды. 1957 жылдың 9 қаңтарында Кеңес үкіметінің қаулысымен Калмық Автономдық Облысы құрылды, ал 1958 жылдың 29 шілдесінде ол ресми түрде Калмық Автономдық Кеңес Социалистік Республикасы атанды. 1959 жылға қарай депортацияланған калмықтардың 60 пайыздан астамы өздерінің туған жерлеріне оралды. Сол жылы 72 665 адам оралса да, 33 401 калмық Калмыкиядан тыс жерлерде қалды. 1989 жылға қарай Кеңес Одағының калмықтарының 85 пайызы Калмыкияда тұрды. Депортация салдарынан аймақтың этникалық құрамы өзгерді, 1926 жылы халықтың 75 пайызын құраған калмықтардың саны 1989 жылы 45 пайызға дейін төмендеді. 1959 жылы калмықтар халықтың бар болғаны 35 пайызын құрады, бұл рекордтық көрсеткіш еді. Керісінше, Калмыкиядағы орыстардың үлесі 1926 жылы 10,7 пайыздан 55,9 пайызға дейін өсті. Көптеген калмықтар жерлерін қайтарғаны үшін Хрущевке алғыс айтты және Элистадағы бір көшеге оның құрметіне ат қойылды. 1989 жылдың 14 қарашасында Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесі Сталиннің барлық депортацияларын «заңсыз және қылмыстық» деп жариялады. 1991 жылдың 26 сәуірінде Ресей Федеративтік Социалистік Кеңес Республикасының Жоғарғы Кеңесі, төрағасы Борис Ельцин басшылығымен, осыған сәйкес, «Сталиннің жамандау және геноцид саясаты» деп аталатын барлық жаппай депортацияларды айыптайтын 2-баппен бірге, репрессияланған халықтарды қалпына келтіру туралы заң қабылдады. Ресейлік тарихшы Павел Полян Сталин тұсындағы барлық этностардың депортациясын, соның ішінде Кавказданғыларын, адамзатқа қарсы қылмыс деп есептеді. Тарихшы Александр Некрихтың айтуынша, кейбір калмықтар нацистік Германиямен ынтымақтасқан болса да, «калмықтардың көпшілігі осы жүйеге адал болды және оны қорғау үшін қарулы күреске қатысты». Профессор Брайан Глин Уильямс Месхетия түрктерінің депортациясы, олардың жерлері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шайқас ошағына жақын болмаған және Кавказ бен Қырымнан басқа этностық топтардың депортациясымен бір уақытта болған, барлық депортациялардың кең ауқымды жасырын совет сыртқы саясатының бөлігі екенін көрсететін ең күшті дәлел екенін айтты. Ғалым Нелли Бекус кеңестік биліктің осы аймақтарды орысшалауды мақсат еткен күштеп көшіруіне себеп болғанын болжайды. Тарихшылар Хьюго Сервис пен Кертис Ричардсон депортацияны кеңестік «этникалық тазалаудың» мысалы деп сипаттады, Сервис оны «кейбір этникалық топтарды кеңес мемлекетіне ерекше қауіп төндіретін деп қорлауға» бағытталған деп санайды. 1991 жылғы баяндамасында Human Rights Watch советтердің барлық жаппай депортацияларын ұжымдық жазалау түрі деп сипаттады, өйткені топтар олардың этникалық тегіне байланысты мақсатқа алынды. Сондай-ақ, бұл этностардың ешқайсысына депортация салдарынан келтірілген зиян үшін ешқандай өтемақы төленбегенін атап өтті. Әлеуметтік антрополог Валерия Газизова да калмықтар кеңестік қуғын-сүргінге ұшырағанын қорытындылады. 1996 жылдың 28 желтоқсанында мүсінші Эрнст Нейзвестный Элистада депортацияланған калмықтарға арналған «Шұғыл және оралу» атты ескерткішін ашты. 2012 жылы 1800-ден астам калмық депортацияның құрбаны ретінде үкіметтен өтемақы алу туралы өтініш берді. Элиста қалалық соты олардың өтінішін қабылдамады.
In August 1953, the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union overturned the decree of the Presidium of the Supreme Soviet from 1948, which ordered that all the evicted ethnic groups must remain in permanent exile. The Kalmyks were officially released from special settlement supervision on 17 March 1956. On 9 January 1957, a Soviet decree established the Kalmyk Autonomous Oblast and on 29 July 1958, it officially became the Kalmyk Autonomous Soviet Socialist Republic. By 1959, more than 60% of deported Kalmyks had returned to their home region. Even though 72,665 persons returned by that year, there were still 33,401 of them outside Kalmykia. By 1989, nearly 85% of Soviet Kalmyks resided in Kalmykia. However, the deportations permanently altered the ethnic composition of the region, reducing the number of ethnic Kalmyks in the population from 75% in 1926 to 45% in 1989. A record low was in 1959 when the Kalmyks made up only 35% of the population. Conversely, the share of Russians in Kalmykia increased from 10.7% in 1926 to 55.9%. Many Kalmyks were grateful to Khrushchev for restoring their lands, and a street in Elista was named in his honor. On 14 November 1989 the Supreme Council of the Soviet Union declared all of Stalin's deportations "illegal and criminal". On 26April 1991 the Supreme Soviet of the Russian Socialist Federal Soviet Republic, under its chairman Boris Yeltsin, followed suit and passed the law On the Rehabilitation of Repressed Peoples with Article 2 denouncing all mass deportations as "Stalin's policy of defamation and genocide". Russian historian Pavel Polian considered all the deportations of entire ethnic groups during Stalin's era, including those from the Caucasus, a crime against humanity. Historian Alexander Nekrich concluded that, while there were some Kalmyks who collaborated with Nazi Germany, "the majority of Kalmyks not only remained loyal to the system but fought to defend it, arms in hands". Professor Brian Glyn Williams concluded that the deportation of the Meskhetian Turks, in spite of their lands never coming close to the scene of combat during World War II and which coincided with the deportation of other ethnic groups from Caucasus and Crimea, lends the strongest evidence that all the deportations were a part of a larger concealed Soviet foreign policy rather than a response to any "universal mass treason". Scholar Nelly Bekus assumes that one of the motivations for the Soviet forced transfer was the Russification of these areas. Historians Hugo Service and Curtis Richardson described the deportation as an example of Soviet "ethnic cleansing", with Service opining it aimed to "stigmatize particular ethnic groups as posing a special danger to the Soviet state"
In its 1991 report, Human Rights Watch described all of the Soviet mass deportations as a form of collective punishment since groups were targeted on the basis of their ethnicity. It also noted that none of these ethnic groups were given any kind of compensation for the harm caused by the deportations. Social anthropologist Valeriya Gazizova similarly concluded that the Kalmyks were subject to Soviet persecution. On 28 December 1996, sculptor Ernst Neizvestny unveiled his monument to the deported Kalmyks in Elista, titled Exile and Return, a bronze sculpture around high. In 2012, over 1,800 Kalmyks filed a request for compensation from the government as victims of the deportation. The Elista City Court rejected their application.