Кіріспе
Жапайы табиғатта жойылып кеткен араулардың бір түрі - Спикс арауы (Cyanopsitta spixii), сондай-ақ кішкентай көк арау деп те аталады. Бұл Arini тайпасының мүшесі, Arinae (Neotropical parrots) кіші тұқымдасына жатады, Psittacidae (нағыз араулар) тұқымдасының бір бөлігі. Оны алғаш рет 1638 жылы Бразилияның Пернамбуко штатында жұмыс істеп жүрген неміс натуралисті Георг Маркгрейв сипаттады. Ол 1819 жылы Бразилияның солтүстік-шығысындағы Баиядағы Сан-Франциско өзенінің жағалауында бір данасын жинаған неміс натуралисті Иоганн Баптист фон Спикстің есімімен аталған. Бұл құс табиғи ареалынан толығымен жойылып кетті. Бірнеше жылдық зерттеуден кейін IUCN оны 2019 жылы жабайы табиғатта жойылып кеткен деп жариялады. Алайда, 20 жылдан астам уақыт бойы сақтау жөніндегі күш-жігерден кейін 200 арау тек екі ата-ана құсынан өсірілді, ал 2022 жылдың маусым айында 52 жеке құс табиғи ортасына қайта енгізілді. Бұл құс орташа салмақты, шамамен салмағы 300 грамм, көптеген үлкен араулардан кіші. Оның түсі әртүрлі көк түстердің нюанстарынан тұрады, басы сұрғылт көк, төменгі жағы ашық көк, ал үсті мөлдір көк. Аталықтар мен аналықтардың сыртқы түрі дерлік бірдей, бірақ аналықтардың денесі сәл кішкентай. Бұл түр Карайбейра (Tabebuia aurea) орманды галереяларында, Рио-Сан-Францисконың су жинау алабында, Каатинга құрғақ орман климатындағы Бразилияның ішкі солтүстік-шығысында мекендеген. Оның табиғи ареалы өте шектеулі болды, себебі ол ұя салу, тамақтану және демалу үшін ағашқа тәуелді. Ол негізінен Кариб ағаштарының тұқымдарымен және жаңғақтарымен, сондай-ақ Каатинганың басым өсімдіктері болып табылатын әртүрлі еуфорбиялық (сүрегіш) бұталармен қоректенеді. Оның шектеулі ареалындағы орманды жою және арнайы мекендеу ортасының салдарынан, құс жиырмасыншы ғасырда жабайы табиғатта сирек кездесті. Ол тұтқында да әрқашан өте сирек болды, оның бір себебі - табиғи ареалының алыс болуы. Ол CITES-тің I қосымшасына енгізілген, бұл заңды сақтау, ғылыми немесе білім беру мақсаттарынан басқа халықаралық сауданы тыйымдайды. IUCN Спикс арауын жабайы табиғатта жойылып кеткен деп санайды. Оның соңғы белгілі қорғаны Бразилияның Баия штатының солтүстік-шығысында болды және оны көру өте сирек болды. 2000 жылы бір еркек құс байқалғаннан кейін, келесі және соңғы рет 2016 жылы байқалды. Қазіргі уақытта бұл түр Бразилия үкіметінің қолдауымен бірнеше табиғатты қорғау ұйымдарының тұтқындықтағы асылдандыру бағдарламасы арқылы сақталуда. Осы ұйымдардың бірі, Қауіпке ұшыраған тотуларды қорғау қауымдастығы (ACTP) 2020 жылы Германиядан Бразилияға құстарды көшірді, бұл олардың Спикс арауларын жабайы табиғатқа қайта жіберу жоспарының бөлігі. Бразилиялық Чико Мендес биологиялық әртүрлілікті қорғау институты (ICMBio) «Араринха Азул» жобасын жүзеге асыруда, сонымен бірге, жеткілікті мөлшерде асылдандырылған құстар мен қалпына келтірілген мекендеу ортасы болған кезде, түрлерді табиғи ортаға қайтару жоспары бар.
Spix's macaw (Cyanopsitta spixii), also known as the little blue macaw, is a macaw species that was endemic to Brazil. It is a member of tribe Arini in the subfamily Arinae (Neotropical parrots), part of the family Psittacidae (the true parrots). It was first described by German naturalist Georg Marcgrave, when he was working in the State of Pernambuco, Brazil in 1638 and it is named for German naturalist Johann Baptist von Spix, who collected a specimen in 1819 on the bank of the Rio São Francisco in northeast Bahia in Brazil. This bird has been completely extirpated from its natural range, and following a several year survey, the IUCN officially declared it extinct in the wild in 2019. However, after over 20 years of conservation efforts, 200 macaws have been bred from just two parent birds, and 52 individual birds have since been reintroduced into their natural environment in June 2022. The bird is a medium size parrot weighing about , smaller than most of the large macaws. Its appearance is various shades of blue, with a grey blue head, light blue underparts, and vivid blue upperparts. Males and females are almost identical in appearance; however, the females are slightly smaller. The species inhabited riparian Caraibeira (Tabebuia aurea) woodland galleries in the drainage basin of the Rio São Francisco within the Caatinga dry forest climate of interior northeastern Brazil. It had a very restricted natural habitat due to its dependence on the tree for nesting, feeding and roosting. It feeds primarily on seeds and nuts of Caraiba and various Euphorbiaceae (spurge) shrubs, the dominant vegetation of the Caatinga. Due to deforestation in its limited range and specialized habitat, the bird was rare in the wild throughout the twentieth century. It has always been very rare in captivity, partly due to the remoteness of its natural range. It is listed on CITES Appendix I, which makes international trade prohibited except for legitimate conservation, scientific or educational purposes. The IUCN regard the Spix's macaw as extinct in the wild. Its last known stronghold in the wild was in northeastern Bahia, Brazil and sightings were very rare. After a 2000 sighting of a male bird, the next and last sighting was in 2016. The species is now maintained through a captive breeding program at several conservation organizations under the aegis of the Brazilian government. One of these organizations, the Association for the Conservation of Threatened Parrots (ACTP), moved birds back from Germany to Brazil in 2020 as part of their plan to release Spix's macaws back into the wild. The Brazilian Chico Mendes Institute for Biodiversity Conservation (ICMBio) is conducting a project Ararinha Azul with an associated plan to restore the species to the wild as soon as sufficient breeding birds and restored habitat are available.
Таксономия
Спикс арасы – Cyanopsitta туысының жалғыз белгілі түрі. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі «көк» деген мағынаны білдіретін kuanos және «құс» деген мағынаны білдіретін psittakos сөздерінен алынған. Spixii түрінің атауы «фон Спикс» тегінің латыншаланған түрі, сондықтан Cyanopsitta spixii «Спикстің көк попугайы» дегенді білдіреді. Спикстің қатесін 1832 жылы неміс зоология профессоры Йохан Ваглер байқады, ол 1819 жылғы үлгінің гиацинт арасынан кішірек және басқа түсте екенін анықтады және жаңа түрді «Sittace spixii» деп атады. 1854 жылы ғана табиғат зерттеушісі, князь Шарль Бонапарт оны жеке туысына жатқызды, құсты Cyanopsitta spixi деп атады, бұл оның және басқа көк аралар арасындағы маңызды морфологиялық айырмашылықтарға негізделген. Итальян зоологы Томмазо Сальвадори 1891 жылы Британ мұражайындағы құстар каталогында оны Cyanopsittacus spixi деп тіркеген. Табиғат зерттеушілері Спикс арасының Арини тайпасының басқа кіші мүшелерімен, әсіресе жалпы морфологиялық ерекшеліктері бойынша ұқсастығын бұрыннан-ақ атап өткен, мысалы, 1900 жылы Ұлыбританиядағы Авикультуралық қоғамның президенті, пастор Ф.Г. Даттон: «Ол көбірек конурға ұқсайды» (конур – Даттон заманында нақты анықталған таксон емес, ол Conurus архаикалық туысына жатқызылды; бүгінде олар Аринидегі макау емес, кішірек попугайлардың арасында болады). Бразилиялық орнитолог Хельмут Сик 1981 жылы былай деді: «Cyanopsitta spixii – нағыз макау емес». (Сиктің бұл пікірі Лир макауы туралы мақала аясында айтылды, ол үлкен көк макау. Ол, Спикс 150 жыл бұрын мойындамағандай, C. spixii үлкен макаулардан ерекшеленетінін мойындады). C. spixii-нің морфологиялық негіздегі таксономиясы, макаулар мен кішірек Arini арасындағы аралық жағдай, соңғы молекулалық филогенетикалық зерттеулермен расталды. 2008 жылы 69 попугай туысын зерттеудегі клад диаграммалары C. spixii қазіргі макаулардың дифференциациясына дейін ата-бабалық попугайлардан бөлінгенін көрсетті. Алайда, зерттеуде барлық макау туыстары қамтылмады. Зерттеу сондай-ақ Неотропикалық попугайлардың әртараптануы 33 миллион жыл бұрын басталғанын, бұл Оңтүстік Американың Батыс Антарктидадан бөлінуімен бірге жүрген кезең екенін көрсетеді. Автор зерттеудің британдық орнитологы Найджел Колардың әлем құстарының энциклопедиялық анықтамалығының 4-томындағы (1997) жіктелуіне қарсы екенін атап өтті. Осы авторлардың 2011 жылғы зерттеуі, макаулардың негізгі туыстарын қамтиды және макау таксономиясын одан әрі түсіндіреді: осы зерттеудің клад диаграммасы C. spixii-ді макау туыстарын қамтитын кладқа орналастырады, ол аратингалар және басқа кішірек попугайларды қамтитын кладқа жақын. Макау кладының ішінде C. spixii ата-бабалық макаулардан бөлініп шыққан алғашқы таксон болды; оның ең жақын туыстары – қызылқұйрық макау (Orthopsittaca manilata) және көкбас макау (Primolius couloni).
Сипаттама
Спикс арасын оңай тануға болады, себебі ол жалғыз кішкентай көк ара және оның қас үсті мен көз айналасының жалаңаш сұр терісі де оны ерекшелейді. Аяқтары мен тырнақтары қоңыр қара түсті. Ересектерде бет терісі сұр, тұмсығы толығымен қара сұр, ал көздің қарашығы сары болады.
Көбею
Тұтқында өсірілген Спикс аралары жеті жасында жыныстық жетілу деңгейіне жетеді. Loro Parque Fundación-да туылған бір жұп әйел бес жасында жұмыртқа салды, бірақ олар құнарсыз болды. Тұтқындағы кеш жетілуінің себебі инбридинг немесе басқа да жасанды қоршаған орта факторлары болуы мүмкін деп күтілуде, өйткені ұқсас өлшемдегі басқа тотықтар жыныстық жетілуіне екі жылдан төрт жылға дейін жетеді. Жабайы табиғатта жұптасу бір-бірін тамақтандыру және бірге ұшып кету сияқты күрделі құдалану рәсімдерін қамтиды. Бұл процесс басқа ірі тотуларда бірнеше маусымға созылуы мүмкін, және бұл Spix-тің жағдайы болуы мүмкін. Олар ұяларын үлкен қарлығаш ағаштарының қуыстарында жасайды, жыл сайын ұясын қайтадан пайдаланады. Ұрықтану кезеңі қарашадан наурызға дейін, жұмыртқалардың көпшілігі қаңтарда ұрықтанады, бұл каатинганың қаңтардан сәуірге дейінгі жаңбырлы маусымының басталуына сәйкес келеді. Табиғи жағдайда, Spix-тер бір тұтқаға үш жұмыртқа салады деп есептелді; тұтқында орташа саны төрт жұмыртқа, ал бірден жетіге дейін болуы мүмкін. Оның табиғи өмір сүру ұзақтығы белгісіз; жалғыз тіркелген құс (соңғы жапайы еркек) 20 жылдан асқан. Тұтқындағы ең үлкен құс 34 жасында қайтыс болды. Пиауи штатының әртүрлі бөліктерінде құсты байқаған басқа орнитологтар оның кеңістігін Бразилияның солтүстік-шығысындағы құрғақ жердің кең аймағына дейін кеңейтті. 1990 жылы Мелансия өзенінде табылған жалғыз құсты зерттеу оның тіршілік ету ортасы туралы маңызды мәліметтерді анықтады. Бұрын Спикс арасының Бразилияның ішкі бөлігінде кең таралған, оның ішінде бірнеше түрлі тіршілік ету аймақтары бар деп болжанып келген. Бірақ Мелансия өзенінде жиналған дәлелдер Шпикс арасының жоғалып бара жатқан орман галереяларының ерекше бейімделген тұрғыны екенін көрсетті. Құстардың бастапқы таралу аймағы туралы көп нәрсе белгісіз болып қала береді, өйткені табиғат зерттеушілері құстарды немесе Кариб бауырын салу орындарын байқамас бұрын, оның орманды мекендеу аймағының көп бөлігі тазартылды. Қазіргі уақытта тарихи аймақ Баия және Пернамбуко штаттарының бөліктерін, Сан-Франциско өзенінің Жуазеиро (немесе мүмкін Ремансо) мен Абаре арасындағы кең дәлізін қамтыған деп есептеледі. Батыстан келген құстарды бұрын байқау өте қиын, бірақ тұтқында болған құстардан қашып кеткен немесе қызыл белді ара (Orthopsittaca manilatus) сияқты басқа түрлерді қате анықтаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Пернамбукодағы Рио-Сан-Францисконың солтүстік жағалауындағы Бригида сағасының бойында тазартылған бір расталған жер бар. Спикс макауы 1819 жылы сәуірде Суа-Франсиско өзені маңында Хуазеироның маңында алғашқы үлгісін жинаған неміс натуралисті Иоганн Баптист фон Спикстің есімімен аталған. Соңғы билік өкілдері типтік жерді Курака деп атайды, бірақ басқалары жерді нақты білуге болмайды дейді. Спикс былай деп жазды: "habitat gregarius, rarissimus licet, propre Joazeiro in campis riparüs fluminis St. Francisci, voce tenui insignis" ("олар өте сирек кездесетін болса да, Сан-Франциско өзенімен шекаралас аймақтағы Жоазеиро маңында үйірмелерде тұрады, [және] оның жұқа дауысымен ерекшеленеді"). Рейзер Ремансодағы теміржол вокзалында тұтқындап жатқан бір адамды да көрген. Бұл байқаулар солтүстік-шығыстың құрғақ ішкі аймақтарында кең ауқымды әлеуетті түрдің бар екендігі туралы ерте болжамды туды. 1967 жылы Бразилияның жабайы табиғатты қорғау туралы заңы қабылданғаннан кейін Бразилия өз жануарларын экспорттауға тыйым салды және 1975 жылы CITES келісімінің қатысушысына айналды. Бұл әрекеттер заңсыз құс саудасына әсер етпеді, бірақ Spix иелері жер астына мәжбүр болды (соның салдарынан тұтқындықтағы қалпына келтіру бағдарламасын бастау үшін кейінгі күш-жігерді қиындатады). 1970 жылға дейін құсты табиғатта зерттеп болған жоқ. 1974 жылы бразилиялық орнитолог Гельмут Сик Баияның солтүстік-батысындағы Формоза-ду-Рио-Прета маңында бурити пальмаларының (Мауриция флексуа) үстінен ұшып бара жатқан үш және төрт құстың топтарын байқады. 1980 жылы Роберт Риджли "жақында олардың саны азайып кеткенін көрсететін дәлел жоқ" деп мәлімдеді. 1980 жылдардың басында, заңсыз құс саудасының ең биігінде, саудагерлер мен аңшылар ондаған Шпиксті жабайы табиғаттан алып тастады, ал 80-жылдардың басында, ол жабайы табиғатта жойылған деп саналды. Табиғат зерттеушісі Пол Рот 1985 жылдан 1988 жылға дейін Курака аймағында құсты зерттеу жұмыстарын жүргізді. Рот 1985 жылы тек 5 құс тапты, 1986 жылы - үш, 1987 жылдың мамыр айынан кейін - тек екеуі. 1987 жылы екі құс сауда үшін ұсталды. 1990 жылы бұл жерде көк қанатты арамен жұптасқан жалғыз еркек құс табылған. 1995 жылы осы жерге тұтқындағы әйел Спикс арасы босатылды, бірақ жеті аптадан кейін қуат желісіне соқтығысып қаза тапты. Соңғы жабайы еркек 2000 жылдың қазан айында осы жерден жоғалып кетті; оның жоғалуы осы түрдің жабайы табиғатта жойылғанын білдірді деп есептелді. BirdLife International орнитологы Найджел Колар, қазір IUCN Құстардың қызыл тізімі үшін жауапты, бұл құсты жабайы табиғатта жойылған деп жариялады.
Табиғи табиғаттағы құлдырау және жойылу
Құс Спикс 1819 жылы оны ашқан кезде-ақ сирек кездесетін болды, себебі бұл кезде 100 жыл бойы Каатинганы қарқынды түрде өртеу, орман шаруашылығы және мал жаю жүргізілген еді. Еуропалық отарлаудан кейін Бразилияның шығысындағы Рио-Сан-Франциско дәлізі бойында ғасырлар бойы орманды жою, адамдардың қоныстануы және ауыл шаруашылығының дамуы 20 ғасырдың соңында оның күрт төмендеуіне алып келді. Табиғат зерттеушілері оның Кюраса аймағындағы соңғы қалған табиғи мекенін зерттеу барысында, соңғы 100 жылда онда 60-тан аспайтын құс болуы мүмкін екенін болжады. Бұған қара тышқандардың, жабайы мысықтардың, мангустардың және мармосет маймылдарының жасанды түрде таралтылуы, олардың жұмыртқалары мен жас ұрпақтарымен қоректенуі, сондай-ақ орман ағаштарының, әсіресе Кариб ағаштарының өсуын жоятын текелер, қойлар мен ірі қара малдың әсері себеп болды. Сонымен қатар, африкалық бал арасының солтүстікке қарай жылжуы да ұя салу орындары үшін бәсекелестік тудырды. 2018 жылы жасалған талдау, қауіп-қатерлерге, соңғы расталған жазбалардан өткен уақытқа және құстардың жойылу үлгілеріне сүйене отырып, құстың жабайы табиғатта жойылғанын көрсетті. 2019 жылы IUCN бұл түрді жабайы табиғатта жойылған деп санайды. Табиғатты қорғаушылар түрді сақтау үшін тұтқында асылдандыру бағдарламасын жүзеге асыру қажеттігін түсінді. 1987 жылы Тенерифеде (Канар аралдары, Испания) Лоро Паркінде (Spix макауларының алғашқы иелерінің бірі) IUCN-ті қоса алғандағы табиғатты қорғау ұйымдарының кездесуінде тұтқында тек 17 Spix макауын табуға мүмкіндік болды. Spix макауларын ұстаушылардың көпшілігі қатыспағаны және Бразилия үкіметінің қатысы болмағандықтан, көп нәтижеге қол жеткізілмеді. 1990 жылы Instituto Brasileiro do Meio Ambiente e dos Recursos Naturais Renováveis (IBAMA, Бразилияның қоршаған орта және жаңартылатын табиғи ресурстар институты) Spix макауын қалпына келтіру жөніндегі тұрақты комитет құрды, ол CPRAA деп аталды, және түрді сақтау мақсатында Ararinha Azul жобасын (Кіші көк макау жобасы) іске қосты. Тұрақты комитет 2002 жылы тараптар арасындағы келіспеушіліктерге байланысты таратылды. 2004 жылы "Spix макауын қалпына келтіру жөніндегі жұмыс тобы" деген атаумен жаңа комитет құрылды және қайта құрылды. 1997 жылы Loro Parque Foundation өзінің нысандарында сақталған барлық Spix макауларына Бразилия үкіметінің иелігін қайтарды. 2000 және 2003 жылдар аралығында Филиппиндегі Birds International және швейцариялық құс өсіруші доктор Хеммерлидің құс қораларындағы Spix макауларының көп бөлігі Катар шейхы Сауд бин Мухаммед бин Али Аль Тани сатып алып, Аль Уабра жабайы табиғатты қорғау орталығына айналдырды. Шейх Spix макауларын сақтау үшін мал шаруашылығы, ветеринариялық күтім, мал шаруашылығы және тұқымдық кітаптарды жүргізу бойынша стандарттарды енгізді. 2007 және 2008 жылдары Бразилияның Баия штатындағы Кюраса қаласында Lymington Foundation (ACTP және Parrots International ұйымдарының қаржылық көмегімен) және Al Wabra Wildlife Preservation екі ферманы сатып алды. Бұл фермалар Spix макауларының соңғы белгілі жабайы ұясы болған жерге жақын орналасқан, олардың табиғи мекендеу ортасының шағын, бірақ маңызды бөлігін құрайды. Қазіргі уақытта жерде жасанды түрде таралған жыртқыштарды жою және табиғи Кариб ағаштарының көшеттерін және маңызды өзен жүйелерін қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.
Денсаулық сақтау және ұрпақ өсіру
Тұтқындағы популяция өте төмен гетерозигоздықтан зардап шегеді – бастапқыда жабайыдан ұсталған құстардың саны аз болды, олар жабайы табиғатта жақын туыстар болып келді және тұтқында интенсивті инбридингке ұшырады – нәтижесінде сүексіздік пен ұрықтың жоғары деңгейде өлуі (AWWP-де, салған жұмыртқалардың тек біреуі ғана ұрықтанған; олардың үштен екісі ғана шығады). Спикс аралары өз жұптастарын тәуелсіз түрде таңдайды, сондықтан ең жақсы генетикалық жұптасу кепілденбеген. Жасанды түрде құрылған "жұптар" бір-бірін жұптай күтіммен қарайды және араласа алады, бірақ шын мәнінде жұптас емес, және мұны анықтау үшін бірнеше маусым қажет болуы мүмкін. Тағы бір қиындық – вирустық аурулардың таралу қаупіне байланысты, жұқтырған құстарды жұқтырмаған құстармен жұптастыруға болмайды. Гиссен университетінің профессор доктор Майкл Лиерц басқаратын құстар, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер және балықтар клиникасының ғалымдары ірі тотулардың спермасын жинау және жасанды ұрықтандыру үшін жаңа әдіс әзірледі. 2012 жылы зерттеу тобы Аль-Уабра жабайы табиғатты сақтау орнында Спикс арасында алғаш рет жасанды ұрықтандыруды қолданды. 2013 жылғы көбейту маусымында Parrot Reproduction Consulting компаниясының ветеринарлық дәрігерлері мен ғалымдары, тотулардың көбею медицинасына бағытталған неміс ветеринарлық практикасы, және Al Wabra Спикс арасын ұрықтандыру үшін сперма жинау және жасанды ұрықтандырудың жаңа стратегияларын әзірледі. Бұл көмектес репродукция арқылы Спикс арасының алғашқы жұмыртқасын ұрықтандыруға және алғашқы балапандардың дүниеге келуіне әкелді, бұл жұмыс Al Wabra Wildlife Preservation және басқалар тарапынан жүзеге асырылды. Екі балапан дүниеге келді және алғашқы балапанға осы ұрықтандыруды жүргізген ветеринар дәрігер Даниэль Нойманның құрметіне "Нойман" деп ат қойылды.
Қайта енгізу бағдарламасы
2018 жылы түрдің популяциясы шамамен 158 жеке басты құрады және Бразилияның Қоршаған орта министрлігі мен Бельгияның (Pairi Daiza қоры) және Германияның (Қорқыныштағы тотықтарды сақтау қауымдастығы) консервациялық ұйымдары арасында 50 Спикс макауының 2019 жылдың бірінші тоқсанына дейін Бразилияға қайтарылуы туралы келісімге қол қойылды. Спикс макауы 2022 жылдың маусым және желтоқсан айларында табиғатқа қайта жіберілді. Бразилияда Спикс макауының қайта енгізілу жобасы Баия штатында екі қорғалған аумақ құруды қамтыды: Кюрасадағы Спикс макауының фаунасы үшін арнайы қорық және Джуазеиродағы Спикс макауының қоршаған ортаны қорғау аймағы, сондай-ақ жергілікті тұрғындармен түсіндіру жұмыстары мен көбейту және қайта бейімдеу орталығының құрылысы.
Табиғи өмірге келген
2021 жылдың сәуір және шілде айлары аралығында Бразилияның Баия штатындағы Каатинга аймағында үш Спикс арасы дүниеге келді. Бразилия үкіметі оларды жабайы табиғатта жойылған деп жариялағаннан кейін жиырма жыл өткен соң. Бұл балапандар 2020 жылы Германиядан келген бір жұптың ұрпақтары. Чико Мендес биологиялық әртүрлілікті сақтау институты (ICMBio) да осы түрді алдағы жылдары табиғатқа қайта енгізу жоспарлап отырғанын мәлімдеді.
Құс шаруашылығында
Спикс арасының қоғамдық зообақтағы ең алғашқы тіркелген жазбаларының бірі (және өте сирек кездесетіндердің бірі) 1900 жылы Берлин зообағындағы "төрт көк" атты әсерлі көрсетілім болды, онда Спикс арасы, глаукус арасы, гиацинт арасы және Лир арасы қосылды. Бұл құс өсіруде өте сирек кездесетін, олардың көпшілігі бай коллекционерлерде ұсталған, үй жануарлары ретінде емес. 1800 жылдардың соңында тұтқынға алынған Спикс араларының саны көбейе бастады. Ең ерте белгілі мысалдар 1878-1902 жылдар аралығында Лондон зоологиялық қоғамында сақталған үш құс болды. Спикс арасының тұтқындағы өмірі туралы сирек кездесетін мәліметтердің бірін 1900 жылы Ұлыбританиялық Авикультуралық қоғамның президенті, пастор Ф.Г. Даттон берді: "Мен әлі күнге дейін жақсы мінезді Спикс арасын көрген емеспін. Менің Спикс арам, ол шын мәнінде арадан гөйшеге жақын, ешқандай қоспаға көз салмайды, тек саусақтан ұсынылған губка тортты ғана жейді, тек таза су ішеді және негізінен күнбағыс тұқымымен қоректенеді. Онда зығыр, қарақұмық, канарейка және жержаңғақ бар, бірақ олардың көп жейтініне сенімдімін. Ол өсіп тұрған ағаштың бұтақтарын шабады, тіпті қабығын да жеуі мүмкін. Егер ол нан мен сүт жесе, одан да жақсы болар еді, себебі ол әлі пайда болмаған қанат қауырсындарын өсіруі мүмкін. Бірақ оған басқа ештеңе бермесем де, ол ешқандай қоспа жемейді деп күтемін". Бұл құс сирек және жоғары бағаланатын болды. Тұтқында көбейту алғаш рет 1950 жылдары Бразилияда, Сантос қаласынан шыққан құс өсіруші, марқұм Альваро Карвальесқа тиесілі құс қораларында жүзеге асты. Ол көптеген балапандарды өсірді, кейбір мәліметтер бойынша 24-ке дейін, олардың бірі Неаполь зообағына жеткізілді, онда ол 1980 жылдардың соңына дейін тірі қалды. Оның көптеген құстары 1970 жылдары уланудан қайтыс болды. Осы құстардың кейбіреулері 1960 және 1970 жылдары Бразилияда Спикс арасын ұстағандар туралы қауесеттердің ықтимал көзі болды. Бейтс пен Бузенбарк құстың ақылды және мейірімді болғанын, сөйлейтінін және амазон сияқты айқайлауға бейім еместігін айтты. Олар сондай-ақ Спикс арасының басқа құстарға қатыгездік танытатынын атап өтті. 2002 жылдың қазан айында Колорадо штатында Пресли атты Спикс арасы табылып, Бразилияға қайтарылды. Бұл Спикс арасы 1987 жылы белгілі болғандардың арасында болған жоқ. Қазіргі уақытта Спикс арасының барлық белгілі мысалдары Бразилия үкіметі басқаратын қорғау бағдарламасына қатысқандықтан, оны үй жануарлары саудасы үшін алуға болатын көздер жоқ. Пресли 2014 жылдың 25 маусымында Сан-Паулу маңында, шамамен 40 жасында қайтыс болды. Табиғатта соңғы рет табылған Спикс арасы 2016 жылдың 18 маусымында Бразилияның Кураса қаласында табылды; алайда, билік органдарынан қорқып, тұтқыннан босатылған құс болуы мүмкін деп болжануда.
Танымал мәдениетте
Анимациялық телесериал "Нұх аралындағы" "Жабайы туылған" эпизоды басты кейіпкер Нұхтың Амазонка тропикалық орманынан Spix's macaws (өмірде олардың түріне ұқсамаса да) көбейту үшін жұп алып келуіне тоқталады, олардың аралында көбейеді деп үміттенеді. Басында екеуі де өте агрессивті болып, бір-бірімен ұрысады, бірақ ақырында татуласып, ғашық болады. "Mystery Science Theater 3000" телесериалының Gorgo эпизодының басында Crow өзінің бас киімінде екі Spix's macaw жұмыртқасының ұясы бар екенін байқайды. Кейін ол жұмыртқаларды Жұмыртқаны қорғау қызметінің алып кеткенін айтады, себебі ол олардың алдында кездейсоқ омлет жасап қойған. 2011 жылғы анимациялық фильм "Риода" басты кейіпкерлер Блу (Джесси Айзенберг) және Жел (Энн Хатуэй) әлемдегі соңғы Spix's macaws жұбы болып саналады (олар көк макалар деп те аталады). Фильмде олардың жабайы табиғатта жойылғандығы айтылады, ал бір сәтте орнитолог Тулио Монтейро түрдің ғылыми атауын атайды. 2014 жылғы "Рио 2" фильмінің жалғасында олардың соңғы жұп емес екені анықталады, шын мәнінде, Амазонка тропикалық ормандарында басқа Spix's macaws жасырын түрде өркендеп жатыр. 2008 жылғы "Заң мен тәртіп" телесериалының "Жабайы табиғат" атты эпизодында бұл құс халықаралық жануарларды контрабандалау торына қатыстырылды. Ол жолбарыс шағып өлтірген құрбанның сөмкесінен табылған. Құстың өте сирек кездесетіні және оның, сондай-ақ басқа да жойылу қаупі төнген түрлердің құндылығы туралы мәлімдемелер жасалды.
Мүмкін қайта ашу
2016 жылдың 18 маусымында Бразилияның Баия штатындағы Курасада бір данасы көрілді. 19 маусымда құс сапасы нашар түсірілді, бірақ оның дауысы Spix's macaw екені анықталды. Дегенмен, Birdlife бұл құстың тұтқыннан босатылған болуі мүмкін екенін атап өтті.
Дәйексөздер
del Hoyo және басқалар. (ред.) (1997) Handbook of the Birds of the World, 4-том, Psittacidae тұқымдасы (Тотықұстар), N. J. Collar, 280–479 беттер, Lynx Edicions, Барселона, Испания. Donald, Pain, Marsden & Collar (2010) Құрып кету қаупі астында: әлемдегі ең сирек құстар және оларды сақтауға жасалған күш-жігер T. & A. D. Poyser.
Donald, Pain, Marsden & Collar (2010) Facing Extinction: the World's Rarest Birds and the Race to Save Them T. & A. D. Poyser