Амазон попугайларының туысы

Кіріспе

Құстар туысы

Амазонка попугайлары – Amazona туысына жататын попугайлар. Олар Америкаға тән, орташа мөлшердегі, қысқа құйрықты попугайлар, олардың ареалы Оңтүстік Америкадан Мексика мен Кариб теңізіне дейін созылады. Amazona – Psittaciformes орденін құрайтын 92 попугай туысының бірі және Psittacidae тұқымдасына жатады, бұл – нағыз попугайлардың үш тұқымдасының бірі. Онда шамамен отыз түр бар. Көптеген амазонкалар басым түрі жасыл, түрлеріне байланысты әртүрлі түстермен безенілген, олар өте жарқын болуы мүмкін. Олар негізінен тұқымдармен, жаңғақтармен және жемістермен қоректенеді, сондай-ақ жапырақтарды да жейді. Көптеген амазонкалар адам сөйлеуін және басқа да дыбыстарды еліктеу қабілетіне ие. Осы себепті олар үй жануарлары немесе серік попугайлары ретінде танымал, және осы нарық үшін тұтқындықта попугай өсірудің шағын индустриясы дамыған. Бұл танымал болуы көптеген попугайлардың жабайы табиғаттан алынуына әкеліп соқты, нәтижесінде кейбір түрлердің саны азайып, қауіп төңкерілді. АҚШ және Еуропалық Одақ жабайы попугайларды жануар саудасы үшін ұстауды заңсыз деп жариялады, жабайы популяцияларды қорғауға көмектесу мақсатында. Амазонканың жабайы популяцияларын әлемнің әртүрлі аймақтарында кездестіруге болады, оның ішінде Оңтүстік Африка, Еуропа және Американың ірі қалаларында.

Таксономия

Амазона тұқымдасын француз натуралисі Рене Лессон 1830 жылы енгізген. Типтік түрі кейіннен 1891 жылы итальяндық зоолог Томазо Сальвадори оңтүстік ұнтақты амазонка (Amazona farinosa) деп белгіледі. Тұқымның атауы – 18-ші ғасырда граф де Буффон берген Amazone атауының латыншаланған түрі. Буффон оларды Амазония ормандарына тән деп есептеген. Амазона шамамен отыз түрлі попугайды қамтиды, мысалы, Куба амазонасы, мерекелік амазона және қызыл мойынды амазона. Сары тәжді амазонның (Amazona ochrocephala complex) таксономиясы күмәнді, кейбір мамандар тек бір түрді (A. ochrocephala) тізімдейді, ал басқалары оны үш түрге бөледі (A. ochrocephala, A. auropalliata және A. oratrix). Бұл бөлініс негізінен қауырсындағы сары түстің таралуына және тұмсық пен аяқтардың түсіне байланысты айырмашылықтарға негізделген. мтДНК-ның филогенетикалық талдауы дәстүрлі бөлінуді растамайды. 2017 жылы орнитологтар Тони Сильва, Антонио Гусман, Адам Д. Урантовка және Пауэль Маккевич жариялаған зерттеуде Мексиканың Юкатан түбегінен көк қанатты амазон (Amazona gomezgarzai) деп аталатын жаңа түр ұсынылды. Дегенмен, кейінгі зерттеулер оның жарамдылығына күмән келтіріп, бұл организмдердің жасанды будандасу нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сары бетті тотық (Alipiopsitta xanthops) бұрын осы тұқымдасқа жатқызылған, бірақ соңғы зерттеулер оның қысқа құйрықты тотықпен және Pionus тұқымдасының түрлерімен жақын байланыста екенін көрсетті, нәтижесінде ол монотиптік Alipiopsitta тұқымдасына көшірілді.

Өліп кеткен гипотетикалық түрлер

Кариб теңізіндегі Мартиника мен Гваделупа аралдарында өмір сүрген амазонка тотықтарының популяциялары қазір жойылды. Олардың жеке түрлер немесе түршелер екені, әлде адамдар аралдарға әкелген тотықтардан тарағандығы белгісіз болғандықтан, олар гипотетикалық жойылған түрлер саналады. Олардың қалдықтары табылмады және таксономиясы ешқашан анықталмауы мүмкін. Көптеген түрлердің популяциялары алғашқы саяхатшылардың ғылыми емес жазбаларында сипатталған, кейіннен 20 ғасырда бірнеше натуралистер (олардың есімдерін ұсынған түрлермен байланыстыру үшін) ғылыми тұрғыдан сипаттады. Бұл сипаттамалар бұрынғы байқаулардан асып түспеді және үлгілер жоқ еді. "Джордж Эдвардстың амазонкасы" деп аталатын бір сурет кейде жеке, жойылған түр деп есептелген, бірақ ол сары иесі немесе Куба амазонкасының аномальды түсі болуы мүмкін. Мартиника амазонкасы, Amazona martinica. А. Х. Кларк, 1905 жыл. Олар орташа және ірі денелі тотықтар, ұзындығы айнымалы, қысқа, дөңгелек құйрықтары мен қанаттары бар. Олардың үлкен, жоғарғы мандибуласында айқын тілік және үстінде қылтан бар жалаңаш цере бар. Аталық және аналық амазонкалардың мөлшері шамамен бірдей, бірақ аталықтары кейде ірірек болады. Юкатан амазонкасы және көк маңдайлы амазонка, соңғысы ультракүлгін спектрде жыныстық диморфизмді көрсетеді, ал адамдар үшін көрінбейді. Олардың салмағы 190 граммнан 565 граммнан астам болуы мүмкін. Амазонка тотықтарының 14-тен астам түрі олардың табиғи мекендеу орындарынан тыс жерлерде байқалған. Италияда Амазонаның тек екі көбейетін популяциясы бар, олар 1991 жылы Генуя қаласына енгізілген. Құстар Германияда да бар, бірақ олардың мәртебесі белгісіз. Олар Испанияда да кездеседі, онда ең көп таралған тотық – көк маңдайлы амазонка. Португалия, Калифорния (құстардың көп бөлігі 20 ғасырда осы жерге әкелінді), Пуэрто-Рико, Оңтүстік Африка және Нидерландыда да Амазона тотықтарының кездесуі туралы хабарлар бар. АҚШ-тың Флорида штатында, әсіресе Майами қаласының маңында Амазонаның 12-ден астам түрі кездеседі. Сонымен қатар, Оңтүстік Америкадағы Сан-Паулу, Порту-Алегри, Буэнос-Айрес және Рио-Куарто қалаларында да жабайы популяциялар бар. Амазонка тотықтары көбінесе бұталы ормандар, пальма тоғайлары және жаңбырлы ормандарда мекендейді, бірақ кейбіреулері құрғақ аймақтарды ұнатады. Жүзімді кеуделі амазонкалар парана қарағайларын ұнатады деп есептеледі және олар орман фрагменттерін немесе оқшауланған ағаштарды ұнататыны көрсетілді, ал Тукуман амазонкалары басқа амазонка тотықтарына қарағанда биік жерлерде ұялайды, көбінесе бұлтты ормандағы Blepharocalyx ағаштарында. Сары басты амазонкалар биік ағаштардың шатырында ұялайды, көбінесе Astronium graveolens және Enterolobium cyclocarpum ағаштарында.

Populations of amazon parrots that lived on the Caribbean islands of Martinique and Guadeloupe are now extinct. It is not known if they were distinct species or subspecies, or if they originated from parrots introduced to the islands by humans, so they are regarded as hypothetical extinct species. No evidence of them remains, and their taxonomy may never be established. Populations of several parrot species were described mainly in the unscientific writings of early travelers, and subsequently scientifically described by several naturalists (to have their names linked to the species that they were proposing) mainly in the 20th century, with no more evidence than the earlier observations and without specimens. An illustration of a specimen termed "George Edwards' parrot" has sometimes been considered a possibly distinct, extinct species, but it may also have been a yellow billed or Cuban amazon with aberrant colouration. Martinique amazon, Amazona martinica. A. H. Clark, 1905. They are medium to large sized parrots, measuring between long, and have short, rounded tails and wings. They are heavy billed, and have a distinct notch on the upper mandible and a prominent naked cere with setae on it. Male and female amazon parrots are roughly the same size, though males can be larger at times Yucatan amazon and the turquoise fronted amazon, the latter species being sexually dimorphic when viewed in the ultraviolet spectrum, invisible to humans. They can weigh from 190g to more than 565g. Outside of their native habitats, more than 14 species of amazon parrots have been observed. In Italy, there are only two reproductive populations of Amazona, dating back to their introduction in 1991 to the city of Genoa. The birds are present in Germany, but their status is unclear. They are also found in Spain, where the most common parrot present is the turquoise fronted amazon. Portugal, California (where the birds were largely introduced during the 20th century), Puerto Rico, South Africa, and the Netherlands have also reported sightings of Amazona parrots. More than 12 species of amazon parrots can be found in the US state of Florida, mostly around the city of Miami. Feral populations are also present in São Paulo, Porto Alegre, Buenos Aires, and Río Cuarto within South America. Amazon parrots mostly inhabit forests such as scrub forests, palm groves and rainforests, but some prefer drier areas Vinaceous breasted amazons are thought to prefer parana pine trees, and have been shown to prefer forest fragments or isolated trees, while Tucumán amazons nest at higher elevations than other amazon parrots, mostly in Blepharocalyx trees, within the cloud forest. Yellow headed amazons nest in the canopy of tall trees, mostly in Astronium graveolens and Enterolobium cyclocarpum.

Өсіру

Жабайы құстардың көбеюге дайын болатын жасы нақты белгісіз. Тұтқында өсірілген құстардың орташа көбею жасы шамамен төрт жылды құрайды, ал сары тәжді амазонка сияқты кейбір ірі түрлерге алты жыл қажет болуы мүмкін. 30 жылға дейінгі тұтқындағы құстар да жұмыртқа салған жағдайлар бар. Амазонка бауырсақтары ұя салуды бастау үшін шамамен 5 апта уақыт алады, ал сәтті ұялаудың орташа көрсеткіші 2,2 балапанды құрайды. Амазонка бауырсақтары көбінесе қыс соңы мен көктемде көбейеді, себебі олар маусымдық көбейтін құстар. Бұл маусымдық тамақ қорының жеткілікті болуымен немесе су тасқынының ықтималдығының төмендеуімен байланысты болуы мүмкін, өйткені бұл кезең әдетте құрғақ болады. Батыс Үнді амазонкалары Мексика амазонкаларына қарағанда ертерек көбейеді, Мексика амазонкалары наурыз-сәуір айларында ең жоғары көбею белсенділігін көрсетеді, ал Батыс Үнді амазонкалары наурыз айында көбейеді.

Тамақтандыру

Амазонка бауырсақтары негізінен тұқымдармен, жаңғақтармен, жемістермен, жидектермен, бүршіктермен, нектармен және гүлдермен қоректенеді, оған жасыл жапырақтар да қосылады. Олардың өсірлері жаңғақ қабықтарын оңай жарып алуға мүмкіндік береді және тамақтарын аяқтарымен ұстайды. Егер бауырсақтар тұтқындыққа алынса, олар тығыздық, қайнатылған картоп, бездік, бұршақ және сәбіз сияқты көкөністерді жейді. Материктік амазонка бауырсақтары азық іздеп, содан кейін күніне екі рет балаларын тамақтандырады (әдетте күн шыққаннан кейін бір сағат және күн батқанға дейін бір жарым сағат өткен соң), ал Батыс Үндістан амазонка бауырсақтары оны 4-5 рет жасайды. Мұның себебін түсіндіру үшін аймақтағы тағамның қоректік құндылығы және температуралық стресс сияқты гипотезалар ұсынылған.

Байланыс және әлеуметтік қарым-қатынас

Амазонка тотықтары көбінесе дауыс арқылы қарым-қатынас жасайды. Қызғылт қанатты амазонкалар сияқты түрлердің әртүрлі жағдайларда қолданылатын тоғыз түрлі дыбыстау белгісі бар. Дегенмен, құстарда дене тілі арқылы қарым-қатынас үлгілері байқалды, олардың жыртқыштардан сақтану үшін қолданылатыны болжанып жүр. Жалпы, амазонка тотықтары тамақ іздеу, қыстау және ұя салу кезінде өте әлеуметтік құстар. Көптеген амазонка тотықтары үлкен топтарда қозғалып, жиынтық ұя салады, бірақ Кіші Антиль аралдарындағы төрт түрі азырақ әлеуметтік. Мұның себебін түсіндіретін теориялардың бірі – жыртқыштардың қаупінің жоқтығы. Сонымен қатар, адамдардағы тілдер мен диалекттер сияқты, тотықтардың дауыстау репертуары географиялық шекараларда өзгереді. Диалекттер ұзақ мерзімге тұрақты болып сақталады және тотықтар үшін маңызды; олар өз диалектілеріне жатпайтын шақыруларға аз ден қояды.

Қорғау мәртебесі

2020 жылдың маусым айына дейін Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) 58% (31 түрдің 18-і) түрді қорғауға алынған немесе жабайы табиғатта жойылған деп тізімдеді. Ең көп кездесетін қауіптер – мекен орындарының жоғалуы, қудалау, үй жануарлары саудасы және басқа түрлердің енгізілуі. Пуэрто-Рико амазонкасы аса қауіпті жағдайда. 15 түр Жойылып бара жатқан жануарлар мен өсімдіктердің халықаралық саудасы жөніндегі конвенцияның 1-қосымшасына, ал 16 түр 2-қосымшасына енген. Дегенмен, бұл күш-жігерге Пуэрто-Рико популяциясының көп бөлігі тұратын Лукилло орманға әсер еткен «Хьюго» дауілі сияқты табиғи апаттар елеулі кедергі келтірді. Батыс Үндістанның қалған бөлігінде Кіші Антиль аралдарындағы амазонканың төрт түрі популяциясын арттыру бойынша сәтті әрекеттер жасады. Үлкен Антиль аралдарында амазонка популяциясы тұрақты деңгейде сақталып келеді. Куба амазонкасын қорғауға бағытталған күш-жігердің нәтижесінде оның саны айтарлықтай өсті.

Құс шаруашылығы

Лоу (2005) бейімделушілік пен шаттықты түрдің ерекше оң қасиеттері ретінде, құс шаруашылығы тұрғысынан сипаттайды. Дегенмен, кейбір амазондар гормоналдық түрғыдан агрессияға ұшырап, иелеріне шабуылдауы мүмкін, бұл иелерінің попугайларының мінез-құлқын өзгертуге тырысуына себеп болды. Денсаулығы мен қуанышын сақтау үшін, үй жануарларына айналған попугайларға мысықтар мен иттің сияқты үй жануарларына қарағанда әлдеқайда көп оқыту қажет. Оларға түсіністік, манипуляциялық ойыншықтар және жақсы мінез-құлық көрсеткені үшін сыйлықтар керек, әйтпесе олар өте агрессивті мінез-құлықты (әсіресе еркек құстар) дамытуы мүмкін, мұны құстың дене тілі арқылы анық байқауға болады – көздерін жұмып, қанаттарын жаю, басын және мойнын тік көтеру және "батыр басу" сияқты қимылдар жасау. Оларда шайнауға күшті, туа біткен қажеттілік бар; сондықтан оларға қауіпсіз, бұзылатын ойыншықтар қажет. Амазондардың тұтқындыққа алынғанда кездесетін басты проблемаларының бірі – семіздік, оны дұрыс диета мен жаттығулар арқылы болдырмауға болады. Амазондарға тамақ берудің орнына оны іздеуге мүмкіндік беру керек, өйткені олар тіпті оңай баламасы болған жағдайда да тамақ іздеуге бейім. Амазондарға қараңғы және тыныш ұйықтау орны берілуі керек. Құсқа демалыс пен ұйқы беру немесе оларды 12 сағат бойы толығымен қараңғыда ұстау ұсынылады, осылайша олар тыныға алады. Сонымен қатар, оларды аптасына бір рет сумен шаю немесе бүрку қажет. Археологиялық дәлелдер Оңтүстік Америкада Колумбиядан бұрынғы дәуірде попугай саудасы болғанын көрсетеді, Чилидің Атакама шөлі аймағында амазон түрлерін қоса алғанда, мумияланған попугайлар табылған. Ең көп сатылатын амазон түрлері – көк маңдайлы амазондар және сары бас киімді/сары бас амазондары. 1992 жылы АҚШ-тың жабайы құстар саудасына тыйым салуы сауданың күрт төмендеуіне және оның 66%-ының Еуропалық Одаққа ауысуына әкелді, ал 2005 жылы Еуропалық Одақтың саудаға тағы бір тыйым салуы тағы бір төмендеуге әкелді. 1980 мен 2013 жылдар аралығында 372 988 амазон попугайы саудаланды. Мексика мен АҚШ арасында әлі де заңсыз сауда жүріп жатыр.

Low (2005) describes adaptability and joyfulness as the special positive attributes of the genus from an avicultural perspective. However, some amazons can have hormonally induced aggressiveness and attack their owners, which has led to owners seeking behavior modification for their parrots. To maintain health and happiness, pet parrots require much more training than domesticated animals such as dogs or even cats. They require understanding, manipulative toys, and rewards for good pet like behavior, or they can develop quite aggressive behaviors (particularly male birds), which can be clearly observed through the bird's body language pinning the eyes, flaring the tail, raising the head and neck feathers and engaging in a "macho strut". They have a strong, innate need to chew; thus, they require safe, destructible toys. One of the main problems amazon parrots face in captivity is obesity, which can be avoided with the correct diet and exercise. Amazon parrots should also be given opportunities to forage for food instead of simply being given it, as they are motivated to forage even when an easier alternative is available. Amazon parrots should be given a dark and quiet sleeping area. It is recommended to give the bird either downtime and naps or to keep them in total darkness for 12 hours so they can rest. Parrots also need to be bathed or sprayed with water once every week to allow for bathing behaviors. Archeological evidence shows that the parrot trade has existed in South America since pre Columbian times, with mummified parrots (including amazon species) being found in the Atacama Desert region of Chile. The most traded species of amazons are blue fronted amazons and yellow crowned/yellow headed amazons. A 1992 ban on wild bird trade by the US led to a sharp drop in the trade and a diversion of 66% of it to the European Union, and a further EU ban on the trade in 2005 led to another drop. Between 1980 and 2013, 372,988 amazon parrots were traded. Some illegal trade still occurs between Mexico and the United States.