Кіріспе
Яуко (ˈʝawko) – Пуэрто-Риконың оңтүстігіндегі қала және муниципалитет. Қаланың орталығы құрлық ішінде орналасқан болса да, муниципалитет Кариб теңізіне қараған оңтүстік жағалауға дейін созылады. Яуко Марикао, Ларес және Аджунтастың оңтүстігінде, Сабана-Гранде және Гуаниканың шығысында, ал Гуанильяның батысында жатыр. Муниципалитет 20 бариодан және Яуко Пуэблодан (қаланың орталығы және әкімшілік орталығы) тұрады. Бұл Яуко метрополитендік статистикалық аймағының, сондай-ақ Понсе-Яуко-Коамо біріктірілген статистикалық аймағының маңызды қаласы. Ол Фернандо Пачеко тарапынан 1756 жылдың 29 ақпанында құрылған және темекі, қант қамысы және кофе сияқты тауарлық дақылдарды өндіру үшін дамыды. Яуко географиялық ерекшеліктері олардың туған жеріне ұқсас болғандықтан, 19 ғасырда Корсикалықтардың Пуэрто-Рикоға көшіп келуінің орталығы болды. Корсикалықтар Яуконың көптеген салаларына, әсіресе кофе өнеркәсібіне үлкен үлес қосты. Бұл қаланың «El Pueblo del Café» (Кофе қаласы) деген лақап атын алуына себеп болды, ал муниципалитет тұрғындары көбінесе «Los Corsos» (Корсикалықтар) деп аталады.
Yauco (ˈʝawko) is a town and municipality in southern Puerto Rico. Although the downtown is inland, the municipality stretches to a southern coast facing the Caribbean Sea. Yauco is located south of Maricao, Lares and Adjuntas; east of Sabana Grande and Guánica; and west of Guayanilla. The municipality consists of 20 barrios and Yauco Pueblo (the downtown and administrative center of the municipality). It is both a principal town of the Yauco Metropolitan Statistical Area and the Ponce Yauco Coamo Combined Statistical Area. It was founded by Fernando Pacheco on February 29, 1756, and developed for commodity crops of tobacco, sugar cane, and coffee. Yauco became a center for Corsican immigration to Puerto Rico in the 19th century due to its geographical similarity to their homeland. Corsicans have contributed to many areas of life in Yauco, particularly to its coffee industry. This has played a role in the town's nicknames of El Pueblo del Café (Town of Coffee), and residents of the municipality are often referred to as Los Corsos (The Corsicans).
Этимологиясы мен лақап аты
Яуко қаласы Яуко өзенінің атымен аталды, ал өзеннің аты таино тіліндегі "коаюко" сөзінен шыққан, яғни "кассава егістігі" (содан ақ юка сөзі де пайда болған). Қаланың "Пуэбло-дель-Кафе" ("кофе қаласы") сияқты көптеген лақап аты бар, себебі аймақта көптеген кофе егістіктері орналасқан, сондай-ақ "Пуэбло-де-лос-Корсос" ("корсикалықтар қаласы") деп те аталады, себебі қалаға көптеген корсикалықтар қоныс аударған және олар аймақтың кофе өнеркәсібіне зор ықпал еткен. Бұл қала сонымен қатар Пуэрто-Риконың байырғы халқының құрметіне "La Capital Taína" ("Таино астанасы") деп жиі аталады.
Тарих
Тайно тайпасы Яуко аймағын Борикеннің астанасы деп санады және оны аралдағы ең күшті тайно кацик (басшы) Агуэйбана басқарды. Басқа касиктер өз руларын басқарып тұрса да, олар Агуэйбанаға бағынышты және оның бұйрығын орындауға міндетті болды. 1510 жылы Агуэйбана қайтыс болғаннан кейін, оның жүрегі туысы Гюэйбана (сондай-ақ Агуэйбана II деп те аталды) аралдағы ең құдіретті касик болды. Агуэйбана II испандардың «құдайлар» екендігі туралы қауесетке күмән келтірді. Ол осы күмәнін тексеру үшін жоспар жасады: ол және Урайоан (Аняско касигі) өз тайпаларының бірнеше мүшелерін Диего Сальседо есімді испандықты өзенге сүйреп, суға батыруға жіберді. Олар Сальседоның денесі тірілмейтініне көз жеткізді. Сальседоның өлімі Агуэйбана II және қалған Тайно тайпасын испандардың құдай емес екеніне көндірді. Олар 1511 жылы испандарға қарсы көтеріліс жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. 1755 жылы аймақтың испан қоныс аударушылары шағын шіркеу салып, оны Нюэстра-Сеньора-дель-Сантисимо-Росарио (Қасиетті Розарий Анасы) деп атады. Қоныс аударушылар Фернандо Пачеконы испан үкіметінің өкілі ретінде муниципалитет құру туралы өтінішпен жіберді, себебі олар муниципалитет құрудың бір шартын – ғибадат орнын салуды орындаған еді. 1756 жылдың 29 ақпанында Испания королі қоныс аударушылардың өтінішін қабылдады және Яуко қаласы құрылды. Фернандо Пачеко жаңа қаланың бірінші әскери лейтенанты болып тағайындалды. 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың басына дейін жүздеген корсикалықтар, итальяндықтар, француздықтар, португалдықтар, ирландтар, шотландтар және немістер испан коронасының католик дініндегі еуропалықтарға тегін жер беру туралы ұсынысымен тартылып, Пуэрто-Рикоға келді. Олар негізінен оңтүстік-орталық аймақта қоныстанды.
XIX ғасырдағы корсикалық көші-қон
Пуэрто-Рико аралы географиялық тұрғыдан Корсика аралына ұқсас келіп, көптеген корсикалық иммигранттарға тартымды болды. Корсика 1768 жылға дейін ғасырлар бойы Генуя Республикасының құрамында болды. Корсикалықтар ежелгі Корси тайпасының – Сардинияның солтүстік-шығысынан келген адамдардың және кейіннен солтүстік және орталық Италиядан (Тосканалықтар, Этрускілер, Лигуриялықтар және Римдіктер) келген адамдардың ұрпақтары болып табылады. Гректер мен Карфагендіктер де аз дәрежеде олардың құрамына кірген. Корсика 1768 жылдан бері Францияның құрамында, бірақ ерекше итальян мәдениетін сақтап келеді. 1284 жылдан 1755 жылға дейін Генуя Республикасының билігінде болды, содан кейін өзін-өзі тәуелсіз деп жариялаған, итальян тілінде сөйлейтін республикаға айналды. 1768 жылы Генуя Франция королі Людовик XV-ке қарыздардың орнына өзінің бақылауынан шығып кеткен колониясын ресми түрде берді, ал 1769 жылы Франция оны күштеп аннексиялады. Жүздеген корсикалықтар мен олардың отбасылары 1830 жылдан бастап Пуэрто-Рикоға көшіп келді, ал олардың саны 1848 жылғы төңкерістен кейін Еуропадағы аласапырандықтар мен ұзақ жылдарға созылған құрғақшылықтың салдарынан 1850 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. Корсикалықтар көбінесе аралдың оңтүстік-батыс таулы аймағына қоныстанды, ал Яуко олардың көпшілігін өзіне тартты. Белгілі болғандай, негізгі үш егін – кофе, қант қамысы және темекі болды. Жаңа қоныс аударушылар алдымен фермаларда жұмыс істеді, ал кейбіреулері азық-түлік дүкендерін ашып, өздеріне тиесілі бизнесті жүргізу үшін ақша жинады. Олар кофе өсіруді тауарлық дақыл ретінде дамытуға кірісті. Кофе алғаш рет Rancheras және Diego Hernández аймақтарында өсірілді, кейін Aguas Blancas, Frailes және Rubias аймақтарына тарады. 1860 жылдары Mariani отбасы мақта тазартқыш станогын кофе дәндерін механикалық түрде қабықтан айыру үшін бейімдеді. Бұл Пуэрто-Рико кофе дәндерінің сыртқы түрін жақсартты және оларды халықаралық кофе нарығында ерекшеленуге көмектесті. 1860 жылдары корсикалық қоныс аударушылар Пуэрто-Рикодағы кофе өнеркәсібінің жетекшілеріне айналды, ал он кофе плантациясының жетісі корсикалықтарға тиесілі болды.
Интентона де Яуко
Тәуелсіздік қозғалысы Пуэрто-Рикода испан отаршылдық үкіметіне қарсы екінші және соңғы ірі көтерілісті ұйымдастырды, ол Intentona de Yauco (Яуко төңкерісі) деп белгілі болды. 1897 жылдың 26 наурызында болған көтерілісті Антонио Маттей Луберас, Матео Меркадо және Фидель Велес басқарды. Оларға Нью-Йорктегі Пуэрто-Рико революциялық комитетінің мүшелері ретінде эмиграцияда жүрген, алғашқы маңызды тәуелсіздік әрекеті – Эль Грито де Ларес көтерілісінің жетекшілері көмектесті. Осы көтеріліс барысында Велес Пуэрто-Риконың қазіргі туын алғаш рет жергілікті аумақта көтерді. Жергілікті испан билігі көтеріліс туралы қауесеттерді естіп, оны тез арада тоқтатуға тырысты.
Испан-Америкалық соғыс
1898 жылы испан-американ соғысы басталған кезде Гуаника Яуко муниципалитетінің құрамындағы шағын барио болды. Онда барлығы 60 үй болды және оны тек Яуконың 4-ші Волантесінің он бір мүшесі – пуэрто-риколық милиция бөлімі, лейтенант Энрике Мендес Лопестің басшылығымен қорғады. Генерал Нельсон А. Майлс бастаған колонна бариоға жақындағанда, Гуаника маякшысы Робустиано Ривера дереу тұрғындарды ескертті. Тұрғындардың көбі өз үйлерін тастап, Риверамен бірге Яукоға кетіп, ол қала әкіміне басқыншы күштер туралы хабарлады. Тек Агустин Барренхеа, Висенте Феррер, Хуан Мария Морсиглио, Симон Мехиль, Сальвадор Муньос, Корнелио Серрано және Паскуаль Елена ғана басқыншыларды қарсы алу үшін қалды. Испан/Пуэрто-Рико және американдық қарулы күштер арасындағы алғашқы шайқас осы бариода, пуэрто-риколық милиция мен лейтенанттар Х. П. Хьюз және Вуд басқарған жиырма сегіз теңізші және морской пехотинец арасында болды. Олар "Глостерден" салдармен келіп, жағаға қонды, онда лейтенант Мендес Лопес және оның әскері американдықтарға оқ атты. Соңынан болған шайқаста американдықтар пулеметпен жауап берді, ал "Глостер" испандықтардың позициясын бомбалауды бастады. Лейтенант Мендес Лопес және оның үш адамы жараланды, ал милиция Яуко қаласына шегінді. Бұл сонымен қатар испан/Пуэрто-Рико және американдық қарулы күштер арасындағы соғыс кезінде Пуэрто-Рикодағы алғашқы ірі құрлықтағы шайқас болған орын. 1898 жылдың 26 шілдесінде капитан Сальвадор Мека мен подполковник Франсиско Пуиг басқарған испандықтар мен пуэрто-риколық еріктілер, бригадалық генерал Джордж А. Гарретсон басқарған американдық күштермен шайқасты. Испандықтар Антонио Марианиге тиесілі Хасиенда Дезидериада 6-шы Массачусетс полкімен атысқанда, бұл Пуэрто-Рико кампаниясының Яуко шайқасы деп аталды. Пуиг әскерінің жоғалтулары – екі офицер мен үш сарбаз жараланып, екі сарбаз қаза тапты. Испан әскерлеріне шегінуге бұйрық берілді.
Мария даулымы
2017 жылдың 20 қыркүйегінде Мария дауылынан соң қатты жаңбыр Яукода көптеген көшкінге себеп болды, нәтижесінде тұтас елді мекендер байланыстан үзілді. Яуко өзенінің тасып өтуі бүкіл аудандарды қиратты. Яуконың жанында болған жер сілкінісінен кейін отыздан астам үйі құлап, жүздеген үйлер зардап шекті. Электр қуаты мен баспанасыз қалған тұрғындарға көмек көрсету үшін Ұлттық гвардия шақырылды. Эвакуациялық операциялар орталығы муниципалитет аудиториясының тұрақ алаңында құрылды, онда эвакуацияланған аурухана науқастары үшін кондиционерленген шатырлар мен тікпелер орнатылды, ал Дүниежүзілік орталық асханасы тарапынан тағам дайындалды.
География
Яуко – Орталық Кордильерада орналасқан және Яуко өзенімен екіге бөлінген таулы муниципалитет. Муниципалитет аумағында Чикито, Дьюи Локо және Наранхо өзендері де ағады. Аймақтағы төбелерге муниципалитеттегі ең биік нүкте және аралдағы тоғызыншы биік шың – 3,579 фут (1,090 метр) биіктіктегі Мембрильо тауы, сондай-ақ Родадеро шыңы және Курет төбесі кіреді.
Салалар
Баррио (ұсақ әкімшілік бөлімдерге ұқсас) және суббарриолар одан кішірек аудандарға – секторларға (ағылшын тілінде sector) бөлінеді. Секторлардың түрлері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, қалыпты сектор, урбанизация, репарто, барриада, резиденциал және тағы да басқалар.
Арнайы қауымдастықтар
Пуэрто-Риконың арнайы қауымдастықтары – әлеуметтік оқшалануға ұшыраған азаматтары бар маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің дерлік барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Яукода келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Диего Эрнандес, Фрайлес, Ранчера, Квебрадастағы Примитиво Иризарри секторы, Эль-Позо, Кантера секторы, Пуэбло-Норте (Эль-Серро) және Рио-Прието.
Демография
АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, 2000 жылы Яуконың халқы 46 384 адамды құрады, ал 2010 жылы 42 043 адамға азайды, яғни 4 341 адам немесе халқының 9,36% жоғалды. 2010 жылғы санақ бойынша қалалық аймақта 17 186 адам тұрды. 2020 жылғы санақ көрсеткендей, халық саны 34 172 адамға дейін төмендеді, бұл 2010 жылғы санақпен салыстырғанда 18,7% азаюды білдіреді.
Туризм
Мария дауылынан кейін, халықтың рухын көтеру мақсатында Яуконың суретшілері Яуко барио пуэблосындағы Серро де Яуко төбесіне түрлі-түсті монументалды суреттер салуға кірісіп, "Яукроматика" жобасын іске қосты.
Экономика
Яуконың негізгі егістіктері – кофе, платандар, апельсиндер және темекі. Яуко кофесі – қайта жаңғырған арнайы өнім, ең жақсы жағдайда Ямайканың Көк Тауларын әйгілі еткен сапаларды көрсетеді: терең, жарқын, бірақ ұстамды қышқылдық және теңдестірілген, жеңіл бай дәм. Дегенмен, Кариб теңізінің бұл ең жақсы кофесі жиі тұрақсыздыққа ұшырайды. 19 ғасырда Яукодан кофе өндірісі мен сатылымы Еуропа сияқты алыс жерлерге жетті, және көптеген Яуко емес кофе өндірушілер өз өнімдерін осы қаламен байланыстыруға тырысты. Cafe Yaucono – Пуэрто-Риконың танымал кофе бренді, оның аты Яуконың құрметіне берілген. Яуко сонымен қатар тоқыма және басқа жеңіл өндірілген материалдарды да өндіреді. Яукода орналасқан Sartorius фармацевтикалық компаниясы 2019 жылдың ортасында өндірісін кеңейтті.
Мерекелер мен іс-шаралар
Яуко қазан айында өз қасиетті мейрамын тойлайды. Nuestra Virgen del Rosario мерекесі – діни және мәдени той, оның барысында әдетте шерулер, ойындар, шеберлер, көңіл көтеру шаралары, аймақтық тағамдар мен тікелей музыка орындалады.
ДНК тестілеу
Жалқы генеалогиялық ДНҚ-ға негізделген сынақтар, адам геномының нақты бөліктерін қарастырып, ата-тектердің генеалогиялық байланыстарын табуға немесе растауға, сондай-ақ жеке тұлғаның этникалық құрамын анықтауға мүмкіндік береді. Осы сынақтар нәтижесінде Яуконың географиялық аймағында және Пуэрто-Риконың оңтүстік-батыс бөлігінің басқа жерлерінде дүниеге келген тұрғындардың ұрпақтарында португалдық, испандық, американдық аборигендер, корсикалық, ирландтық, шотландтық, германдық еуропалық, итальяндық, Солтүстік Африкалық, Батыс Африкалық және еуропалық еврей ДНҚ-сының маңызды үлесі анықталды. Бұл этникалық топтар жергілікті мәдениетке, оның ішінде тағамға, өнерге, тілде қолданылатын сөздерге, салт-дәстүрлерге, сенімдерге және музыкаға елеулі әсер еткен.
Үкімет
2019 жылы Яуко қаласының әкімі Анхель Луис Торрес болды. Назарионың жалақысы 50%-ға төмендетілді, бірақ 2005 жылы бұл шешім кері қайтарылды. Дегенмен, оның қазіргі жылдық жалақысы 36 000 долларды құрайды, бұл Пуэрто-Риконың 78 қаласының әкімдері арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Яуко халқы аз немесе бюджеті ең төменгі муниципалитеттердің бірі болмаса да, жалақысы осылай. Яуко Пуэрто-Риконың V сенаторлық округіне кіреді, оны екі сенатор ұсынады. 2012 жылы Халықтық демократиялық партиясынан Рамон Руис және Мартин Варгас Моралес округтік сенаторлар болып сайланды.
Көлік
PRI 2 тас жолы Яуко қаласынан өтеді. Бұл тас жол мемлекетаралық деп белгіленген, себебі оның қаржыландырудың 90% дейін АҚШ мемлекетаралық тас жол жүйесінен түседі. 2019 жылы Яукода 40 көпір болды. Яуко өзені үстінен өтетін көпір 2017 жылғы Мария дауылы кезінде зақымданды. 2019-2020 жылдарғы Пуэрто-Рико жер сілкінісінен келген зақымдар салдарынан PR 359 жолын ұстап тұрған көпірді бұзу қажет.
Таңбалар
Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар.
Ту
Яуко қаласының туы тең енді екі көлденең жолақтан тұрады, жоғарғысы қара, ал төменгісі алтын түсті. Қала гербы орталық бөлігінде орналасқан.