Кіріспе
Теофил Франц Ксавер Шарвенка (6 қаңтар 1850 – 8 желтоқсан 1924) – польшалық тегі бар неміс пианиношысы, композиторы және педагогы. Ол сонымен қатар композитор және музыка педагогы Людвиг Филипп Шарвенканың (1847–1917) інісі болды.
Өмір және мансап
Шарвенка 1850 жылы Пруссияның Самтер қаласында (поляк тілінде: Szamotuły; 1793 жылға дейін және 1919 жылдан бастап Польшаның құрамында) дүниеге келді. Оның әкесінің әулеті бастапқыда Прагадан шыққан, кейін 1696 жылы діни сенімдеріне байланысты Одердегі Франкфуртқа көшіп, соңынан Самтерде қоныстанған. Әкесі, Август Вильгельм, дарынды шебер-құрылысшы болған, бірақ музыкаға ерекше бейім емес еді. Анасы, туған тегі Голиш, музыкаға құштар, жақсы жағдайдағы поляк әйелі, балаларына музыкаға деген сүйіспеншілікті ерте сіңірген. 3 жасында фортепианода ойнауды құлақпен үйренсе де, Шарвенка 15 жасқа дейін ресми музыкалық білім алмады. Оның отбасы Берлинге көшкен кезде ол Академияда оқуға түсті, онда Теодор Кулак басшылығымен пианино шеберлігі тез дамыды және 1869 жылы Сингакадемияда алғашқы өнерін көрсетті. 1873 жылы әскери қызметке шақырылғанға дейін академияда оқытты. 1874 жылы әскери қызметтен босатылғаннан кейін Шарвенка концерттік пианист ретінде гастрольдік сапарларға шықты. Оның әсем әні үшін мақталып, Фредерик Шопеннің музыкасын шебер орындаушысы ретінде танылды. 1881 жылы Шарвенка Густав Холландер мен Генрих Грунфельдпен бірлесіп Сингакадемияда жыл сайынғы камералық және жеке концерттер сериясын ұйымдастырды. Сол қазан айында ол Берлинде жеке музыка мектебін ашты. 1886 жылы ол Гектор Берлиоз, Франц Лист және Людвиг ван Бетховеннің музыкасына арналған оркестрлік концерттер сериясын бастады, сонымен қатар Ханс Рихтер дирижері және Джозеф Йоахим скрипкашысы сияқты суретшілермен бірлесіп, концерттік сапарларын жалғастырды. Пианист, композитор және педагог ретіндегі осы үш қызмет Шарвенканың өмірінің соңына дейін жалғасты. 1891 жылы Шарвенка алғаш рет Америкаға сапар жасады. Көшіп кетуге шешім қабылдап, ол Нью-Йоркте Scharwenka Music School филиалын ашты. 1893 жылы Берлиндегі Шарвенка консерваториясы Клиндуорт консерваториясымен біріктірілді, ал 1898 жылы ол Нью-Йорктан директор ретінде оралды. 1914 жылы В. Петцетпен бірге фортепиано мұғалімдерін даярлайтын музыка мектебін ашты. Одан сабақ алған пианистердің арасында Хосе Вианна да Мотта, Фридтжоф Бэкер Грондаль және Селмар Янсон болды. Оның "Клавир ойнау әдістемесі" 1907 жылы Лейпцигте жарық көрді. 1900 жылдардың басында ол Феликс Мендельсонның G минорлық концертін орындады, сол концертте композитор және пианист Марте Сервин тұңғыш рет өнер көрсетті. Шарвенка 1910 және 1913 жылдары Columbia Records үшін өзінің шығармаларымен қатар Шопен, Мендельсон, Вебер және Лист шығармаларын жазды: Шопеннің Fantaisie Impromptu (Op. posth. 66) орындауы ерекше бағаланды. Оның ойнауы Welte Mignon және Hupfeld фортепианолық роллдарында да сақталған, соның ішінде Шопеннің A-flat вальсі, Op. 42, және F минорлық Fantaisie (Op. 49), оның орындауы әйгілі болды. Оның кейбір Hupfeld роллдары американдық Ampico қайта жаңғырту пианиносы үшін де бейімделді.
Музыка
Шарвенканың жеке шығармаларына опера («Матасуинта»), симфония, төрт фортепиано концерті, камералық музыка (барлығы фортепианолық партиясымен) және көптеген фортепианолық шығармалар кіреді; оның фортепиано стилі Шуман мен Рахманиновқа едәуір ұқсас. Төрт фортепиано концерті – маңызды туындылар. Біріншісі, B-bemol минорында, Op. 32, 1874 жылы аяқталды және келесі жылы тұсаукесері өтті. Ол бастапқыда жеке фортепиано фантазиясы ретінде жазылған, бірақ Шарвенка оған қанағаттанбады және оркестрмен бірге осы формаға қайта өңдеді. Франц Лист арнауын қабылдап, оны Берлинде орындады. Оның алғашқы жазбасы 1968 жылы Эрл Уайлд пен Бостон симфониялық оркестрі, Эрих Лайнсдорф дирижерлігімен жасалды. Уайлд осы концертті бала кезінде композитормен тікелей оқыған Селмар Янсоннан үйренген. Лайнсдорф Уайлдтан концертті жаздыруды сұрағанда, ол «Мен қырық жыл бойы телефонмен күтіп отырдым, біреу осыны ойнауға шақыратын күнді» деді. F минорындағы төртінші концерті, Op. 82 (1908) 1908 жылдың 18 қазанында Берлиндегі Бетховен залында тұсаукесерін өткізді, солист ретінде Шарвенканың шәкірті Марта Зибольд, ал дирижерлік – өзі болды. Шарвенканың қайтысынан кейін бірнеше жыл бойы оның шығармалары назардан тыс қалды; алайда, оның «Польша биі №1» E-bemol минорында, Op. 3, №1, танымал болып қала берді. Бірақ 1990 жылдардың ортасынан бастап оның музыкасына қызығушылық қайта жанданды, және оның көптеген шығармаларының жазбалары қазір коммерциялық түрде қолжетімді. Лоуренс Фостер дирижерлігімен Стивен Хоуфтың орындауындағы оның төртінші фортепиано концертінің жазбасы 1996 жылы британдық «Gramophone» музыка журналының «Жыл жазбасы» деп танылды. Оның C минорындағы симфониясы, Op. 60, 2004 жылы CD-де тұңғыш рет жарық көрді.
Концерттер
Фортепиано концерті №1 B-bemol минорында, Op. 32 (1876)
Фортепиано концерті №2 До минорында, Op. 56 (1881)
Фортепиано концерті №3 До-диез минорында, Op. 80 (1889)
Фортепиано концерті №4 Фа минорында, Op. 82 (1908)
Piano Concerto No. 2 in C minor, Op. 56 (1881)
Piano Concerto No. 3 in C sharp minor, Op. 80 (1889)
Piano Concerto No. 4 in F minor, Op. 82 (1908)
Камералық музыка
Пианинолық трио №1, "Фа-диез" минорында, Op. 1 (1868)
"Ре" минорындағы скрипкалық соната, Op. 2 (1868)
"Фа" мажордағы фортепиано квартеті, Op. 37 (1876-1877?)
"Ми" минорындағы виолончельдік соната, Op. 46 (1877)
Пианинолық трио №2, "Ля" минорында, Op. 45 (1878)
Скрипка мен фортепианоға арналған серенада, Op. 70 (1895)
Violin Sonata in D minor, Op. 2 (1868)
Piano Quartet in F major, Op. 37 (1876 1877?) Cello Sonata in E minor, Op. 46 (1877)
Piano Trio No. 2 in A minor, Op. 45 (1878)
Serenade for violin and piano, Op. 70 (1895)
Пианино
5 Польша билері, Op. 3
Шерцо, G мажор, Op. 4
Пианино басындағы әңгімелер, Op. 5
Фортепиано сонатасы №1, C-диез миноры, Op. 6 (1872)
Полонез, C-диез миноры, Op. 12
Баркароль, E миноры, Op. 14
Импромпту, D мажор, Op. 17
2 Фортепиано шығармасы, Op. 22: Новелет, Мелодия
Вальс-каприс, A мажор, Op. 31
Фортепиано сонатасы №2, Eb мажор, Op. 36 (1878)
Билік сюиталары, Op. 41
Полонез, Op. 42
Польша билері, Op. 47
Тема және вариациялар, Op. 48
4 Польша билері, Op. 58: Модерато, Ленто, Аллегро нон танто, Модерато
Эглантин вальсі, Op. 84
3 Фортепиано шығармасы, Op. 86: Ноктюрн, Серенада, Маерхен
Баллада, B миноры, Op. 8
Scherzo in G major, Op. 4
Stories at the Piano, Op. 5
Piano Sonata No. 1 in C sharp minor, Op. 6 (1872)
Polonaise in C sharp minor, Op. 12
Barcarolle in E minor, Op. 14
Impromptu in D major, Op. 17
2 Piano Pieces, Op. 22: Novelette, Melodie
Valse Caprice in A major, Op. 31
Piano Sonata No. 2 in E flat major, Op. 36 (1878)
Dance Suites, Op. 41
Polonaise, Op. 42
Polish Dances, Op. 47
Theme and Variations, Op. 48
4 Polish Dances, Op. 58: Moderato, Lento, Allegro non tanto, Moderato
Eglantine Waltz, Op. 84
3 Piano Pieces, Op. 86: Nocturne, Serenade, Maerchen
Ballade in B Minor, Op. 8
Таңдалған дискографиясы
Фортепиано концерті №1, B♭ минорында, Op. 32, Эрл Уайлд Бостон симфониялық оркестрімен, дирижер Эрих Лейнсдорф орындады. 1969 жылы жазылған. (LP ретінде, RCA Red Seal SB 6815.) CD-де сонымен қатар Падеревскийдің фортепиано концерті және Балакиревтің Глинканың тақырыптарына арналған фантазиясы (Elan Recordings no. 22660) бар. Фортепиано концерті №1, B♭ минорында, Op. 32, Марк Андре Хамелин BBC Шотландия симфониялық оркестрімен, Майкл Стерннің жетекшілігімен орындады. 2005 жылы жазылған. CD-де сондай-ақ Антон Рубинштейннің фортепиано концерті №4 (Hyperion Records no. 67508) бар. Фортепиано концерті №1, B♭ минорында, Op. 32, Сета Таниел Филармония оркестрімен, Юрий Симоновтың жетекшілігімен орындады. CD-де Шопеннің фортепиано концерті №1, сол оркестрмен, Карло Рицци жетекшілігімен бар. Жазу қазір тоқтатылған Collins Classics лейблі үшін жасалды (No. 12632). Фортепиано концерті №2, до минорында, Op. 56, Майкл Понти Гамбург симфониялық оркестрімен, Ричард Капптың жетекшілігімен орындады. 1971 жылы LP, VOX Candide STGBY 651 ретінде шығарылды. Сондай-ақ Scherzo Op. 4, «Клавирдегі әңгіме» №2, Op. 5, Novelette Op. 22, №1 және Polonaise, Op. 42 кіреді. Фортепиано концерті №3, до-диез минорында, Op. 80, Сета Таниел Радиофилармониясы Ханновермен, Тадеуш Стругаланың жетекшілігімен орындады. 1996 жылы жазылған. CD-де сондай-ақ фортепиано концерті №2 (Hyperion no. 67365) бар. Бұл жазу Collins Classics CD-сінің қайта шығарылуы. Фортепиано концерті №4, фа минорында, Op. 82, Стивен Хоуф Бирмингем қаласының симфониялық оркестрімен, Лоренс Фостердің жетекшілігімен орындады. 1995 жылы жазылған. CD-де сондай-ақ Эмиль фон Сауэрдің фортепиано концерті №1 (Hyperion no. 66790) бар. Александр Марковичтің Эстония ұлттық симфониялық оркестрімен, Неме Ярвидің жетекшілігімен орындаған толық фортепиано концерттері (Chandos CHAN 10814(2)) 2014. Симфония до минорында, Op. 60 (1885). Кристофер Фифилд жетекшілік еткен Gävle симфониялық оркестрі (Sterling 1060 2).