Рихард Штраус: өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Неміс композиторы және дирижері (1864–1949)

Рихард Георг Штраус (11 маусым 1864 – 8 қыркүйек 1949) – неміс композиторы және дирижері, ең белгілісі тондық поэмалары және операларымен танымал. Романтиканың соңғы және ерте заманауи дәуірлерінің көрнекті композиторы саналады, Рихард Вагнер мен Франц Листтің ізбасары ретінде танылған. Оның анасы – Мюнхендегі қаржылық жағдайы жақсы сыра қайнатушы Георг Пшоррдың қызы. Штраус музыкалық білімін төрт жасында Мюнхен сарай оркестрінің арфашысы Аугуст Томбодан фортепиано сабақтары алып бастады. 1882 жылдың басында Венада Штраус скрипкалық концертін ре минорында тұңғыш рет орындады, оркестрлік партияның фортепианолық нұсқасын өзі орындады, ал оның ұстазы Бенно Вальтер солист болды. Сол жылы ол Мюнхеннің Людвиг Максимилиан университетіне түсіп, философия мен өнер тарихын оқыды, бірақ музыканы оқымады. Бір жылдан кейін ол Берлинге кетіп, онда қысқа ғана уақыт оқыды, содан кейін Ганс фон Бюловтың ассистент дирижері болып Мейнген сарай оркестріне орналасты. Бюлов жас композитордың «Серенадасы» (Op. 7) шығармасына қатты әсерленді, ол 16 жасында жазылған еді. Штраус дирижерлік өнерді Бюловтың репетицияларын бақылап үйренді. Бюлов жас жігітті жақсы көріп, Штраус оны ең жақсы дирижерлік ұстазы деп есептеді, көбінесе оған «түсіндіру өнерін» үйреткендігін айтты. 1906 жылы Штраус Гармиш-Партенкирхенде жер сатып алып, баспагер Адольф Фюрстнердің «Саломе» операсы үшін төлеген аванс есебінен вилла салдырып, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Ол сондай-ақ сол жылы Карнеги залында композитор Герман Ханс Ветцлермен және оның оркестрімен бірнеше шығарманы орындады, сонымен қатар әйелімен бірге лирикалық концерттер берді. 1924 жылы Штраустың ұлы Франц еврей кәсіпкерінің қызы Элис фон Граб Германсвертке католик шіркеуінде үйленді.

Штраус жеке өзі Гёббельсті сынайтын және оны «кішкентай» деп атаған. Алайда 1933 жылы ол Гёббельске «Кішкентай бұлақ» («Das Bächlein») атты оркестрлік әнін арнап, неміс музыкасының авторлық құқығын 30 жылдан 50 жылға дейін ұзарту үшін оның қолдауын алуға тырысты. Сондай-ақ 1933 жылы ол Артуро Тосканиниді Байройт фестивалінің директоры лауазымынан ауыстырды, Тосканини нацистік режимге қарсы наразылық білдіріп отставкаға кеткеннен кейін. Алайда, Үшінші рейх кезеңінде Штраустың мінез-құлқының басты себебі – оның еврей келіні Алиса мен еврей немерелерін қуғын-сүргіннен қорғау болды. Оның екі немересі де мектепте мазақталды, бірақ Штраус өзінің беделін пайдаланып, балалардың немесе аналарының концлагерге жіберілмеуіне қол жеткізді.

Кейінгі опералар мен отбасылық трагедия

Цвайгпен либретто жазушы ретінде жұмыс істей алмайтынына ренжіген Штраус, Грегордың өтініші бойынша веналық театр тарихшысы Джозеф Грегорға жүгінді. Олар бірлесіп жасаған алғашқы опера – «Дафна» болды, бірақ ол олардың премьераға қойылған екінші операсы атанды. Олардың тұңғыш қойылымы 1938 жылы өтті, сол кезде бүкіл ел соғысқа дайындалып жатқанда, олар «Фриденстаг» (Бейбітшілік күні) операсын ұсынды. Бұл опера Отыз жылдық соғыс кезінде қоршаудағы бекіністе өтетін бір актілік туынды. Шығарманың мәні – бейбітшілікке арналған гимн және Үшінші рейхке жасалған сырттай сын. Бостандық пен құлдық, соғыс пен бейбітшілік, жарық пен қараңғылық арасындағы қарама-қайшылықтарымен бұл опера Бетховеннің «Фиделио» туындысына жақын. 1939 жылы соғыс басталғаннан кейін опера қойылымдары тоқтатылды. Екі суретші тағы екі операда бірлесіп жұмыс істеді, олар Штраустың соңғы опералары болды: «Die Liebe der Danae» (1940) және «Capriccio» (1942). Алисаның анасы Мари фон Грэб Люцернде (Швейцарияда) қауіпсіздікте болған кезде, Штраус СС-ке бірнеше хат жазып, лагерьде ұсталған оның балаларын босатуды сұрады, бірақ оның хаттарына жауап келмеді. 1942 жылы Штраус отбасымен Венаға оралды, онда Алиса мен оның балаларын Венаның гаулейтері Балдур фон Ширах қорғауға уәде берді. Дегенмен, Штраус өзінің еврей туыстарын толық қорғауға үлкермеді. 1944 жылдың басында Штраус қаладан кеткен кезде Алиса мен оның ұлы Франц гестапо қызметкерлерімен ұрланып, екі түнге түрмеге қамалды. Штраустың жеке араласуы оларды құтқарып, Гармишқа қайтаруға мүмкіндік берді, онда соғыс аяқталғанға дейін үй қамауында болды. Норман Дель Мар 1964 жылы Штраустың 1942 жылдан өмірінің соңына дейінгі шығармашылық өрлеуін сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыстың оқиғалары композиторды – қартайып, шаршап, аздап тойған жанды – жаңаша назарға іліктірді. Штраустың өмірінің соңғы жылдарында жазылған маңызды туындылары, оның 70-80 жасында жазылған, басқаларымен қатар, оның 2-ші мүйіз концерті, «Метаморфозен», оның обой концерті, кларнет пен фаготқа арналған дуэт концертиносы және «Төрт соңғы ән» шығармаларын қамтиды. Дирижер кейін Розенкавалерден алынған атақты трио орындалғанда, «әрбір әнші жылап, ансамбльден шығып кетті, бірақ олар өзін жинап алып, біз бәріміз бірге аяқтадық» деп еске алды. Штраустың әйелі Паулин де Ана сегіз айдан кейін 1950 жылдың 13 мамырында 88 жасында қайтыс болды. Штраустың соңғы туындылары (сегіздеген композитор ретінде) «өмірінің соңында алғыс айтатын Моцарт» үлгісімен жасалған. Штраус 1947 жылы өзіне тән ирониямен: «Мен бірінші деңгейдегі композитор болмасам да, екінші деңгейдегі бірінші деңгейдегі композитормын» деді. 1962 жылы канадалық пианист Гленн Гулд Штраусты «осы ғасырда өмір сүрген ең ұлы музыкалық тұлға» деп сипаттады.

Frustrated that he could no longer work with Zweig as his librettist, Strauss turned to Joseph Gregor, a Viennese theatre historian, at Gregor's request. The first opera they worked on together was Daphne, but it ultimately became the second of their operas to be premiered. Their first work to be staged was in 1938, when the entire nation was preparing for war, they presented Friedenstag (Peace Day), a one act opera set in a besieged fortress during the Thirty Years' War. The work is essentially a hymn to peace and a thinly veiled criticism of the Third Reich. With its contrasts between freedom and enslavement, war and peace, light and dark, this work has a close affinity with Beethoven's Fidelio. Productions of the opera ceased shortly after the outbreak of war in 1939. The two men collaborated on two more operas which proved to be Strauss's last: Die Liebe der Danae (1940) and Capriccio (1942). While Alice's mother, Marie von Grab, was safe in Lucerne, Switzerland, Strauss also wrote several letters to the SS pleading for the release of her children who were also held in camps; his letters were ignored. In 1942, Strauss moved with his family back to Vienna, where Alice and her children could be protected by Baldur von Schirach, the Gauleiter of Vienna. However, Strauss was unable to protect his Jewish relatives completely; in early 1944, while Strauss was away, Alice and her son Franz were abducted by the Gestapo and imprisoned for two nights. Strauss's personal intervention at this point saved them, and he was able to take them back to Garmisch, where the two remained under house arrest until the end of the war. Norman Del Mar in 1964 to describe Strauss's late creative upsurge from 1942 to the end of his life. The events of World War II seemed to bring the composer – who had grown old, tired, and a little jaded – into focus. The major works of the last years of Strauss's life, written in his late 70s and 80s, include, among others, his Horn Concerto No. 2, Metamorphosen, his Oboe Concerto, his Duet concertino for clarinet and bassoon, and his Four Last Songs. The conductor later described how, during the singing of the famous trio from Rosenkavalier, "each singer broke down in tears and dropped out of the ensemble, but they recovered themselves and we all ended together". Strauss's wife, Pauline de Ahna, died eight months later on 13 May 1950 at the age of 88. Strauss's late works (as an octogenarian composer) were modelled on "the divine Mozart at the end of a life full of thankfulness". Strauss himself declared in 1947 with characteristic self deprecation: "I may not be a first rate composer, but I am a first class second rate composer." The Canadian pianist Glenn Gould described Strauss in 1962 as "the greatest musical figure who has lived in this century".

Жеке және камералық шығармалар

Штраустың алғашқы шығармаларының кейбіреуі – жекелеген аспаптық және камералық туындылар болды. Бұл туындылар консервативті гармониялық стильдегі фортепианоға арналған ерте композицияларды қамтиды, олардың көпшілігі қазір жоғалып кеткен: екі фортепиано триосы (1877 және 1878), скрипкалық квартет (1881), фортепиано сонатасы (1882), виолончель сонатасы (1883), фортепиано квартеті (1885), скрипка сонатасы (1888), сондай-ақ серенада (1882) және ұзақ сюита (1884), екеуі де қос желдік квинтетке, сонымен қатар екі қосымша мүйіз және контрабассонға арналған. 1890 жылдан кейін Штраус камералық ансамбльдер үшін өте сирек шығармалар жазды, оның күші негізінен ірі оркестрлік туындылар мен операларға жұмсалды. Оның камералық шығармаларының төртеуі – операларының бөліктерінің оркестрге бейімделуі, соның ішінде жеке скрипкаға арналған «Дафна этюді» және оның соңғы операсы «Каприччо» операсының увертюрасы болып табылатын Струнды секстет. Оның соңғы дербес камералық туындысы – скрипка мен фортепианоға арналған ми мажордағы Аллегретто, 1948 жылы жазылған. Бұл кезеңде ол желді аспаптар ансамблі үшін екі ірі туынды жазды: Сонатина №1 «Ауруханадан» (1943) және Сонатина №2 «Қуанған шеберхана» (1946) – екеуі де қос желдік квинтет, екі қосымша мүйіз, C тонындағы үшінші кларнет, бассетт-мүйіз, бас кларнет және контрабассон үшін жазылған.

Тональды өлеңдер және басқа да оркестрлік шығармалар

Штраус екі симфония жазды: № 1 (1880) және № 2 (1884). Алайда, 1885 жылы ол белгілі композитор және скрипкашы Александр Риттермен, сондай-ақ Рихард Вагнердің немерелерінің бірінің күйеуімен кездескенде, Штраустың стилі шынымен дамып, өзгерді. Риттер Штраусты жастық шағындағы консервативті стильден бас тартып, тондық поэмалар жазуға көндірді. Ол Штраусты Вагнердің эсселерімен және Артур Шопенгауэрдің жазбаларымен таныстырды. Штраус Риттердің операларының бірін дирижерлік етті, ал кейіннен Штраустың өтініші бойынша Риттер Штраустың «Өлім және трансформация» тондық поэмасында бейнеленген оқиғаларды сипаттайтын өлең жазды. Риттердің жаңа ықпалы Штраустың ең жетілген туындысы саналатын «Дон Жуан» (1888) тондық поэмасына әкелді, ол оркестрлік орындалуында жаңа виртуоздық деңгейін көрсетті. Штраус одан әрі амбициялы тондық поэмалар сериясын жазды: «Өлім және трансформация» (1889), «Еуленспигельдің көңілді әстемелері» (1895), «Сондай-ақ Заратустра айтты» (1896), «Дон Кихот» (1897), «Эйн Хеллебен» (1898), «Симфония Доместика» (1903) және «Альпілік симфония» (1911–1915). Бір сарапшы осы туындылар туралы: «Вагнериандық симфониялық оркестрдің даңқын жырғау үшін жазылған оның тондық поэмаларысыз оркестрдің болуы мүмкін емес» деді. 1905 жылы Штраус Оскар Уайльдтың пьесасы негізінде жазылған, көрермендерде қатты әсер қалдырған, біршама диссонанстық модернист операсы «Саломе» шығарды. Премьера үлкен жетістікке ие болды, әртістер 38-ден астам рет сахнаға шақырылды. Операның көптеген келесі қойылымдары да сәтті болды, ғана емес, сонымен қатар Штраустың әріптестерінің де ризашылығын тудырды: Морис Равел «Саломе» туралы «таңғажайып» деді, ал Густав Малер оны «тірі жанартау, жер астындағы от» деп сипаттады. Штраус Гармиш-Партенкирхендегі үйін операдан түскен табысқа толықтай қаржыландырды. «Электра» сияқты, «Саломе» де өте қиын сопрано партиясын қамтиды. Штраус әйел дауысына жазуды ұнататынын жиі айтқан, бұл осы екі туысқан операда айқын көрінеді – ерлер рөлдері көбінесе кішкентай, сопраноның орындауын толықтыру үшін ғана қосылған. Штраустың келесі операсы «Электра» (1909) болды, ол диссонансты одан әрі пайдаланды, әсіресе «Электра» аккордында. «Электра» Штраустың ақын Уго фон Хофманстальмен либреттошы ретінде ынтымақтастық еткен алғашқы операсы болды. Кейіннен екеуі көптеген жобалар бойынша бірге жұмыс істеді. Хофманстальмен бірге жасаған кейінгі туындыларында Штраус гармониялық тілін жұмсартты: ол тондық поэмаларында қолданған вагнериандық хроматикалық гармонияларға негізделген, диссонанс аз, оркестрлік жазу мен тембрде орасан зор виртуоздық көрсететін, молынан, әуенді кеш романтикалық стильді қолданды. Бұл «Розенкавальер» (1911) сияқты опералардың үлкен табысқа ие болуына әкелді. Штраус 1942 жылға дейін операларды тұрақты түрде шығарып отырды. Хофманстальмен бірге ол «Ариадна на Наксосе» (1912), «Көксіз әйел» (1919), «Египеттік Елена» (1928) және «Арабелла» (1933) шығармаларын жасады. «Интермеццо» (1924) үшін Штраус өзі либретто жазды. «Die schweigsame Frau» (1935) Стивен Цвайгтің либреттосымен жазылды; «Фриденстаг» (1935–36) және «Дафна» (1937) екеуінің де либреттосын Джозеф Грегор мен Стефан Цвайг жазды; ал «Die Liebe der Danae» (1940) Джозеф Грегормен бірлесіп жазылды. Штраустың соңғы операсы «Каприччо» (1942) Клеменс Краустың либреттосына ие болды, бірақ оның бастауы Стефан Цвайг пен Джозеф Грегорға қарыздар.

Strauss wrote two early symphonies: Symphony No. 1 (1880) and Symphony No. 2 (1884). However, Strauss's style began to truly develop and change when, in 1885, he met Alexander Ritter, a noted composer and violinist, and the husband of one of Richard Wagner's nieces. It was Ritter who persuaded Strauss to abandon the conservative style of his youth and begin writing tone poems. He also introduced Strauss to the essays of Wagner and the writings of Arthur Schopenhauer. Strauss went on to conduct one of Ritter's operas, and at Strauss's request Ritter later wrote a poem describing the events depicted in Strauss's tone poem Death and Transfiguration. The new influences from Ritter resulted in what is widely regarded as Strauss's first piece to show his mature personality, the tone poem Don Juan (1888), which displays a new kind of virtuosity in its bravura orchestral manner. Strauss went on to write a series of increasingly ambitious tone poems: Death and Transfiguration (1889), Till Eulenspiegel's Merry Pranks (1895), Also sprach Zarathustra (1896), Don Quixote (1897), Ein Heldenleben (1898), Symphonia Domestica (1903) and An Alpine Symphony (1911–1915). One commentator has observed of these works that "no orchestra could exist without his tone poems, written to celebrate the glories of the post Wagnerian symphony orchestra." In 1905, Strauss produced Salome, a somewhat dissonant modernist opera based on the play by Oscar Wilde, which produced a passionate reaction from audiences. The premiere was a major success, with the artists taking more than 38 curtain calls. Many later performances of the opera were also successful, not only with the general public but also with Strauss's peers: Maurice Ravel said that Salome was "stupendous"; Gustav Mahler described it as "a live volcano, a subterranean fire". Strauss reputedly financed his house in Garmisch Partenkirchen completely from the revenues generated by the opera. As with the later Elektra, Salome features an extremely taxing lead soprano role. Strauss often remarked that he preferred writing for the female voice, which is apparent in these two sister operas—the male parts are almost entirely smaller roles, included only to supplement the soprano's performance. Strauss's next opera was Elektra (1909), which took his use of dissonance even further, in particular with the Elektra chord. Elektra was also the first opera in which Strauss collaborated with the poet Hugo von Hofmannsthal as his librettist. The two subsequently worked together on numerous occasions. For his later works with Hofmannsthal, Strauss moderated his harmonic language: he used a more lush, melodic late Romantic style based on Wagnerian chromatic harmonies that he had used in his tone poems, with much less dissonance, and exhibiting immense virtuosity in orchestral writing and tone color. This resulted in operas such as Der Rosenkavalier (1911) having great public success. Strauss continued to produce operas at regular intervals until 1942. With Hofmannsthal he created Ariadne auf Naxos (1912), Die Frau ohne Schatten (1919), Die ägyptische Helena (1928), and Arabella (1933). For Intermezzo (1924) Strauss provided his own libretto. Die schweigsame Frau (1935) was composed with Stefan Zweig as librettist; Friedenstag (1935–36) and Daphne (1937) both had a libretto by Joseph Gregor and Stefan Zweig; and Die Liebe der Danae (1940) was with Joseph Gregor. Strauss's final opera, Capriccio (1942), had a libretto by Clemens Krauss, although the genesis for it came from Stefan Zweig and Joseph Gregor.

Әндер

Штраус жемісті лидерлер композиторы болды. Ол көбінесе оларды әйелінің дауысын есінде ұстап жазды. Оның лидерлері дауыс пен фортепианоға арналған, ал кейбіреулерін ол кейін оркестрледі. 1894–1895 жылдары, шамамен 30 жасында, ол "Ruhe, meine Seele!", "Cäcilie", "Morgen!", "Heimliche Aufforderung" және "Traum durch die Dämmerung" сияқты бірнеше танымал әндерін жариялады. 1918 жылы, операға арналған ұзақ үзілістен кейін, ол Sechs Lieder, Op. 68, сондай-ақ Брентано лидерлері деп те аталатын әндер жинағын жазды. Ол 1948 жылы сопрано мен оркестрге арналған "Төрт соңғы ән" шығармасымен осы жанрдағы туындыларын аяқтады. Ол осы әндерді Кирстен Флагстадты есінде ұстап жазған деген хабар бар, ал ол оның тұңғыш орындауын жасады, ол жазылған. Штраустың әндері көрермендер мен орындаушылар арасында әрқашан танымал болды және музыка зерттеушілері оны көптеген басқа шығармаларымен бірге шедеврлер деп санайды.

Мұра

1927 жылы TIME журналында оның музыканы жазғанының себебі – тыңдаушылардың «қақақсы-қуық, диссонанс, асыра сілтеу, клоундық» сияқты нәрселерді қаншалықты ұнататынын сынап көру болды делінген. Штраустың карьерасының басында көрнекті музыкатанушы Хьюго Риман: «Оның соңғы туындылары сенсация жасауға деген ұмтылысын ең жоғары дәрежеде көрсетеді» деген пікір білдірген. 1980 жылға дейін кейбір постмодернист музыкатанушылар Штраусты консервативті, өткенге бет бұрған композитор деп санады, бірақ композиторды қайта қарастыру және жаңа зерттеулер оның орнын модернист ретінде бекітті, әйтсе де ол тоналдылықты және көркем оркестрлеуді пайдалана берді, тіпті оларды қадірледі. Штраус оркестрлеудің ерекше нәзіктігімен және дамыған гармониялық стильмен танымал; ол алғаш рет Штраустың «Ариадна на Наксосе» операсының университеттік қойылымында орындағанда, дирижер Марк Эльдер «таң қалды. Мен музыканың осылайша гармония мен мелодияны өңдейтінін білмеппін» деді. Штраустың музыкасы 20 ғасырдың басында композиторларға зор әсер етті. Бела Барток 1902 жылы «Also sprach Zarathustra» шығармасын тыңдап, кейін «Бұл туындыда жаңа өмірдің тұқымы бар» деді; оның сол кезеңдегі шығармаларында, соның ішінде Бірінші скрипкалық квартеті, Кошут және «Көксақал сарайында» Штраустың ықпалы анық көрінеді. Кароль Шимановскийге де Штраус үлкен әсер етті, бұл оның Концерттік увертюрасы, бірінші және екінші симфониялары, сондай-ақ Саломеден үлгі алған «Хагит» операсында көрінді. Ағылшын композиторларына да Штраустың әсері тиді, Эдвард Эльгардан оның «Оңтүстікке» (Алассио) концерттік увертюрасы мен басқа да туындыларынан бастап, Бенджамин Бриттеннің опералық шығармаларына дейін. Джон Адамс және Джон Корильяно сияқты көптеген заманауи композиторлар Штраустың ықпалын мойындайды. Штраустың музыкалық стилі 20 ғасырдың ортасында кино музыкасының дамуында маңызды рөл атқарды. Оның кейіпкерлерді (Дон Жуан, Тилль Эуленшпигель, Батыр) және эмоцияларды музыкалық бейнелеу әдісі кино музыкасының лексикасына енді. Кино музыкасы тарихшысы Тимоти Шурер: «Пост (кеш) романтикалық музыканың сазгерлікке ең үлкен әсер еткен элементтері – оның бай дыбысы, кеңейтілген гармониялық тілі, хроматизм, бағдарламалық музыканы және лейтмотивтерді қолдану. Голливуд композиторлары пост-романтикалық стильді фильмдерге музыка жазудағы күш-жігерлерімен үйлесімді деп тапты» деп жазды. Макс Штайнер мен Эрих Корнгольд Штраустың музыкалық ортасынан шыққандықтан, оның стиліне табиғи түрде тартылды. Кино тарихшысы Рой Прендергаст жазғандай, «Фильмдер ұсынған драмалық мәселелермен бетпе-бет келгенде, Штайнер, Корнгольд және Ньюман драмалық фильмдерге музыка жазу үшін жауапты іздеді және Вагнер, Пуччини, Верди және Штраустың туындыларына жүгінді». Кейіннен Стенли Кубрик 1968 жылы түсірген «2001: Космостық одиссея» фильмінде «Also sprach Zarathustra» туындысын қолданғаннан кейін ол кино музыкасының ең танымал шығармаларының біріне айналды. Джон Уильямстың кино музыкасы «Супермен» және «Жұлдызды соғыстар» сияқты хиттерге арналған партитураларда Штраустың ықпалын жалғастырды. Штраус концерт залындағы тыңдаушылар арасында әрқашан танымал болды және осылай болып келеді. 2002-2010 жылдар аралығында АҚШ және Канада симфониялық оркестрлері ең көп орындаған 10 композитордың қатарында ол тұрды. Ол сондай-ақ оның туындыларының қазіргі уақытта қол жетімді жазбаларының саны бойынша 20 ғасыр композиторларының (1860 жылдан кейін туған) алғашқы 5-тігіне кіреді.

TIME magazine suggested in 1927 that he wrote music to test how much "cacophony, dissonance, exaggeration, and clowning" his audiences would applaud. Early in Strauss' career, eminent musicologist Hugo Riemann reflected "His last works only too clearly reveal his determination to make a sensation at all costs". Until the 1980s, Strauss was regarded by some post modern musicologists as a conservative, backward looking composer, but re examination of and new research on the composer has re evaluated his place as that of a modernist, albeit one who still utilized and sometimes revered tonality and lush orchestration. Strauss is noted for his pioneering subtleties of orchestration, combined with an advanced harmonic style; when he first played Strauss at a university production of Ariadne auf Naxos, the conductor Mark Elder "was flabbergasted. I had no idea music could do the things he was doing with harmony and melody." Strauss's music had a considerable influence on composers at the start of the 20th century. Béla Bartók heard Also sprach Zarathustra in 1902, and later said that the work "contained the seeds for a new life"; a Straussian influence is clearly present in his works of that period, including his First String Quartet, Kossuth, and Bluebeard's Castle. Karol Szymanowski was also greatly influenced by Strauss, reflected in such pieces as his Concert Overture and his first and second symphonies, and his opera Hagith which was modeled after Salome. English composers were also influenced by Strauss, from Edward Elgar in his concert overture In the South (Alassio) and other works to Benjamin Britten in his opera writing. Many contemporary composers recognise a debt to Strauss, including John Adams and John Corigliano. Strauss's musical style played a major role in the development of film music in the middle of the 20th century. The style of his musical depictions of character (Don Juan, Till Eulenspiegel, the Hero) and emotions found their way into the lexicon of film music. Film music historian Timothy Schuerer wrote, "The elements of post (late) romantic music that had greatest impact on scoring are its lush sound, expanded harmonic language, chromaticism, use of program music and use of Leitmotifs. Hollywood composers found the post romantic idiom compatible with their efforts in scoring film". Max Steiner and Erich Korngold came from the same musical world as Strauss and were quite naturally drawn to write in his style. As film historian Roy Prendergast wrote, "When confronted with the kind of dramatic problem films presented to them, Steiner, Korngold and Newman looked to Wagner, Puccini, Verdi and Strauss for the answers to dramatic film scoring." Later, the opening to Also sprach Zarathustra became one of the best known pieces of film music when Stanley Kubrick used it in his 1968 movie 2001: A Space Odyssey. The film music of John Williams has continued the Strauss influence, in scores for mainstream hits such as Superman and Star Wars. Strauss has always been popular with audiences in the concert hall and continues to be so. He has consistently been in the top 10 composers most performed by symphony orchestras in the US and Canada over the period 2002–2010. He is also in the top 5 of 20th century composers (born after 1860) in terms of the number of currently available recordings of his works.

Дирижер ретінде жазылған жазбалар

Штраус дирижер ретінде өзінің де, неміс және австриялық композиторлардың да музыкасын көптеп жазды. 1929 жылы Берлин мемлекеттік опера оркестрімен Тилль Эуленшпигельдің «Күлкілі шалаңдаулары» мен «Дон Жуан» спектакльдерін орындағаны, оның алғашқы электрлік жазбаларының ең жақсысы саналады. 1941 жылы жасалған және кейіннен EMI шығарған «Альпілік симфония» атты шығармасының алғашқы толық орындалуында Штраус, осы шығармада қажетті соққы аспаптарының толық жиынтығын қолданды. Koch Legacy сонымен қатар Штраустың Глюк, Карл Мария фон Вебер, Питер Корнелиус және Вагнердің овертураларын жазды. 1920-1940 жылдары Германияда неміс және австриялық композиторларды артық көру, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан неміс ұлтшылдығының бір көрінісі болды. Штраус, неміс тілінде сөйлейтін ұлы композиторларға деген ұлттық мақтаныштан тиімді пайдаланды. Одан басқа, 1930-жылдар мен 1940-жылдардың басында радиохабарлардан және концерттерден алынған көптеген жазбалар бар. Жазылған орындаулардың көптігі, өте қабілетті және болашаққа бағытталған дирижерден көрнекті орындаулардың пайда болуын күмәнсіз қамтамасыз етеді. 1944 жылы Штраус 80 жылдық мерейтойын атап өтіп, Вена филармониясын басқарып, өзінің негізгі оркестрлік шығармаларын, сондай-ақ сирек орындалатын «Шебелек кремі» балет музыкасын жаздырды. Кейбіреулер бұл орындауларда Штраустың магнитофонға жазылған бұрынғы жазбаларына қарағанда көбірек сезімді табады. Кейіннен Vanguard Records бұл жазбаларды LP форматта шығарды. Ал кейбір жазбаларды Preiser компаниясы CD-ге қайта шығарды. Штраустың соңғы жазбасы 1947 жылғы 19 қазанда Лондондағы Корольдік Альберт залында жасалды, онда ол филармония оркестрімен фортепиано мен оркестрге арналған (Альфред Блюменнің орындауындағы) «Бурлескасын», «Дон Жуан» мен «Синфония Доместика» шығармаларын орындады. Штраус сонымен қатар Hupfeld жүйесі үшін терезеде жазылған фортепиано музыкасының роликтерін және 1906 жылы Welte Mignon репродукциялық фортепианосы үшін он жазба жасады, барлығы бүгінге дейін сақталған. Штраус сонымен қатар коммерциялық түрде шығарылған алғашқы CD-дегі музыканың авторы болды: Deutsche Grammophon-ның 1983 жылы шығарған Герберт фон Караянның 1980 жылғы «Альпілік симфония» орындауының жазбасы. Пьер Булез дирижер Штраустың «өз кәсібінің толық шебері» екенін айтқан. Музыкалық сыншы Харольд Шонберг, Штраус өте жақсы дирижер болғанымен, ол көбінесе жазбаларына жеткілікті күш жұмсамайды деп жазады. Шонберг негізінен Штраустың Моцарттың №40 симфониясы мен Бетховеннің №7 симфониясын жаздыруына назар аударды, сондай-ақ Штраустың Бетховеннің 9-шы симфониясын шамамен 45 минутта орындағанын атап өтті. Бетховеннің 7-ші симфониясы туралы Шонберг былай деп жазды: «Мұнда ритард немесе сөз өрнегі мен нюанстың өзгеруі дерлік болмайды. Баяу бөлімі келесі белсенді бөлімдей жылдам; ал соңғы бөлім үлкен кесілгеннен кейін 4 минут 25 секундта аяқталады (ол 7-8 минутқа созылуы керек).» Ол сондай-ақ Моцарттың симфониясында «күш, сүйкімділік, иілушілік жоқ, метрономдық қатаңдық» бар деп даттанады. Питер Гутманның 1994 жылғы ClassicalNotes.com сайтындағы шолуында, Бетховеннің 5-ші және 7-ші симфониялары, сондай-ақ Моцарттың соңғы үш симфониясы кейде әдеттен тыс болғанымен, өте жақсы орындалғаны айтылады. Гутман былай деп жазды: «Сыншылардың айтқанынша, оқулар ашық эмоциядан бас тартады, бірақ оның орнына музыканың өзі үшін сенімді сөйлеуіне мүмкіндік беретін берік құрылымдық сезім пайда болады. Штраустың темптері де жылдам екені рас, бірақ бұл да құрылымдық байланысқа үлес қосады және кез келген жағдайда жылдамдық – ізгілік, ал назар аудару қабілеті опера кештері мен мың беттік романдарға қарағанда, MTV клиптері мен жаңалықтардың қысқаша хабарларымен анықталады».

Strauss, as conductor, made a large number of recordings, both of his own music as well as music by German and Austrian composers. His 1929 performances of Till Eulenspiegel's Merry Pranks and Don Juan with the Berlin State Opera Orchestra have long been considered the best of his early electrical recordings. In the first complete performance of his An Alpine Symphony, made in 1941 and later released by EMI, Strauss used the full complement of percussion instruments required in this work. Koch Legacy has also released Strauss's recordings of overtures by Gluck, Carl Maria von Weber, Peter Cornelius, and Wagner. The preference for German and Austrian composers in Germany in the 1920s through the 1940s was typical of the German nationalism that existed after World War I. Strauss clearly capitalized on national pride for the great German speaking composers. There were many other recordings, including some taken from radio broadcasts and concerts during the 1930s and early 1940s. The sheer volume of recorded performances would undoubtedly yield some definitive performances from a very capable and rather forward looking conductor. In 1944, Strauss celebrated his 80th birthday and conducted the Vienna Philharmonic in recordings of his own major orchestral works, as well as his seldom heard Schlagobers (Whipped Cream) ballet music. Some find more feeling in these performances than in Strauss's earlier recordings, which were recorded on the Magnetophon tape recording equipment. Vanguard Records later issued the recordings on LPs. Some of these recordings have been reissued on CD by Preiser. The last recording made by Strauss was on 19 October 1947 live at the Royal Albert Hall in London, where he conducted the Philharmonia Orchestra in his Burleske for piano and orchestra (Alfred Blumen piano), Don Juan and Sinfonia Domestica. Strauss also made live recording player piano music rolls for the Hupfeld system and in 1906 ten recordings for the reproducing piano Welte Mignon all of which survive today. Strauss was also the composer of the music on the first CD to be commercially released: Deutsche Grammophon's 1983 release of their 1980 recording of Herbert von Karajan conducting the Alpine Symphony. Pierre Boulez has said that Strauss the conductor was "a complete master of his trade". Music critic Harold C. Schonberg writes that, while Strauss was a very fine conductor, he often put scant effort into his recordings. Schonberg focused primarily on Strauss's recordings of Mozart's Symphony No. 40 and Beethoven's Symphony No. 7, as well as noting that Strauss played a breakneck version of Beethoven's 9th Symphony in about 45 minutes. Concerning Beethoven's 7th Symphony, Schonberg wrote, "There is almost never a ritard or a change in expression or nuance. The slow movement is almost as fast as the following vivace; and the last movement, with a big cut in it, is finished in 4 minutes, 25 seconds. (It should run between 7 and 8 minutes.)" He also complained that the Mozart symphony had "no force, no charm, no inflection, with a metronomic rigidity". Peter Gutmann's 1994 review for ClassicalNotes. com says the performances of the Beethoven 5th and 7th symphonies, as well as Mozart's last three symphonies, are actually quite good, even if they are sometimes unconventional. Gutmann wrote:
It is true, as the critics suggest, that the readings forego overt emotion, but what emerges instead is a solid sense of structure, letting the music speak convincingly for itself. It is also true that Strauss's tempos are generally swift, but this, too, contributes to the structural cohesion and in any event is fully in keeping with our modern outlook in which speed is a virtue and attention spans are defined more by MTV clips and news sound bites than by evenings at the opera and thousand page novels.

Кейінгі мәдениетте

Джеймс Блиштің "Өнер туындысы" атты ғылыми-фантастикалық әңгімесі Рихард Штраустың мәні мен жеке басының басқа адамға имплантациялануы туралы идеяны қамтиды.

Пайдаланған дереккөздер

(Бұл мақала 1980 жылғы «Гроув» басылымындағы мақаладан өте ерекшеленеді; әсіресе, Штраустың нацистік кезеңдегі әрекеттерінің талдауы көбірек егжей-тегжейлі.)