Кіріспе
Неміс композиторы (1895–1982)
Карл Генрих Мария Орф (10 шілде 1895 – 29 наурыз 1982) – неміс композиторы және музыка педагогы, ол 1937 жылы "Кармина Бурана" кантатасын жазған. Оның "Шулверк" әдістемесі балалар музыкалық біліміне зор әсер етті.
Ерте өмір
Карл Генрих Мария Орф 1895 жылғы 10 шілдеде Мюнхенде Паула Орфтың (құрметті аты Кёстлер, 1872–1960) және Генрих Орфтың (1869–1949) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы бавариялықтардан тараған және Императорлық неміс армиясында белсенді болды; әкесі музыкаға қызығушылығы бар әскери шенеунік, ал анасы білімі бар пианист болды. Оның әдепкі аталары Карл фон Орф (1828–1905) және Карл Кёстлер (1837–1924) екеуі де генерал-майорлар және ғалымдар болды. Әкесінің әжесі Фанни Орф (құрметті аты Крафт, 1833–1919) еврей тегінен шыққан католик болды. Анасының әжесі Мария Кёстлер (құрметті аты Ашенбреннер, 1845–1906) болды. Орфтың бір туысы, кіші қарындасы Мария ("Миа", 1898–1975) 1924 жылы сәулетші Альвин Зейфертке (1890–1972) үйленді. Отбасының әскери тарихына қарамастан, Орф 1970 жылы былай деп еске алды: "Әкемнің үйінде жаттығудан гөрі музыка көп ойнатылды". Бес жасында фортепианода ойнауды бастады, кейін виолончель мен органмен айналысты. Ол бірнеше ән жазды және қуыршақ театрына музыка шығарды. 1903 жылы концерттерге қатыса бастады және 1909 жылы алғашқы операсын (Рихард Вагнердің «Ұшқан голландиялық» операсы) тыңдады. Ол қатысқан маңызды концерттердің қатарында 1911 жылы Густав Малердің «Жер туралы ән» операсының әлемдік премьерасы және 1914 жылғы 4 маусымда Рихард Штраустың «Электра» операсын дирижерлеуі болды. 1910–1912 жылдары Орф неміс ақындарының мәтіндеріне бірнеше ондаған ән жазды, соның ішінде Людвиг Уландтың мәтініне жазылған Frühlingslieder (Opus 1) және Карл Штилердің мәтініне жазылған Eliland: Ein Sang von Chiemsee (Opus 12) әндер циклі бар. Ол ең көп пайдаланған ақын Генрих Гейне болды; сонымен қатар Вальтер фон дер Фогельвайде, Бавария ханшайымы Матильда (1877–1906), Фридрих Хёльдерлин, Людвиг Август Франкль, Герман Лингг, Рудольф Баумбах, Рихард Бир-Хофман және Бёрис фон Мюнхгаузен сияқты авторлардың мәтіндерін таңдады. Орфтың әндері Рихард Штраус және сол кездегі басқа неміс композиторларының стиліне жақын болды, бірақ Орфтың ерекше музыкалық тілінің белгілері байқалды. Оның кейбір әндері 1912 жылы жарық көрді. Олардың ішінде Карл Кёстлерге арналған және оның басылымын қаржылаған Eliland бар. 1911–1912 жылдары Орф баритонға, үш тенор-бас хорына, үрмелі аспаптарға, соққылы аспаптарға, арфаларға, фортепианоларға және органға арналған ірі шығарма – Zarathustra (Opus 14) жазды. Бұл шығарма Фридрих Ницшенің «Also sprach Zarathustra» философиялық романынан алынған үзіндіге негізделген. Орф 1912 жылдан 1914 жылға дейін Мюнхен музыка академиясында оқыды. Орф кейіннен гимназияны аяқтамай, музыкалық білім алу шешімінің отбасында дау тудырғанын жазды, өйткені Орфтың әкесінің үлкен ағасы (сонымен қатар Карл Орф, 1863–1942) бұл идеяға қарсы болды. Орфты анасы қолдады, ол әкесін көндірді, сондай-ақ атасы Кёстлер де қолдады. Орфтың Академиядағы ұстазы композитор Антон Бир Вальбрунн болды, ол туралы ол кейін құрметпен жазды, бірақ академияны жалпы алғанда «консервативті және ескірген» (konservativ und altväterlich) деп тапты. Осы кезде ол Арнольд Шёнбергтің шығармаларын зерттеді, ал оның ең маңызды ықпалы француз композиторы Клод Дебюсси болды. Бұл ықпалдар оның алғашқы сахналық шығармасында, 1913 жылы жазылған, бірақ 2010 жылға дейін қойылмаған музыкалық драмасы Gisei: Das Opfer (Gisei: Құрбандық, Opus 20) естіледі. Орфтың көзі – Сугавара Денджу Тенраи Кагамидің неміс тіліне аудармасы, атап айтқанда IV актідегі «Теракоя» («Ауыл мектебі»). 1914 жылы Орф Tanzende Faune: Ein Orchesterspiel (Opus 21) шығармасын жазды. Бұл шығарма Академияда орындалуы тиіс еді – оркестрдің алғашқы орындауы, бірақ дирижер оны сәтсіз репетициядан кейін бағдарламадан алып тастады; ол алғаш рет 1995 жылы орындалды. 1915 жылы ол Герман Зильхермен фортепианода оқуға кірісті. Әкесіне жазған хатында ол Зильхермен бірге оқығанды бүгінгі күнге дейін ең жемісті ұстаздық қарым-қатынасы деп атады. Осы уақытта ол театр режиссері Отто Фалькенбергпен танысып, Август Стриндберг пен Франк Ведекиндтің пьесаларын көрді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1917 жылы тамызда Орф неміс армиясына алынды, бұл оған үлкен дағдарыс болды. 1917 жылғы 3 тамыздағы әкесіне жазған хатында ол: "Менің болашағым енді бұрынғыдан да көлеңкелі. Мен әскери далаға барам дегенім сөзсіз. Мұнда шешім қабылдануға тиіс және қабылданады (сіз менің сезімтал емесімді білесіз): не мені итермелеп, дерлік құлатқанның бәріне нүкте қоямын, не толығымен жаңа адам болып, белгілі бір мағынада жаңадан бастаймын. Алдағы жағдай бұрынғыдан жақсы болуы керек." Келесі күзде ол траншея құлап, ауыр жарақат алды, өлімге жуықтап, амнезия, афазия және сол жақ денесінің қызметі тоқтап қалды. Қиын жазылу кезеңінде ол әкесіне хат жазды. Орф қайтыс болғаннан кейін, оның қызы бұл оқиғаның "оған одан да революциялық ойлауға және қарсылық білдіруге себеп болды" деп сенгенін жазды.
My future lies now more than ever completely in the dark. That I [shall] go into the battlefield is absolutely certain. Here the decision should, and will, fall (you know that I am free from sentimentality): either I find an end of everything that has pushed and almost crushed me, or I become a wholly new person and begin in a certain sense entirely new. What must come, should come entirely better as the time that was. The coming fall, he was severely injured and nearly killed when a trench caved in, suffering amnesia, aphasia, and paralysis of his left side. During his difficult recovery, he wrote to his father: After Orff's death, his daughter wrote that she believed this experience "made him think and rebel yet more revolutionarily."
Веймар Республикасы
Жауынгерлік жарақаттарынан жазылғаннан кейін Орф Мангейм мен Дармштадт қалаларындағы опера үйлерінде түрлі қызметтер атқарды, соңынан Мюнхенге оралып музыкалық білімін жетілдірді. 1920 жылдар шамасында Орф Франц Верфельдің поэзиясына қызығушылық танытты, ол көптеген Lied (лирикалық ән) мен хор композицияларының негізіне айналды. 1920-ші жылдардың ортасында ол «элементар музыка» деп аталатын ұғымды қалыптастыруға кірісті, ол ежелгі грек Музалары символы ретінде бейнеленген өнердің бірлігіне негізделген және дыбыс, би, поэзия, кескін, дизайн және театрлық ишараларды қамтитын болатын. Сол замандағы көптеген композиторлар сияқты, оған орыс-француз эмигранты Игорь Стравинскийтің әсері тиді. Алайда, басқалар Стравинскийдің салқын, тепе-теңдік сақталған неоклассикалық туындыларын ұстанса, Орфқа орыс шаруаларының үйлену рәсімдерін реалистік, халықтық сипатта бейнелейтін «Les noces» («Той») сияқты шығармалар көңіліне жақты. Орф 1924 жылы Бертольд Брехттің шығармаларымен танысып, олар оған терең әсер етті. Сол жылы ол және басқалар Мюнхенде гимнастика, музыка және би мектебі – Гюнтер мектебін құрды. Ол музыкалық білім беру теориясын дамытты, балалармен үнемі байланыста болып, музыканы жаңа бастағандармен жұмыс істеді. 1930 жылы Орф өзінің дирижерлік әдістемесін баяндайтын «Шульверк» атты оқулық жариялады. Ол өмір бойы Шульверк және оған байланысты мекемелермен айналысты, бірақ 1938 жылы Гюнтер мектебінен зейнеткерлікке шықты. Орф сонымен қатар Клаудио Монтеверди мен Алессандро Стриджионың «Орфео» операсын (1607) қоса алғанда, бұрынғы дәуірлердің музыкалық туындыларын қазіргі заманғы театрлық қойылымдар үшін бейімдеуді бастады. Орфтың неміс тіліндегі қысқартылған нұсқасы (Гюнтердің аудармасымен) – «Орфей» операсы оның жетекшілігімен 1925 жылы Мангеймде сахналанды, онда 1607 жылғы түпнұсқа қойылымда қолданылған аспаптардың бір бөлігі пайдаланылды, бірақ олардың бірнешеуі қолжетімді болмады және оларды ауыстыру қажет болды. Бірнеше жылдан кейін Орф партитураны қайта қарады, ал бұл нұсқа алғаш рет 1929 жылы Мюнхенде орындалды. Орфтың ертедегі музыканы бейімдеуі оған көп ақша әкелмеді. Монтеверди дәуіріндегі құмарлықпен оқылған опера 1920 жылдары көбіне белгісіз болды, ал Орфтың қойылымы түсініспеушіліктен күлкіге дейін әртүрлі реакцияларға ұшырады. Ол өзіне Монтевердиді зерттеуге және «Орфейін» қолдауға көмектескен ұстазы Курт Саксқа Мюнхен баспасөзінің оған қарсы екенін айтты: «Мен тек өліктерді қорлағандықпен ғана емес, сонымен қатар біздің жақсы жастарымызды экзотикалық бұзылыстармен жүйелі түрде жетекке алып жатқан жас адамды азғырушы деп таныламын».
Үшінші рейхтің басталуы
Орфтың неміс ұлттық социализмімен және нацистік партиямен қарым-қатынасы кеңінен талқыланды және талданды, кейде бұрмаланған ақпараттармен ұласты. Тарихшы Майкл Х. Катер, Орфты сынағанмен, "Карл Орфтың есімі көптеген адамдар үшін фашистік өнер мен мәдениеттің символына айналды, көбінесе жеңілтек пікірлер арқылы" деп жазды. Орф партияға мүше болған жоқ, сондай-ақ Үшінші рейхте басшылық қызметте де болған емес. Ол үшінші рейхтегі белсенді музыканттардың барлығынан талап етілетін Рейхсмузиккаммердің мүшесі болды. 1933-1939 жылдар аралығында Орфтың бірнеше достары мен әріптестері эмиграцияға кетті, олардың ішінде Сакс және Лео Кстенберг болды, соңғысы оның Шулверк еңбегін қолдаушысы еді. Орф соғыстан кейін осы эмигрант әріптестерінің бірнешеуімен қайта байланысып, кейбіреулерімен өмір бойы достық қарым-қатынас жасады, мысалы, нацистер билікке келген алғашқы айларында эмиграцияға кеткен әнші және композитор де. Тағы бір мысал – өнер тарихшысы Альбин фон Прибрам Гладона (1890–1974), оның ата-анасы оның тууына дейін яһуди дінінен шығып кеткен және Францияға қашқаннан кейін концлагерьде бірнеше рет тұтқындалған. Прибрам Гладона нацистік тазалау процесінде Орфтың мінез-құлқы туралы куәлік берді. Орфтың тағы бір жақын досы – неміс яһуди музыкатанушысы және композиторы Эрих Кац (1900–1973), ол 1939 жылы Дахауда уақытша тұтқындалғаннан кейін қашып кетті. Орф 1952 жылы Кацпен қайта байланысқа шықты, ал Кац Орфты құнды дос деп есептеді. Орф Кацтың қазасына орай, қайтыс болғанға арналған хат түрінде аза тұтуын білдірді.
Кармина Бурана
Орфтың "Кармина Бурана" операсының премьерасы 1937 жылғы 8 маусымда Франкфурт қаласында өтті. Ол келесі бірнеше жылда нацистік Германияда кең танымал болды. Тарихшы Майкл Катер 1945 жылы оның "Үшінші рейх кезеңіндегі ең маңызды және жалпыға танымал туынды" екенін жазды. Дегенмен, Оливер Раткольб кейінгі қабылданатын пікірлер оның Үшінші рейх мәдениетіндегі маңыздылығын шамадан тыс көрсеткенін айтты, себебі көптеген басқа туындылар көбірек қойылымдарға ие болды. Орфтың бұған дейінгі коммерциялық сәттілікке жете алмауы ескерілгенде, "Кармина Бурананың" танымалдығынан түскен қаржылық табыс, соның ішінде Франкфурт қаласынан алған 500 RM сыйлық, оған маңызды болды. Бірақ, бұл композицияның бұрынғыдан беймәлім ырғақтары нәсілшілдік ұнатпаушылықтарға да себеп болды.
" Жазғы түн "
Орф – нацистік режим кезінде Уильям Шекспирдің «Жазғы түнгі арманы» пьесасына жаңа қосымша музыка жазған көптеген неміс композиторларының бірі болды. Феликс Мендельсонның осы пьесаға арналған музыкасына тыйым салынғаннан кейін ол мұны істеді. Орфтың нұсқасы алғаш рет 1939 жылғы 14 қазанда Франкфурт қаласының тапсырысы бойынша орындалды. Оның мәлімдемесіне сәйкес, ол бұл пьесаға музыканы 1917 және 1927 жылдары, Франкфуртқа жасалған тапсырыстан бұрын жазған; осы ертерек (көптеген жағдайда толық емес) нұсқаларынан ешқандай материал сақталған жоқ. Орфтың баспагері жобаға қатысты үлкен күмән білдірді, ал Орфтың тапсырысы бастапқы мерзімде тапсырманы орындай алмады, нәтижесінде оның төлемақысы 5000 RM-нан 3000 RM-ға дейін төмендетілді. Кейін ол 1939 жылғы нұсқаны «үнемделген (әртәуір басылған) нұсқа» деп атады. Сахнадағы кішкентай ансамбльдің орнына тағы да қалыпты кішкентай опера оркестрі болды, ешқандай сиқырлы соққылы аспаптар болған жоқ, барлығы кешірілмейтін ұступтар еді. Композитордың наразылығы, бастапқы композициялық қиындықтарымен бірге, кейде кем дегенде, ішкі жан ауыруының салдары деп түсіндіріледі. Томас Рёш бұл жоба туралы былай деп жазды: «Орф әрдайым жоғары бағалаған өнердің тәуелсіздігі диктатура ішінде тек бір иллюзия ғана болды, ал композитордың таза көркемдік, эстетикалық көзқарасқа деген талабы осы жағдайда сөзсіз үлкен қателікке айналды». Орф өзінің «Ein Sommernachtstraum» партитурасын үш рет қайта жазды. Келесі нұсқаның премьерасы 1944 жылғы 10 қыркүйекте өтуі тиіс болған, бірақ соғыс уақытындағы қиын жағдайларға байланысты барлық театрлардың жабылуы оның өтуіне кедерес келтірді. 1945 жылғы желтоқсанда Орф Штутгартта қойылым жасауға үміттенді, бірақ 1946 жылы Готфрид фон Айнем Сальцбург фестивалінде осы нұсқаның премьерасы туралы сұрағанда, ол тартынды және Айнемнің бұл шығарма үшінші рейхтің тапсырысымен жасалған ба деп сұрағанда қорғанышқа көшті. Орф одан әрі түзетулер жасады, ал бұл нұсқа алғаш рет 1952 жылғы 30 қазанда Дармштадтта орындалды. Сондай-ақ, 1956 жылғы 19 шілдеде Эмпайр Стейт музыка фестивалінде Леопольд Стоковскийдің американдық қойылымы болды. Орф 1962 жылы партитураны тағы да қайта қарады; бұл соңғы нұсқа алғаш рет 1964 жылғы 12 наурызда Штутгартта орындалды.
Курт Губермен қарым-қатынасы
Орф Курт Губердің (1893–1943), Людвиг Максимилиан университетінің профессоры, досы болды, ол 1934 жылдан бастап Бавария халық музыкасымен айналысты. Orff's Schulwerk серіктесі Ханс Бергеземен (1910–2000) бірге 1942 жылы «Musik der Landschaft: Volksmusik in neuen Sätzen» атты екі томдық халық музыкасы жинағын жариялады. 1942 жылдың желтоқсанында Губер «Weiße Rose» (Ақ гүл) студенттік қарсылық қозғалысының мүшесі болды. Ол 1943 жылдың 27 ақпанында тұтқындалып, Германияның Халық сотында өлім жазасына кесілді және 1943 жылдың 13 шілдесінде нацистер тарапынан өлімге кесілді. Оқиғаға орай, Орф Губер тұтқындалғаннан кейін бір күні оның үйіне келді. Губердің қайғыға толы әйелі Клара (туған тегі Шликенридер, 1908–1998) Орфтың күйеуіне көмектесу үшін өкімін пайдаланады деп үміттенді, бірақ Орф Курт Губердің тұтқындалғанын естігенде, «құрып кетемін» (ruiniert) деп қорқып, үрейленді. Клара Губер кейін Орфты ешқашан көрмегенін айтты, бірақ олардың одан әрі байланысқа түскенін көрсететін құжаттар бар. Ол бір рет Орфтың Балдур фон Ширах арқылы күйеуіне көмектесуге тырысқанын еске алды (ол Орфтың байланысқа түскен және кем дегенде екі рет кездескен ең жоғары дәрежелі нацистік шенеунік болды); бірақ бұл мәлімет расталмады. 1949 жылдың маусымында Орф «Musik der Landschaft» құқығын Губердің отбасына берді. Соғыстан кейін көп ұзамай Клара Губер Орфты күйеуінің құрметіне арналған естелік жинаққа үлес қосуды сұрады; ол бірнеше жылдан кейін Кацке жазған сияқты, тікелей Курт Губерге арналған эмоционалды хат жазды. Орфтың 1946 жылы аяқтаған және Губер өлім жазасына кесілгенге дейін талқылаған «Die Bernauerin» жобасы Губердің естелігіне арналған. Бұл туындының Агнес Бернауэрдің заңсыз өлімі туралы соңғы сахнасында, кінәлі хор кейіпкердің өліміне қатысқан жоқ деп жалбарынады.
Нацистерді жою
1946 жылдың наурыз айының соңында Орф Бад-Гомбургте АҚШ Әскери үкіметінің (OMGUS) кеңсесінің бөлімшесі – Ақпараттық бақылау бөлімінің (ICD) психологиялық тексеру орталығында нацистік идеологиядан тазару процесінен өтті. Орф "Сұр C, қабылдауға жарамды" деп бағаланды, оның бағалаушысы Бертрам Шаффнер (1912–2010) оны "нацистік кезеңдегі әрекеттерімен байланысы бар, бірақ нацистік ілімді қабыланбаған" деп түсіндірді. Кейбір дереккөздер Орфтың бағалау алдында қара тізімге енгізілгенін, бұл оның шығармаларынан авторлық төлем алуына кедергі келтіретінін хабарлайды. Оливер Раткольбтың жаңағы зерттеулеріне сәйкес, мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. 1946 жылдың қаңтарында америкалық офицер Ньюэлл Дженкинс (1915–1996) – Орфтың бұрынғы шәкірті (онымен ол ресми емес "сіз" деп обращение жасады), кейін дирижер болып мансап жасады – егер ол дирижерлік етпесе, сабақ бермесе немесе басқаша қоғамдық ортада өнер көрсетпесе, композитор ретінде лицензия алудың қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Дегенмен, Дженкинс Орфтың Штутгартта интендант лауазымына тағайындалуына үміттенеді, ол бастапқыда бас тартқаннан кейін мұны қарастырып жатқан еді. Бұл бағалаудан өтуді талап етеді, сондықтан Дженкинс Орфты нацизмге қарсы белсенді күрес жүргізгенін қалай дәлелдей алатынын ойлауға шақырды, себебі мұндай адамдар ең жоғары бағаланатын. Орф 1946 жылдың наурыз айының басында Штутгарттағы лауазымнан бас тартты, бірақ Дженкинс ол айдың соңында бағалаудан өтуін қалады. Шаффнердің баяндамасында: "Орф опера театрының "интенданты" ретінде лицензия алғысы келмейді және ол мұндай ұсыныстан бас тартқанын айтады, себебі жұмыс негізінен музыкалық емес, әкімшілік болады. Ол қонақ дирижер ретінде өнер көрсетуге рұқсат сұрайды". Орфқа "Сұр C, қабылдауға жарамды" деген бағасы берілгеніне қарамастан, ешқандай шектеусіз лицензия берілді, бірақ соғыстан кейін ол қоғамдық орында дирижерлік еткеніне ешқандай дәлел жоқ. Шаффнер нацизмнің түпкі себептері Германиядағы әлеуметтік қатаңдық пен авторитаризмді қамтиды деп сенді, әсіресе отбасылық өмірдегі әкелерге және мектеп, әскери сияқты институттарға қатысты. Оның теориялары оның және әріптестерінің нацистік идеологиядан тазару бағалауларына әсер етті. Шаффнер Орф туралы баяндамасында былай деп жазды: Орфтың қайта жіктелуіне ешқандай дәлел жоқ, бірақ оның лицензиясында шектеулер болмағандықтан, мұндай қадам қажет емес еді. Орфтың психологиялық бағасы туралы Шаффнер былай деп жазды: Кейбір ғалымдар Орф бағалаушыларын белгілі бір дәрежеде алдаған деп санайды. Керісінше, Орф кейбір жағдайларда өзін жалған көрсеткенімен, американдықтардың оны дұрыс бағалауға және оған сәйкес баға беруге жеткілікті ақпараты болды. Баяндамада Орфтың Франкфурт және Вена қалаларынан алған қаржылық қолдауы, 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қатысуы және "Жазғы түнгі арман" музыкасы (оның қойылымдарының саны азайтылған болса да) туралы айтылған. Ол "өзінің жеке музыкалық көзқарасынан" жазғанын айтты, бірақ "оны жазу үшін тарихтағы бақытсыз сәт таңдалғанын мойындады". Орф "нацистік музыка сыншыларының бірінен де оң пікір алмағанын" мәлімдеді, бірақ оның шығармаларын көпшілік және сыншылар құлшыныспен қабылдады. Ол сондай-ақ "оның үлкен жетістігі" 1942 жылы Миландағы Ла Скалада "Кармина Бурана" қойылымымен болды, "пропаганда министрлігінің қолдауымен емес". Шындығында, Орф кейіннен 1940 жылғы 4 қазанда Дрезденде өткен "Кармина Бурананың" екінші қойылымын өзінің үлкен табысының бастамасы ретінде сипаттады. Америкалық сарапшылар Үшінші рейхте оны қабылдау туралы Орфтың есебіне сенбеді: "Соғыс кезінде оның кейінге қалдырылуы оның Пропаганда министрлігінде жақсы қаралмағаны туралы мәлімдемесіне қайшы келеді. Ол өте жақсы түсіндірме бермейді". Баяндама сонымен қатар Үшінші рейхтің соңғы кезеңінде Орфтың табысының күрт өскенін атап көрсетеді. Таң қалдыратыны, бұл баяндамада Орфтың өзіне пайдалы болуы мүмкін бірнеше факторлар жоқ, атап айтқанда оның еврей әріптестерімен қарым-қатынасы, сондай-ақ оның жартылай еврейлік тегі, соңғысы оның өмірінде көпшілікке мәлім болған емес. Сондай-ақ, оның шығармаларындағы әлеуетті бүлдіруші және авторитарлыққа қарсы мәтіндер туралы ешнәрсе айтылмаған, атап айтқанда "Клюге" (премьерасы 1943) деген үзінділер, кейде тіпті Орфтың өмірінде (соның ішінде Карл Дальхаус) осындай деп танылған.
There is no evidence that Orff was ever reclassified, but since his license had no restrictions, this was not necessary. For Orff's psychological evaluation, Schaffner wrote:
Some scholars have maintained that Orff deceived his evaluators to some degree. The counterpoint is that Orff misrepresented himself in some instances, but the Americans had enough information to assess him fundamentally correctly and rate him accordingly. The report notes some of Orff's financial support from the cities of Frankfurt and Vienna, his participation in the 1936 Summer Olympics, and the music for A Midsummer Night's Dream (although the number of its performances was undercounted), which Orff said he wrote "from his own private musical point of view" but "admit[ted] that he chose an unfortunate moment in history to write it." Orff said "that he never got a favorable review by a Nazi music critic"; however, his work had been enthusiastically received by audiences and many critics. He also said that "[h]is great success" was in 1942 with a performance of Carmina Burana in La Scala in Milan, "not under the auspices of the Propaganda Ministry." In fact, Orff later publicly characterized the second staging of Carmina Burana, which took place in Dresden on 4 October 1940, as the beginning of his great success. The American evaluators disbelieved Orff's account of his reception in the Third Reich: "The fact that he was deferred during the war is contradictory to his claim that he was not well thought of at the Propaganda Ministry. He does not give a very good [e]xplanation." The report likewise notes Orff's very sharp rise in income in the latter part of the Third Reich. Surprisingly absent from the report are several factors that Orff could have used in his favor, notably his associations with Jewish colleagues as well as his own partly Jewish ancestry, the latter of which was never publicly known while he was alive. Nor is there any mention of the potentially subversive and anti authoritarian texts in his works, notably the passages in Die Kluge (premiere 1943) that have been identified as such, sometimes even during Orff's lifetime (including by Carl Dahlhaus).
Ақ роза дау-дамай
Майкл Катердің айтуынша, Орф нацизмнен арылу кезеңінде Германияда "Ақ роза" қарсылық қозғалысын құруға көмектескенін мәлімдеп, өзін ақтап алды. Катер сонымен қатар Орфтың нацистік Германия билігімен ынтымақтасқанын нақты дәлелдеді. Кейбір жағдайларда пікір таласқа қатысушылар арасындағы ашу-ызаға көбірек ден қойылды. "Нацистік дәуір композиторлары: Сегіз портрет" (2000) еңбегінде Катер Ратколб тапқан құжаттарды қарастырғаннан кейін бұрынғы айыптауларын белгілі бір деңгейде қайта қарады. Бірақ кейін Катер Орф пен "Ақ розаға" қатысты бастапқы мәлімдемесін нацизмнен арылу туралы құжаттарға сілтеме жасамай қайталады. Кейбір ғалымдар Катердің пікірін қабылдағанмен, Ратколб және басқалар Орфтың қарсылық қозғалысының мүшесі болғаны туралы жалғандығын зерттеді және оған сенуге жеткіліксіз дәлелдер тапты, Дженкинстің Катермен сұхбатынан басқа нақты растау жоқ екенін атап өтті. 2021 жылы жазған Зигфрид Геллнер Ратколб пен Томас Рёш мәлімдегендей, "Ақ роза" туралы жалғандығы толыққанды жоққа шығарылғанына көз жеткізбеді, бірақ "Ақ роза эпизоды ешқашан жазбада болмағандықтан немесе Орф бұл туралы ашық мәлімдеме жасаған жоқ, Дженкинстің Катерге баяндаған оқиғаның болғаны немесе түсініспеушілік нәтижесі болғаны маңызды емес. Катер кез келген жағдайда Дженкинстің сөзіне тым көп мән берді". 1999 жылы, даудың қызу шағында, музыка зерттеушісі Рейнхард Шульц бұл оқиғаны "ғылыми төбелес" (wissenschaftlichen Hahnenkampfes) деп сипаттап, "бір фактіден гөрі Орфтың өмірі мен шығармашылығымен байланысын түсіну әлдеқайда маңызды" деп қосты.
Жеке өмір
Карл Орф жеке өміріне қатысты өте сақ болды. Театр ғалымы де-ден сол кездегі неміс композиторларының автобиографиялық жинағы үшін қолжазба жазуын сұрағанда, ол тек: "Карл Орф[,] 1895 жылы Мюнхенде туылған, сонда тұратын" (Carl Orff[,] geboren 1895 in München[,] lebt daselbst) деп жазды. Орф төрт рет үйленген және үш рет ажырасқан. Оның алғашқы некесі 1920 жылы әнші Элис Солшермен (1891–1970) болды. Орфтың жалғыз баласы Годела Орф (кейіннен Орф Бюхтеман, 1921–2013) 1921 жылы 21 ақпанда дүниеге келді. Годела дүниеге келгеннен кейін шамамен алты ай өткен соң, олар бөлек тұра бастады және 1927 жылы ресми түрде ажырасты. Годела анасы шамамен 1930 жылы карьерасын жалғастыру үшін Мельбурнға көшкенде әкесімен бірге қалды. 1939 жылы Орф өзінің шәкірті болған және Орф Шульверк әдісін қолданып музыкалық терапияны дамытқан Гертруд Виллертке (1914–2000) үйленді; олар 1953 жылы ажырасты. 1952 жылы ол жазушы Луиз Ринсермен (1911–2002) қарым-қатынас бастады, оған 1954 жылы үйленді. 1955 жылы олар Мюнхеннен Аммерзее көлінің жанындағы Диессен қаласына көшіп барды. Олардың некесі қиындыққа толы болды және 1959 жылы ажырасты, сол кезде Орф келесі әйелі болатын адаммен бірге өмір сүрді. Орфтың соңғы некесі, өмірінің соңына дейін жалғасқан, оның хатшысы болған Лизелот Шмитцпен (1930–2012) болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Карл Орф қоры арқылы оның мұрасын жалғастырды. Олар 1960 жылы 10 мамырда Андексте үйленді. Діңге берілген католик ата-анасының ұлы болған Орф жас кезінде діни догмадан бас тартты. Оның қызы оның шіркеуден кетуін сыныптасының өзіне қол жұмсауымен байланыстырды және оны крещение рәсімінен өткізбегенін айтты. Гертруд Орф: "Ол ешқашан шіркеуге бармады, тіпті керісінше. Бұл, әрине, осындай нәрселерге қарсы ішкі қарсылықтың уақыты болды. Ол дінге сенетін адам еді. Бірақ шіркеудің мүшесі емес" деді. Дегенмен, ол Мюнхеннің оңтүстік-батысында орналасқан Андекстегі бенедикт монастырінің барокко стиліндегі шіркеуінде жерленгісі келді, өйткені ол бұл монастырды Диессендегі үйінен көре алатын. Орф бала кезінен бастап отбасының әскери дәстүрін жалғастыруға ниеті болмады. Кейінірек ол: "Әкем [Гейнрих Орф] менің әскери істерге жақын еместігімді және оған қызығушылық танытпайтынымды білді" деп жазды. Годела Орфтың айтуынша, композитордың ата-анасы "оның өмір салты олардың үміттеріне сай келмесе де, оған әрдайым сүйіспеншілікпен қарады", ал Орф пен оның әпкесі "оларды сүйіспеншілікпен және төзімділікпен бақылап, қолдады". Ол сондай-ақ әкесінің анасы Паула Орф ұлының шығармашылығын үнемі дамытып, оған "шабыт сыйлаған" деді. Орф өзі анасы туралы: "Мен әуелден-ақ анамның баласы едім. Өмірдің ең қиын және күрделі жағдайларында ол мені жүрегімен терең түсінді, тіпті оның дәстүрге берілген идеялары оған кедергі келтірсе де" деп жазды. Паула Орф 1960 жылы 22 шілдеде қайтыс болды, содан кейін Орфтың әріптесі Карл Амадеус Хартман оған: "Мен сенің анаңмен қаншалықты тығыз байланыста болғаныңды білемін, мен де өзімнің анаммен сондай едім, сондықтан жоғалтудың ауырлығын ерекше түсіне аламын" деп хат жазды. Годела Орф әкесімен арақатынасы кейде қиын болғанын айтты. "Оның өмірі болды және басқаша болмады", - деді ол Тони Палмерге O Fortuna деректі фильмінде. Олардың қарым-қатынасы 1940 жылдардың аяғында ерекше шиеленісті болды; олар 1970 жылдардың басында татуласты.
Өлім
Орф 1982 жылғы 29 наурызда Мюнхенде 86 жасында қатерлі ісіктен қайтыс болды. Бұл туындының фашизммен байланысы Пьер Паоло Пазолиниді өзінің соңғы фильмі «Сало немесе Содомның 120 күні» фильміндегі азаптау мен кісі өлтіру сахналарын қорытындылау үшін «Veris leta facies» музыкалық бөлігін қолдануға итермеледі. Пазолини фильм түсірген кезде өнерді билік пайдалануы мүмкін деген мәселемен айналысты, бұл мәселе Орфтың жағдайына да қатысты.
Кармина Буранаға дейінгі шығармалармен байланысы
Орф жиі айтатын, «Кармина Бурана» спектаклінің жалпы репетициясынан кейін ол баспасына былай деді: «Мен осы уақытқа дейін жазғандарымның бәрін, өкінішке орай, сіздер басып шығарғандарын енді макулатураға жіберуге болады. «Кармина Бурана» – менің жинақталған шығармаларымның бастауы». Майкл Х. Катер бұл мәлімдемені құжаттамалық дәлелдердің жетіспеуіне және «Кармина Бурана» премьерасынан кейін Орфтың бұрынғы шығармаларының орындалуының жалғасуына байланысты күмәндік тудырды, дегенмен осы орындалымдардың көпшілігі қайта жөнделген нұсқаларда болды. Орф кейіннен өзінің жиі қайталайтын сөзін былай деп түсіндірді: «Мен мұны ойсыз айттым, con leggerezza [яғни "жеңілдікпен"]: мен жақсы білгендей, бұл шындық та, шындық емес те болатын. Мен осы сөзбен «Кармина Бурана» осы уақытқа дейін менің шығармаларымда қандай маңызға ие болғанын атап көрсетуді қаладым, және бұл мен үшін де анық еді». 1975 жылы осы цитата туралы сұрағанда, Орф былай деп жауап берді: «Алғаш рет мен өзім қалағандай жасадым және оны дұрыс қолданғанымды білдім. Бұдан артық айтарлық ештеңе жоқ». Орф өзінің көптеген ертерек шығармаларын қайта қарастырды, ал кейінірек мансабында «Кармина Бурана» алдындағы композицияларын аздаған түзетулермен қайта басып шығарды. Оның соңғы басылымдарының бірі – 1911-1920 жылдар аралығында жазған әндер жинағы болды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Орфтың кейінгі туындыларының көпшілігі – Антигона (1949), де (Эдип Тиран, 1959), Прометей десмотес (Прометей Буйылған, 1968) және De temporum fine comoedia (Уақыт Соңындағы Комедия, 1973) – көне заман мәтіндеріне немесе тақырыптарына негізделген. Олар Carmina Burana тілін қызықты жолдармен кеңейтеді, бірақ оларды сахналау қымбатқа соғады және (Орфтың өзінің айтуынша) дәстүрлі мағынада опера емес. Тіпті Германияда да олардың толыққанды қойылымдары сирек кездеседі. 1947 жылғы 8 қаңтарда шәкірті Генрих Сутермейстерге жазған хатында Орф «Бернауринді» «өз бұрынғы туындыларының соңғысы деп атады; Антигона жаңа кезеңді бастайды». Антигона – Фридрих Хёльдерлиннің Софоклдің пьесасын аударған нұсқасы. Орф осы материалға Бірінші дүниежүзілік соғыстағы оқиғалардан кейін қызығушылық танытып, 1940 жылдың соңында жұмысты жоспарлай бастады. Премьерасы 1949 жылғы 9 тамызда Зальцбург фестивалінде өтті. Орф Антигонадан кейін Хёльдерлиннің Софокл пьесасының аудармасын қолданып, «Эдип Тиранн» және Эсхилге жатқызылатын грек пьесасының түпнұсқа тілінде «Прометей» туындыларын жазды. Олардың премьерасы 1959 және 1968 жылдары Фердинанд Лейтнердің жетекшілігімен Штутгартта өтті. Грек трагедияларының барлығында мәтінге ешқандай қысқартулар немесе өзгерістер енгізілмеген. Грек трагедиялары үшін өте ерекше ансамбльдер қолданылады, олар үлкен соққылы аспаптар тобына негізделген, соның ішінде батыс және батыс емес аспаптар, көптеген соққылы аспаптар (литофонды қоса алғанда) және бірнеше фортепиано (Прометейде төрт, ал қалған екеуінде алты) бар; дәстүрлі скрипкалық бөлім тоғыз контрабасқа дейін азайтылған. Сондай-ақ, алты флейта мен алты гобой (пикколо, альт флейта және ағылшын мүйізінің әртүрлі қосарлануымен), сондай-ақ трубалар (Антигона мен Прометейде алты, Эдип Тираннда сегіз, сахна артында) қолданылады. Эдип Тиранн мен Прометейде алты тромбон мен орган да бар. Барлық үш туындыда төрт арфа бар; Эдип Тираннда мандолина, ал Прометейде төрт тенор банжо бар. Прометейдің премьерасынан кейін Эверетт Хелм былай деп жазды: Орф әншілерге де, көрермендерге де оңайлық бермейді. Бірақ түпнұсқа мәтіннің сақталуы қазіргі тілде тудыра алмайтын көңіл-күйді оятқаны сөзсіз. «Прометей» – әдеттегі опера емес. Орфтың басқа туындылары сияқты, бұл музыкалық театр, онда музыка драмалық тұтастықтың бір бөлігі болып табылады және оған бағынады. Дауыстар үнемі сөйлеу ырғағында немесе псалмодиялық речитативте айтылады. Тек кейде (және ең тиімдісі) қатал псалмодия Грегориан әнінің гүлденген бөлімдерін еске түсіретін мелизмаларға жол береді. Ариялар мен концерттік номерлер жоқ. Оркестрдегі қысқаша интерлюдиялар интеръекция сипатына ие. Музыкалық немесе психологиялық даму жоқ. Үлкен дыбыс блоктары статикалық, қозғалмайтын форма мен атмосфераны тудырады. Оркестрдің құрамы қатты, металл дыбыстарды шығарады, примитивті остинато ырғақтарымен аяусыз жетеледі. Әсері белгілі бір дәрежеде элементарлы, бірақ ешқандай жайлық жоқ. Орфтың стильдік примитивизмі жоғары деңгейдегі күрделілікті жасырады. Орфтың сахнадағы соңғы туындысы – De temporum fine comoedia (Уақыт Соңындағы Комедия) 1973 жылғы 20 тамызда Герберт фон Караян мен WDR симфониялық оркестрі мен хорының орындауында Зальцбург фестивалінде көрсетілді. Онда үлкен актерлік құрам және грек трагедияларына ұқсас сазгерлік қолданылған, бірақ кейбір ерекшеліктер бар, атап айтқанда, обоисттердің орнына барлық кларинетшілер (барлығы Ми бемоль кларинеттерімен), сондай-ақ контрабасон, мүйіздер мен туба қосылған. Томас Рёш бұл туындыны «көп жағынан [Орфтың] барлық туындыларының жиынтығы» деп атады. Орфтың De temporum fine comoedia-дан кейін тағы бір сахналық туынды жазуды жоспарлағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, ал 1979 жылы ол сұхбат берушіге бұл туындысының соңы (Schluß) екеніне сенімді екенін айтты. Бұл өте жеке туындысында Орф грек, неміс және латын тілдерінде орындалған, уақыт соңы туралы өз көзқарасын қысқаша баяндаған құпия пьесаны ұсынды. Оның философиясы көптеген діни дәстүрлерден, ең алдымен Оригеннің апокатастазис идеясынан алынған. De temporum fine comoedia сонымен қатар Орфтың бұрынғы композицияларына, әсіресе Die Bernauerin-ге көптеген сілтемелер жасайды. Премьера кезінде ол өзінің туындылары «сарымсаққа ұқсайтынын: бір қабат екіншісін жалғастыратынын» айтты. Сол кезде ол De temporum fine comoedia туралы былай деді: «Бұл бәрі арман, тек қиял ғана. Пессимистік, оптимистік, әркім қалайды».
Педагогикалық шығармалар
Педагогикалық ортада ол, ең алдымен, өзінің "Шуливерк" ("Мектеп жұмысы") еңбегімен танымал. Алғашқыда 12-ден 22 жасқа дейінгі оқушыларға арналған Гюнтерсшуль мектебі үшін жазылып, жарияланған шығармалар жинағы, кейіннен 1949 жылы Бавариядағы радиохабарлар негізінде жарық көрген кітаптарында да осы атау қолданылды. Бұл шығармалар "Musik für Kinder" ("Балаларға арналған музыка") деп аталады, сонымен қатар "Schulwerk" термині де пайдаланылады. Олар оның бұрынғы шәкірті, композитор және педагог Гуннильд Китманмен (1904–1990) бірлесіп жазылған, ол "Musik für Kinder" ("Балаларға арналған музыка") жинақтарындағы көптеген ноталар мен аранжировкалардың авторы болды. Орфтың идеялары Гуннильд Китманмен бірге балаларға арналған музыка білімінің өте жаңашыл тәсіліне айналды, ол Orff Schulwerk деп белгілі. Музыка қарапайым және қозғалыс, ән салу, ойнау және импровизацияны үйлестіреді. Орф пен Китман бірлесіп жазған "Гассенхауэр", "Хексененмалейнс" және "Пассион" шығармалары Терренс Маликтің "Бадлендс" (1973) фильміне музыкалық сүйемелдеме ретінде қолданылды.